rāmavaradānaṃ nāma dvayaśītitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kathaṃ rāmo bāla eva kṛtavīryasutena ha |
ekākī bahusainyena sahasrabhujaśālinā
||1||कथं रामो बाल एव कृतवीर्यसुतेन ह ।
एकाकी बहुसैन्येन सहस्रभुजशालिना
ajayat taṃ mahāvīraṃ tanme kathaya vistarāt |
ka uvāca |
ekasmin divase rāmo mātaraṃ paripṛṣṭavān
||2||अजयत् तं महावीरं तन्मे कथय विस्तरात् ।
क उवाच ।
एकस्मिन् दिवसे रामो मातरं परिपृष्टवान्
rāma uvāca
yasmādindrādayo devā bibhyati trāsakampitāḥ |
anantaṃ yasya sainyaṃ taccaturaṅgasamanvitam
||3||यस्मादिन्द्रादयो देवा बिभ्यति त्रासकम्पिताः ।
अनन्तं यस्य सैन्यं तच्चतुरङ्गसमन्वितम्
kathaṃ vijeṣye taṃ mātarupāyaṃ me'khilaṃ vada |
ekaviṃśativāraṃ ca kathaṃ niḥkṣatriyāṃ dharām
||4||कथं विजेष्ये तं मातरुपायं मेऽखिलं वद ।
एकविंशतिवारं च कथं निःक्षत्रियां धराम्
kariṣye vada tatsarvaṃ tvatprasādājjayo bhavet |
atulā mama kīrtiśca sarva lokeṣu viśrutā
||5||करिष्ये वद तत्सर्वं त्वत्प्रसादाज्जयो भवेत् ।
अतुला मम कीर्तिश्च सर्व लोकेषु विश्रुता
mātovāca
vijayaste bhavetputra śaṅkarārādhanaṃ kuru |
tuṣṭe tasmin mahādeve sarvaṃ setsyati vāñchitam
||6||विजयस्ते भवेत्पुत्र शङ्कराराधनं कुरु ।
तुष्टे तस्मिन् महादेवे सर्वं सेत्स्यति वाञ्छितम्
iti tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ kailāsamāyayau |
praṇamya mātṛcaraṇāvāśiṣaṃ pratigṛhya ca
||7||इति तद्वचनं श्रुत्वा रामः कैलासमाययौ ।
प्रणम्य मातृचरणावाशिषं प्रतिगृह्य च
tatrāpaśyan mahādevaṃ ratnasiṃhāsane sthitam |
baddhāñjali puṭo rāmo natvā tuṣṭāva taṃ tadā
||8||तत्रापश्यन् महादेवं रत्नसिंहासने स्थितम् ।
बद्धाञ्जलि पुटो रामो नत्वा तुष्टाव तं तदा
rāma uvāca
namo devadeveśa gaurīśa śambho |
namo viśvakatartre namo viśvabhartre |
namo viśvahartre namo viśvamūrte |
namo viśvadhāmne namaḥścandradhāmne
||9||नमो देवदेवेश गौरीश शम्भो ।
नमो विश्वकतर्त्रे नमो विश्वभर्त्रे ।
नमो विश्वहर्त्रे नमो विश्वमूर्ते ।
नमो विश्वधाम्ने नमःश्चन्द्रधाम्ने
namo nirguṇāyāmala jñānaheto nirākāra sākāra nityāya te'stu |
namo vedavedāntaśāstrātigāya namo'vyaktavyaktātmane satsvarūma
||10||नमो निर्गुणायामल ज्ञानहेतो निराकार साकार नित्याय तेऽस्तु ।
नमो वेदवेदान्तशास्त्रातिगाय नमोऽव्यक्तव्यक्तात्मने सत्स्वरूम
guṇatrayaprabodhāya guṇātītāya te namaḥ |
namaḥ prapañcaviduṣe prapañcarahitāya te
||11||गुणत्रयप्रबोधाय गुणातीताय ते नमः ।
नमः प्रपञ्चविदुषे प्रपञ्चरहिताय ते
ka uvāca
iti stotraṃ samākarṇya parituṣṭo maheśvaraḥ |
uvāca rāmamāmantrya tṛpto vākyāmṛtena te
||12||इति स्तोत्रं समाकर्ण्य परितुष्टो महेश्वरः ।
उवाच राममामन्त्र्य तृप्तो वाक्यामृतेन ते
varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yaṃ yaṃ kāmayase hṛdi |
jānāmi jāmadagnyaṃ tvāṃ reṇukātanayaṃ dvija
||13||वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यं यं कामयसे हृदि ।
जानामि जामदग्न्यं त्वां रेणुकातनयं द्विज
rāma uvāca
kārtavīryeṇa duṣṭena kāmadhenumapekṣatā |
jamadagnirhato roṣādāparādhaṃ vinā prabho
||14||कार्तवीर्येण दुष्टेन कामधेनुमपेक्षता ।
जमदग्निर्हतो रोषादापराधं विना प्रभो
reṇukā tāḍitā bāṇaiḥ samantājjananī mama |
ekaviṃśatisaṅkhyākairbhuktvā'pi senayā saha
||15||रेणुका ताडिता बाणैः समन्ताज्जननी मम ।
एकविंशतिसङ्ख्याकैर्भुक्त्वाऽपि सेनया सह
jahi taṃ duṣṭanṛpatimiti mātrā niyojitaḥ |
tvāmahaṃ śaraṇaṃ yāta upāyaṃ vada tadvadhe
||16||जहि तं दुष्टनृपतिमिति मात्रा नियोजितः ।
त्वामहं शरणं यात उपायं वद तद्वधे
trisaptavāraṃ tenaiva kuryāṃ niḥkṣatriyāṃ mahīm |
ka uvāca |
evaṃ viditatattvārtho mahādevo jagāda tam
||17||त्रिसप्तवारं तेनैव कुर्यां निःक्षत्रियां महीम् ।
क उवाच ।
एवं विदिततत्त्वार्थो महादेवो जगाद तम्
ālokya praṇidhānena jayopāyaṃ sukhāvaham |
ṣaḍakṣaraṃ mahāmantraṃ dviradānanatoṣakam
||18||आलोक्य प्रणिधानेन जयोपायं सुखावहम् ।
षडक्षरं महामन्त्रं द्विरदाननतोषकम्
kathayāmāsa rāmāya japaṃ kurū prayatnataḥ |
lakṣamātraṃ ca homaṃ ca daśāṃśena samācāra
||19||कथयामास रामाय जपं कुरू प्रयत्नतः ।
लक्षमात्रं च होमं च दशांशेन समाचार
tarpaṇaṃ tad daśāṃśena tad daśāṃśena bhojanam |
brāhmaṇānāṃ mahābhaktyā prasanno bhavitā bhuvi
||20||तर्पणं तद् दशांशेन तद् दशांशेन भोजनम् ।
ब्राह्मणानां महाभक्त्या प्रसन्नो भविता भुवि
gajānano devadevaḥ sarvakāryaṃ kariṣyati |
iti tadvacanaṃ śrutvā praṇamya bhavamādarāt
||21||गजाननो देवदेवः सर्वकार्यं करिष्यति ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य भवमादरात्
ājñāṃ gṛhītvā rāmo'sāvacalāyāṃ bhraman bhraman |
kṛṣṇāyā uttare deśe'paśyat sthānamanuttamam
||22||आज्ञां गृहीत्वा रामोऽसावचलायां भ्रमन् भ्रमन् ।
कृष्णाया उत्तरे देशेऽपश्यत् स्थानमनुत्तमम्
nānāvṛkṣalatājālairabhirāmaṃ susiddhidam |
tatrā'karodanuṣṭhānaṃ yathoktaṃ te na śambhunā
||23||नानावृक्षलताजालैरभिरामं सुसिद्धिदम् ।
तत्राऽकरोदनुष्ठानं यथोक्तं ते न शम्भुना
indriyāṇāṃ ca manaso vṛttiṃ sthāpya gajānane |
āvarttayan mahāmantramekāṅguṣṭhasthito dvijaḥ
||24||इन्द्रियाणां च मनसो वृत्तिं स्थाप्य गजानने ।
आवर्त्तयन् महामन्त्रमेकाङ्गुष्ठस्थितो द्विजः
juhāva tarpayāmāsa bhojayāmāsa vai dvijān |
daśāṃśena daśāṃśena daśāṃśena yathākramam
||25||जुहाव तर्पयामास भोजयामास वै द्विजान् ।
दशांशेन दशांशेन दशांशेन यथाक्रमम्
tataḥ prasanno bhagavānāvirāsīd gajānanaḥ |
caturbhujo mahākāyo mahāmāyo'ti sundaraḥ
||26||ततः प्रसन्नो भगवानाविरासीद् गजाननः ।
चतुर्भुजो महाकायो महामायोऽति सुन्दरः
nāgayajñopavītī ca nānālaṅkāra śobhitaḥ |
mukuṭī kuṇḍalī bhrājaccārugaṇḍo lasanmukhaḥ
||27||नागयज्ञोपवीती च नानालङ्कार शोभितः ।
मुकुटी कुण्डली भ्राजच्चारुगण्डो लसन्मुखः
muktāpravālamālābhirbhrājadvakṣā mahābhujaḥ |
paraśuṃ kamalaṃ dantaṃ modakāṃśca dadhad bhujaiḥ
||28||मुक्ताप्रवालमालाभिर्भ्राजद्वक्षा महाभुजः ।
परशुं कमलं दन्तं मोदकांश्च दधद् भुजैः
puṣkaraṃ puṣkare dhṛtvā bhrāmayan svecchayā vibhuḥ |
prabhayā bhāsayan sarvā diśo vidiśa eva ca
||29||पुष्करं पुष्करे धृत्वा भ्रामयन् स्वेच्छया विभुः ।
प्रभया भासयन् सर्वा दिशो विदिश एव च
dadarśa rāmo'kasmāt taṃ nyamīlayata cākṣiṇī |
tattejasā pratihate tatastuṣṭāva taṃ dvijaḥ
||30||ददर्श रामोऽकस्मात् तं न्यमीलयत चाक्षिणी ।
तत्तेजसा प्रतिहते ततस्तुष्टाव तं द्विजः
rāma uvāca
sahasrādityasaṅkāśa namaste jagadīśvara |
namaste sarvavidyeśa sarvasiddhipradāyaka
||31||सहस्रादित्यसङ्काश नमस्ते जगदीश्वर ।
नमस्ते सर्वविद्येश सर्वसिद्धिप्रदायक
vighnānāṃ pataye tubhyaṃ namo vighnanivāraṇa |
sarvāntaryāmiṇe tubhyaṃ namaḥ sarvapriyaṅkara
||32||विघ्नानां पतये तुभ्यं नमो विघ्ननिवारण ।
सर्वान्तर्यामिणे तुभ्यं नमः सर्वप्रियङ्कर
bhaktapriyāya devāya namo jñānasvarūpiṇe |
namo viśvasya kartre te namastatpālakāya ca
||33||भक्तप्रियाय देवाय नमो ज्ञानस्वरूपिणे ।
नमो विश्वस्य कर्त्रे ते नमस्तत्पालकाय च
nivāraya mahāvighnaṃ taponāśakaraṃ mama |
ka uvāca |
iti stutiṃ samākarṇya saumyatejā gajānana
||34||निवारय महाविघ्नं तपोनाशकरं मम ।
क उवाच ।
इति स्तुतिं समाकर्ण्य सौम्यतेजा गजानन
uvāca rāmaṃ sambhrāntaṃ svasyaiva tigmatejasā |
gaṇeśa uvāca |
yaṃ dhyāyasi divārātrau mantraṃ japtvā ṣaḍakṣaram
||35||उवाच रामं सम्भ्रान्तं स्वस्यैव तिग्मतेजसा ।
गणेश उवाच ।
यं ध्यायसि दिवारात्रौ मन्त्रं जप्त्वा षडक्षरम्
varaṃ dātuṃ samāyātaḥ so'haṃ rāma tavādhunā |
varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yad yad vāñchasi cetasā
||36||वरं दातुं समायातः सोऽहं राम तवाधुना ।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यद् यद् वाञ्छसि चेतसा
brahmāṇḍānāmanekānāṃ sṛṣṭā pātā'pahārakaḥ |
naiva jānanti me rūpaṃ brahmādyā munayo'pi ca
||37||ब्रह्माण्डानामनेकानां सृष्टा पाताऽपहारकः ।
नैव जानन्ति मे रूपं ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च
rājarṣayaśca sarve'pi so'haṃ te darśanaṃ gataḥ |
rāma uvāca |
yo'prameyo'khilādhāraḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ
||38||राजर्षयश्च सर्वेऽपि सोऽहं ते दर्शनं गतः ।
राम उवाच ।
योऽप्रमेयोऽखिलाधारः सृष्टिसंहारकारकः
yo na vedairna tapasā na yajñairvratasañcayaiḥ |
na dānairnaiva yogaiśca janānāṃ dṛṣṭigocaraḥ
||39||यो न वेदैर्न तपसा न यज्ञैर्व्रतसञ्चयैः ।
न दानैर्नैव योगैश्च जनानां दृष्टिगोचरः
so'haṃ tvaṃ hi mayā dṛṣṭo'nugrāhāttava vighnapa |
kimanyad varaye deva bhaktiṃ dehi nijāṃ dṛḍhām
||40||सोऽहं त्वं हि मया दृष्टोऽनुग्राहात्तव विघ्नप ।
किमन्यद् वरये देव भक्तिं देहि निजां दृढाम्
gaṇeśa uvāca
bhavitā mama bhaktiste dṛḍhā rāma dvijottama |
pralobhitasyāpi varairna te buddhiḥ suvivhalā
||41||भविता मम भक्तिस्ते दृढा राम द्विजोत्तम ।
प्रलोभितस्यापि वरैर्न ते बुद्धिः सुविव्हला
paraśuṃ me gṛhāṇa tvaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
nāma te paraśurāmeti trailokye khyātimeṣyati
||42||परशुं मे गृहाण त्वं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
नाम ते परशुरामेति त्रैलोक्ये ख्यातिमेष्यति
ka uvāca
evaṃ tasmai varaṃ dattvā paraśuṃ ca gajānanaḥ |
paśyatāṃ sarvalokānāmantardhānaṃ yayau tadā
||43||एवं तस्मै वरं दत्त्वा परशुं च गजाननः ।
पश्यतां सर्वलोकानामन्तर्धानं ययौ तदा
rāmo'pi sthāpayāmāsa mahāgaṇapatiṃ tadā |
brāhmaṇairvedavedāṅgaśāstravidbhiḥ samaṃ mudā |
brāhmaṇān bhojayāmāsa dattvā dānānyanekaśaḥ
||44||रामोऽपि स्थापयामास महागणपतिं तदा ।
ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गशास्त्रविद्भिः समं मुदा ।
ब्राह्मणान् भोजयामास दत्त्वा दानान्यनेकशः
prāsādaṃ kārayāmāsa ratnastambhayutaṃ dṛḍham |
sampūjya taṃ parikramya praṇipatya gajānanam
||45||प्रासादं कारयामास रत्नस्तम्भयुतं दृढम् ।
सम्पूज्य तं परिक्रम्य प्रणिपत्य गजाननम्
rāmaḥ prasannamanasā prayayau nijamandiram |
tato rāmo juhāvoccaiḥ kārtavīryadharāpatim
||46||रामः प्रसन्नमनसा प्रययौ निजमन्दिरम् ।
ततो रामो जुहावोच्चैः कार्तवीर्यधरापतिम्
yuddhe tu śātayāmāsa rājño bāhusahasrakam |
niḥkṣatriyāṃ ca pṛthivīṃ cakre trisaptavārataḥ
||47||युद्धे तु शातयामास राज्ञो बाहुसहस्रकम् ।
निःक्षत्रियां च पृथिवीं चक्रे त्रिसप्तवारतः
brāhmaṇebhyo dadau pṛthvīṃ yajñaṃ kṛtvā sadakṣiṇam |
pupūjustaṃ tadā lokā jñātvā viṣṇu tamīśvarama
||48||ब्राह्मणेभ्यो ददौ पृथ्वीं यज्ञं कृत्वा सदक्षिणम् ।
पुपूजुस्तं तदा लोका ज्ञात्वा विष्णु तमीश्वरम
dṛṣṭvā parākramaṃ tasya sarvadevātigaṃ dṛḍham |
evaṃ nānāvidho brahman mahimā te nirūpitaḥ
||49||दृष्ट्वा पराक्रमं तस्य सर्वदेवातिगं दृढम् ।
एवं नानाविधो ब्रह्मन् महिमा ते निरूपितः
gajānanasya devasya saṅkṣepeṇa mayā suta |
nikhilena na śeṣo'pi kṣamo vaktuṃ muniśvara
||50||गजाननस्य देवस्य सङ्क्षेपेण मया सुत ।
निखिलेन न शेषोऽपि क्षमो वक्तुं मुनिश्वर
upāsanākhaṇḍamidaṃ śaṛṇuyānmānavo bhuvi |
sarvān kāmānavāpnoti gaṇeśaṃ dhāma cāpnuyāt
||51||उपासनाखण्डमिदं शृणुयान्मानवो भुवि ।
सर्वान् कामानवाप्नोति गणेशं धाम चाप्नुयात्
yatheṣṭaṃ ramate tatra yāvadābhūta samplavam
||52||यथेष्टं रमते तत्र यावदाभूत सम्प्लवम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rāmavaradānaṃ nāma dvayaśītitamo'dhyāyaḥ || 82 ||