ekasaptatitamo'dhyāyaḥ
rājovāca
udyāpanaṃ kathaṃ kāryaṃ vratasyā'sya mahāmate |
tanme vistarato brūhi lokānāṃ hitakāmyayā
||1||उद्यापनं कथं कार्यं व्रतस्याऽस्य महामते ।
तन्मे विस्तरतो ब्रूहि लोकानां हितकाम्यया
brahmovāca
prathame māsi kartavyaṃ pañcame saptame'thavā |
udyāpanaṃ manuṣyendra vratasampūrtihetave
||2||प्रथमे मासि कर्तव्यं पञ्चमे सप्तमेऽथवा ।
उद्यापनं मनुष्येन्द्र व्रतसम्पूर्तिहेतवे
pūrvoktena vidhānena pūjayed bhaktimānnaraḥ |
puṣpamaṇḍapikāṃ kṛtvā nānāvastravicitritām
||3||पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेद् भक्तिमान्नरः ।
पुष्पमण्डपिकां कृत्वा नानावस्त्रविचित्रिताम्
kṛtvā tu sarvatobhadraṃ nānāraṅgavicitritam |
pūjayet tatra deveśaṃ kalaśopari pūrvavat
||4||कृत्वा तु सर्वतोभद्रं नानारङ्गविचित्रितम् ।
पूजयेत् तत्र देवेशं कलशोपरि पूर्ववत्
candanena sugandhena puṣpairnānāvidhairapi |
nārikelaphalenaiva dadyādarghyaṃ samāhitaḥ
||5||चन्दनेन सुगन्धेन पुष्पैर्नानाविधैरपि ।
नारिकेलफलेनैव दद्यादर्घ्यं समाहितः
tithīnāmuttame devi gaṇeśapriyavallabhe |
saṅkaṭaṃ hara me devi gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te
||6||तिथीनामुत्तमे देवि गणेशप्रियवल्लभे ।
सङ्कटं हर मे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
lambodara namastubhyaṃ satataṃ modakapriya |
saṅkaṣṭaṃ hara me deva gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te
||7||लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय ।
सङ्कष्टं हर मे देव गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
kṣīrodārṇavasambhūta atrigotrasamudbhava |
gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ rohiṇyā sahitaḥ śaśin
||8||क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिगोत्रसमुद्भव ।
गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सहितः शशिन्
bhojyaṃ bhakṣyaṃ ca lehyaṃ ca peyaṃ coṣyaṃ nivedayet |
phalairanyaiśca bahubhistoṣayed gaṇanāyakam
||9||भोज्यं भक्ष्यं च लेह्यं च पेयं चोष्यं निवेदयेत् ।
फलैरन्यैश्च बहुभिस्तोषयेद् गणनायकम्
ācāryaṃ varayet tatra ṛtvijaścaikaviṃśatim |
gaṇānāntveti mantreṇa hyayutaṃ homamācaret
||10||आचार्यं वरयेत् तत्र ऋत्विजश्चैकविंशतिम् ।
गणानान्त्वेति मन्त्रेण ह्ययुतं होममाचरेत्
athavā mūlamantreṇa sahasraṃ vā tadardhakam |
aṣṭottaraśataṃ cāpi balidānaṃ tataścaret
||11||अथवा मूलमन्त्रेण सहस्रं वा तदर्धकम् ।
अष्टोत्तरशतं चापि बलिदानं ततश्चरेत्
pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryād vasordhārāñca pātayet |
homaśeṣaṃ samāpyaivaṃ brāhmaṇān bhojayet tataḥ
||12||पूर्णाहुतिं ततः कुर्याद् वसोर्धाराञ्च पातयेत् ।
होमशेषं समाप्यैवं ब्राह्मणान् भोजयेत् ततः
vastrayugmaṃ ca kalaśān dakṣiṇāsanasaṃyutān |
tebhyo dadyād yathāśakti vittaśāṭhyaṃ na kārayeta
||13||वस्त्रयुग्मं च कलशान् दक्षिणासनसंयुतान् ।
तेभ्यो दद्याद् यथाशक्ति वित्तशाठ्यं न कारयेत
ācāryaṃ pūjayet paścād vastrālaṅkaraṇādibhiḥ |
tasmai bhuktavate dadyād vāyanaṃ phalasaṃyutam
||14||आचार्यं पूजयेत् पश्चाद् वस्त्रालङ्करणादिभिः ।
तस्मै भुक्तवते दद्याद् वायनं फलसंयुतम्
śūrpa pāyasasampūrṇa raktavastreṇa veṣṭitam |
sauvarṇaṃ taṃ gaṇādhīśaṃ tasmai dadyāt sadakṣiṇam
||15||शूर्प पायससम्पूर्ण रक्तवस्त्रेण वेष्टितम् ।
सौवर्णं तं गणाधीशं तस्मै दद्यात् सदक्षिणम्
tilānāmāḍhakaṃ dadyād vratasampūrtihetave |
tato gāṃ kapilāṃ dadyāt savatsāṃ savibhūṣaṇām
||16||तिलानामाढकं दद्याद् व्रतसम्पूर्तिहेतवे ।
ततो गां कपिलां दद्यात् सवत्सां सविभूषणाम्
tataḥ kṣamāpayed viprān vighneśaḥ prīyatāmiti |
vratasyodyāpanaṃ kṛtvā hayamedhaphalaṃ labhet
||17||ततः क्षमापयेद् विप्रान् विघ्नेशः प्रीयतामिति ।
व्रतस्योद्यापनं कृत्वा हयमेधफलं लभेत्
kṛtavīryapitovāca
evaṃ me brahmaṇādiṣṭaṃ vrataṃ lokopakārataḥ |
tadetat kathitaṃ te'dya kurū putrārthamādarāt
||18||एवं मे ब्रह्मणादिष्टं व्रतं लोकोपकारतः ।
तदेतत् कथितं तेऽद्य कुरू पुत्रार्थमादरात्
indra uvāca
yathāyathā samādiṣṭaṃ pitrā tena mahāvratam |
tathā tathā kṛtaṃ tena kārtavīryeṇa dhīmatā
||19||यथायथा समादिष्टं पित्रा तेन महाव्रतम् ।
तथा तथा कृतं तेन कार्तवीर्येण धीमता
vyākhyāya kathitaṃ samyak paṇḍitairvratamuttamam |
siddhibuddhiyutāṃ mūrtiṃ sthāpya kāñcananirmitām
||20||व्याख्याय कथितं सम्यक् पण्डितैर्व्रतमुत्तमम् ।
सिद्धिबुद्धियुतां मूर्तिं स्थाप्य काञ्चननिर्मिताम्
mahāmaṇḍapikāmadhye brāhmaṇaiḥ paṭhyate kvacit |
kvacit purāṇaṃ pāṇḍityaṃ kvacit gāyananartane
||21||महामण्डपिकामध्ये ब्राह्मणैः पठ्यते क्वचित् ।
क्वचित् पुराणं पाण्डित्यं क्वचित् गायननर्तने
nānāvidhānāṃ vādyānāṃ dhvanayo nirgatā divam |
vivadante janāḥ kvāpi madhyasthāḥ kecanā'bhavan
||22||नानाविधानां वाद्यानां ध्वनयो निर्गता दिवम् ।
विवदन्ते जनाः क्वापि मध्यस्थाः केचनाऽभवन्
sa tu rājā mahādhīmān jajāpa paramaṃ manum |
japtvā hutvā pūjayitvā bhojayitvā dvijān bahūn
||23||स तु राजा महाधीमान् जजाप परमं मनुम् ।
जप्त्वा हुत्वा पूजयित्वा भोजयित्वा द्विजान् बहून्
gā dadāvayutaṃ tebhyo'laṅkṛtebhyo hyalaṅkṛtaḥ |
dīnāndhakṛpaṇebhyo'nnaṃ dadau dānānyanekaśaḥ
||24||गा ददावयुतं तेभ्योऽलङ्कृतेभ्यो ह्यलङ्कृतः ।
दीनान्धकृपणेभ्योऽन्नं ददौ दानान्यनेकशः
santuṣṭānāmāśiṣaṃ sa putrasya jagṛhe punaḥ |
teṣāṃ dvijānāṃ tapatāṃ sarvadā satyavādinām
||25||सन्तुष्टानामाशिषं स पुत्रस्य जगृहे पुनः ।
तेषां द्विजानां तपतां सर्वदा सत्यवादिनाम्
āśirbhiḥ svalpakālena sasattvā'bhūnnṛpāṅganā |
suṣuve śubhavelāyāṃ putraṃ lakṣaṇasaṃyutam
||26||आशिर्भिः स्वल्पकालेन ससत्त्वाऽभून्नृपाङ्गना ।
सुषुवे शुभवेलायां पुत्रं लक्षणसंयुतम्
dadau dānānyanekāni putrajanmapraharṣitaḥ |
vratabandhaṃ vivāhaṃ ca kāle tasyā'karonnṛpaḥ
||27||ददौ दानान्यनेकानि पुत्रजन्मप्रहर्षितः ।
व्रतबन्धं विवाहं च काले तस्याऽकरोन्नृपः
jñānavijñānasampannaṃ putraṃ rājye'bhiṣicya ca |
satputro bhogasampanno jagāmānte padaṃ vibhoḥ
||28||ज्ञानविज्ञानसम्पन्नं पुत्रं राज्येऽभिषिच्य च ।
सत्पुत्रो भोगसम्पन्नो जगामान्ते पदं विभोः
ṛtvigbhiḥ paṇḍitaiḥ sārdhaṃ prekṣakaiḥ sakalairapi |
tasya puṇyena te sarve gāṇeśaṃ dhāma cāgaman
||29||ऋत्विग्भिः पण्डितैः सार्धं प्रेक्षकैः सकलैरपि ।
तस्य पुण्येन ते सर्वे गाणेशं धाम चागमन्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe vratodyāpanavidhinirūpaṇaṃ nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ || 71 ||