saṅkaṣṭa caturthī vrata kathanaṃ nāmāṣṭa pañcāśattamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
evaṃ śrutvā śūraseno marutvadvākyamuttamam |
punaḥ papraccha taṃ vyāsa prītaḥ śrutvā kathāmṛtam
||1||एवं श्रुत्वा शूरसेनो मरुत्वद्वाक्यमुत्तमम् ।
पुनः पप्रच्छ तं व्यास प्रीतः श्रुत्वा कथामृतम्
śūrasena uvāca
kenopāyena deveśaṃ yānaṃ te gaganaṃ vrajet |
tamupāyaṃ kuru vibho vada vā kiṃ karomi te
||2||केनोपायेन देवेशं यानं ते गगनं व्रजेत् ।
तमुपायं कुरु विभो वद वा किं करोमि ते
brahmovāca
evaṃ punaḥ kṛtaṃ praśnaṃ nṛpaṃ prāha surārihā |
śaṛṇvatāṃ sarvalokānāṃ smayamāna idaṃ vacaḥ
||3||एवं पुनः कृतं प्रश्नं नृपं प्राह सुरारिहा ।
शृण्वतां सर्वलोकानां स्मयमान इदं वचः
indra uvāca
kaścitsyādiha saṅkaṣṭacaturthīvratakārakaḥ |
vipro vā kṣatriyo vāpi nagare te nṛpottama
||4||कश्चित्स्यादिह सङ्कष्टचतुर्थीव्रतकारकः ।
विप्रो वा क्षत्रियो वापि नगरे ते नृपोत्तम
tasyābdakṛtapuṇyena samyagdattena bhūbhuja |
idānīṃ pracaledetannānyathā'yutapurūṣaiḥ
||5||तस्याब्दकृतपुण्येन सम्यग्दत्तेन भूभुज ।
इदानीं प्रचलेदेतन्नान्यथाऽयुतपुरूषैः
nṛpa uvāca
kathaṃ vrataṃ tu saṅkaṣṭacaturthyā vada me mune |
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasya ko vidhiḥ kasya pūjanam
||6||कथं व्रतं तु सङ्कष्टचतुर्थ्या वद मे मुने ।
किं पुण्यं किं फलं तस्य को विधिः कस्य पूजनम्
purā kena kṛtaṃ cātra siddhiryasmin kṛte'bhavat |
etatsarvaṃ śunāsīra kṛpayā vada vistarāt
||7||पुरा केन कृतं चात्र सिद्धिर्यस्मिन् कृतेऽभवत् ।
एतत्सर्वं शुनासीर कृपया वद विस्तरात्
śakra uvāca
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kṛtavīryasya saṃvādaṃ nāradena mahātmanā
||8||अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कृतवीर्यस्य संवादं नारदेन महात्मना
babhūva balavān rājā kṛtavīryo mahītale |
satyaśīlo vadānyaśca yajvā mānī mahārathaḥ
||9||बभूव बलवान् राजा कृतवीर्यो महीतले ।
सत्यशीलो वदान्यश्च यज्वा मानी महारथः
jitendriyo mitāhāro devadvijaniṣevakaḥ |
yasyāśvagajayodhānāṃ rathināṃ sarvadhanvinām
||10||जितेन्द्रियो मिताहारो देवद्विजनिषेवकः ।
यस्याश्वगजयोधानां रथिनां सर्वधन्विनाम्
na saṅkhyā vidyate rājan sahayādriviṣayāsinām |
mandire yasya sauvarṇāḥ paryakā bhājanāni ca
||11||न सङ्ख्या विद्यते राजन् सहयाद्रिविषयासिनाम् ।
मन्दिरे यस्य सौवर्णाः पर्यका भाजनानि च
nāsīdaudumbaraṃ pātraṃ pākārthamapi sarvadā |
yamya dvādaśasāhastrā brāhmaṇāḥ paṅktibhojinaḥ
||12||नासीदौदुम्बरं पात्रं पाकार्थमपि सर्वदा ।
यम्य द्वादशसाहस्त्रा ब्राह्मणाः पङ्क्तिभोजिनः
sugandhā nāma yasyāsīt patnī dharmaparāyaṇā |
pativratā patiprāṇā trailokye'timanoramā
||13||सुगन्धा नाम यस्यासीत् पत्नी धर्मपरायणा ।
पतिव्रता पतिप्राणा त्रैलोक्येऽतिमनोरमा
nānālaṅkārasubhagā dvijadevātithipriyā |
evaṃ tau dampatī rājannaputrau sambabhūvatuḥ
||14||नानालङ्कारसुभगा द्विजदेवातिथिप्रिया ।
एवं तौ दम्पती राजन्नपुत्रौ सम्बभूवतुः
putrārthaṃ sarvadānāni vratāni ca tapāṃsi ca |
cakraturniyamānanyān yajñāṃśca bahudakṣiṇān
||15||पुत्रार्थं सर्वदानानि व्रतानि च तपांसि च ।
चक्रतुर्नियमानन्यान् यज्ञांश्च बहुदक्षिणान्
nānātirthāni kṣetrāṇi jagmatuḥ putralipsayā |
tathāpi nābhavat putro janmāntarakṛtainasoḥ
||16||नानातिर्थानि क्षेत्राणि जग्मतुः पुत्रलिप्सया ।
तथापि नाभवत् पुत्रो जन्मान्तरकृतैनसोः
ekadā duḥkhito rājā samāhūya samantriṇaḥ |
rājyaṃ mudrāṃ ca kośaṃ ca janān janapadām̐stathā
||17||एकदा दुःखितो राजा समाहूय समन्त्रिणः ।
राज्यं मुद्रां च कोशं च जनान् जनपदाँस्तथा
tebhyo nivedya sarvaṃ tau jagmaturvanamuttamam |
valkalājinasaṃvītau dampatī tapa āsthitau
||18||तेभ्यो निवेद्य सर्वं तौ जग्मतुर्वनमुत्तमम् ।
वल्कलाजिनसंवीतौ दम्पती तप आस्थितौ
jitendriyau jitāhārau jīrṇaparṇānilāśinau |
cakṣurmātreṇa lakṣyau tau dṛṣṭavā'tha nārado muniḥ
||19||जितेन्द्रियौ जिताहारौ जीर्णपर्णानिलाशिनौ ।
चक्षुर्मात्रेण लक्ष्यौ तौ दृष्टवाऽथ नारदो मुनिः
janakaṃ kṛtavīryasya pitṛlokasthamabravīt |
aputratvāt prāyagato vidyate tanayastava
||20||जनकं कृतवीर्यस्य पितृलोकस्थमब्रवीत् ।
अपुत्रत्वात् प्रायगतो विद्यते तनयस्तव
kṛtavīryo mṛtyuloke śvaḥparaśvo mariṣyati |
yadi tasya bhavetputro nākaloka pradarśakaḥ
||21||कृतवीर्यो मृत्युलोके श्वःपरश्वो मरिष्यति ।
यदि तस्य भवेत्पुत्रो नाकलोक प्रदर्शकः
kṛtavīryastadā jīvenmṛto vā svargamāpnuyāt |
ityuktvā nārado yātaḥ paśyatismādbhutaṃ bhuvi
||22||कृतवीर्यस्तदा जीवेन्मृतो वा स्वर्गमाप्नुयात् ।
इत्युक्त्वा नारदो यातः पश्यतिस्माद्भुतं भुवि
bhraśuṇḍeḥ pitarau putrau tasya patnīṃ sakanyakām |
agnijvālākule ghore kumbhīpāke hyadhomukhān
||23||भ्रशुण्डेः पितरौ पुत्रौ तस्य पत्नीं सकन्यकाम् ।
अग्निज्वालाकुले घोरे कुम्भीपाके ह्यधोमुखान्
yāmyadūtaistāḍyamānān krandanto vividhān ravān |
teṣāmākranditaṃ śrutvā nāradaḥ karuṇānidhiḥ
||24||याम्यदूतैस्ताड्यमानान् क्रन्दन्तो विविधान् रवान् ।
तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा नारदः करुणानिधिः
āgatya kathayāmāsa teṣāṃ duḥkha bhraśuṇḍaye |
nārada uvāca |
śakrādayo devagaṇā munayaḥ kapilādayaḥ
||25||आगत्य कथयामास तेषां दुःख भ्रशुण्डये ।
नारद उवाच ।
शक्रादयो देवगणा मुनयः कपिलादयः
yasya te darśanaṃ kartuṃ yānti herambarūpiṇaḥ |
tatkathaṃ pitarau patnī putrāḥ putryaśca kiṃkarāḥ
||26||यस्य ते दर्शनं कर्तुं यान्ति हेरम्बरूपिणः ।
तत्कथं पितरौ पत्नी पुत्राः पुत्र्यश्च किंकराः
yamaloke kumbhipāke pacyante tava doṣataḥ |
tvaṃ cāpi jñānasampannaḥ kathaṃ tannāvabudhyase
||27||यमलोके कुम्भिपाके पच्यन्ते तव दोषतः ।
त्वं चापि ज्ञानसम्पन्नः कथं तन्नावबुध्यसे
pūrvajānāṃ tvamuddhāre yatnaṃ kuru mahāmune |
śakra uvāca |
bhruśuṇḍiratisantapto vākyaṃ śrutvā munīritam |
duḥkhitaḥ pitṛduḥkhena bhṛśaṃ jajvāla vahnivat
||28||पूर्वजानां त्वमुद्धारे यत्नं कुरु महामुने ।
शक्र उवाच ।
भ्रुशुण्डिरतिसन्तप्तो वाक्यं श्रुत्वा मुनीरितम् ।
दुःखितः पितृदुःखेन भृशं जज्वाल वह्निवत्
upāyaṃ cintayāmāsa teṣāmuddhārakārakam |
dadau śreyaḥ sa saṅkaṣṭacaturthīvratajaṃ tadā
||29||उपायं चिन्तयामास तेषामुद्धारकारकम् ।
ददौ श्रेयः स सङ्कष्टचतुर्थीव्रतजं तदा
vilokya praṇidhānena bhruśuṇḍī sa parokṣavit |
dhyātvā gajānanaṃ devaṃ kare dhṛtvā śubhaṃ payaḥ
||30||विलोक्य प्रणिधानेन भ्रुशुण्डी स परोक्षवित् ।
ध्यात्वा गजाननं देवं करे धृत्वा शुभं पयः
uvāca pitṝnuddiśya yācandevaṃ gajānanam |
bhruśuṇḍiruvāca |
yadi bhaktyā kṛtaṃ me'sti gaṇanātha vrataṃ tava
||31||उवाच पितॄनुद्दिश्य याचन्देवं गजाननम् ।
भ्रुशुण्डिरुवाच ।
यदि भक्त्या कृतं मेऽस्ति गणनाथ व्रतं तव
tadā tasya prabhāvena śīghramuddhara pūrvajān |
evamuktvā tu tattoyaṃ gajānana kare'kṣipat
||32||तदा तस्य प्रभावेन शीघ्रमुद्धर पूर्वजान् ।
एवमुक्त्वा तु तत्तोयं गजानन करेऽक्षिपत्
kṣiptamātre tadā toye gajānana prasādataḥ |
vimānāni samāruhaya sarve te devarūpiṇaḥ
||33||क्षिप्तमात्रे तदा तोये गजानन प्रसादतः ।
विमानानि समारुहय सर्वे ते देवरूपिणः
sevyamānā apsarobhiḥ stūyamānāśca cāraṇaiḥ |
gandharvairgīyamānāste gaṇeśasthānamāpnuvan
||34||सेव्यमाना अप्सरोभिः स्तूयमानाश्च चारणैः ।
गन्धर्वैर्गीयमानास्ते गणेशस्थानमाप्नुवन्
anye'pi kumbhipāke ca narāduṣkṛtino'bhavan |
te'pi sarve vimānasthāḥ padaṃ gāṇeśvaraṃ yayuḥ
||35||अन्येऽपि कुम्भिपाके च नरादुष्कृतिनोऽभवन् ।
तेऽपि सर्वे विमानस्थाः पदं गाणेश्वरं ययुः
evaṃ vratasya mahimā mayā te parikīrtitaḥ |
yadekadinapuṇyena sarve te sadgatiṃ gatāḥ
||36||एवं व्रतस्य महिमा मया ते परिकीर्तितः ।
यदेकदिनपुण्येन सर्वे ते सद्गतिं गताः
janmāvadhi kṛtaṃ yena saṅkaṣṭaṃ vratamādarāta |
śeṣo'pi tasya puṇyasya saṅkhyā kartuṃ na vai kṣamaḥ
||37||जन्मावधि कृतं येन सङ्कष्टं व्रतमादरात ।
शेषोऽपि तस्य पुण्यस्य सङ्ख्या कर्तुं न वै क्षमः
atastasya prabhāvena vimānaṃ pracalenmama
||38||अतस्तस्य प्रभावेन विमानं प्रचलेन्मम
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe saṅkaṣṭacaturthīvrata kathanaṃ nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 58 ||