ambāvirbhāvonāma aṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
śrutaṃ mayā mahākhyānaṃ tripurasya vadhāśrayam |
tathāpi śrotumicchāmi kva sthitā jagadambikā
||1||श्रुतं मया महाख्यानं त्रिपुरस्य वधाश्रयम् ।
तथापि श्रोतुमिच्छामि क्व स्थिता जगदम्बिका
kathamāvirbabhūvaiṣā tithau dagdhaḥ kva daityarāṭ |
etatsarvaṃ savistāraṃ kathayasva pitāmaha
||2||कथमाविर्बभूवैषा तिथौ दग्धः क्व दैत्यराट् ।
एतत्सर्वं सविस्तारं कथयस्व पितामह
brahmovāca
bāhule paurṇamāsyāṃ sa sāyaṃ dagdho mahāsuraḥ |
divāyuddhaṃ mahāghoraṃ prāgeva varṇitaṃ hi tat
||3||बाहुले पौर्णमास्यां स सायं दग्धो महासुरः ।
दिवायुद्धं महाघोरं प्रागेव वर्णितं हि तत्
yato'rcitaḥ suraiḥ sarvairjayaśālī surārihā |
atastasyāṃ dīpadānaṃ kurvanti bhuvi mānavāḥ
||4||यतोऽर्चितः सुरैः सर्वैर्जयशाली सुरारिहा ।
अतस्तस्यां दीपदानं कुर्वन्ति भुवि मानवाः
tasyāṃ snānaṃ ca dānaṃ ca japahomādikaṃ ca yat |
bahulaṃ jāyate yasmāt tasmāt sā bāhulī smṛtā
||5||तस्यां स्नानं च दानं च जपहोमादिकं च यत् ।
बहुलं जायते यस्मात् तस्मात् सा बाहुली स्मृता
tasyāṃ ye tu na kurvanti tripurārimahotsavam |
na labhante jayaṃ kvāpi dagdhapuṇyā bhavanti te
||6||तस्यां ये तु न कुर्वन्ति त्रिपुरारिमहोत्सवम् ।
न लभन्ते जयं क्वापि दग्धपुण्या भवन्ति ते
atastasyāṃ paurṇamāsyāṃ prātararcanti ye śivam |
niśi yattaiḥ kṛtaṃ pāpaṃ vilayaṃ pratipadyate
||7||अतस्तस्यां पौर्णमास्यां प्रातरर्चन्ति ये शिवम् ।
निशि यत्तैः कृतं पापं विलयं प्रतिपद्यते
ājanmataḥ kṛtaṃ pāpaṃ madhyānhārcanatastathā |
saptajanmārjitaṃ pāpaṃ pradoṣārcanato mune
||8||आजन्मतः कृतं पापं मध्यान्हार्चनतस्तथा ।
सप्तजन्मार्जितं पापं प्रदोषार्चनतो मुने
āvirbhāvaṃ śivāyāstvaṃ kathyamānaṃ mayā śaṛṇu |
tasya mṛtyuṃ śivājjñātvāṃ bhayādantarhitā śivā
||9||आविर्भावं शिवायास्त्वं कथ्यमानं मया शृणु ।
तस्य मृत्युं शिवाज्ज्ञात्वां भयादन्तर्हिता शिवा
āvirāsījjaganmātā himācalaguhāmukhāt |
dadarśa parvataṃ ghoraṃ siṃhavyāghramṛgākulam
||10||आविरासीज्जगन्माता हिमाचलगुहामुखात् ।
ददर्श पर्वतं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलम्
apaśyantī śivaṃ sā tu virahākulamānasā |
vilalāpa bhṛśaṃ bhītā hā tāta hā śiveti ca
||11||अपश्यन्ती शिवं सा तु विरहाकुलमानसा ।
विललाप भृशं भीता हा तात हा शिवेति च
kathaṃ māṃ na vijānīṣe sarvajñaḥ san sadāśiva |
vana ekākinīṃ ghore krandantī kurarīmiva
||12||कथं मां न विजानीषे सर्वज्ञः सन् सदाशिव ।
वन एकाकिनीं घोरे क्रन्दन्ती कुररीमिव
kadā me darśanaṃ te syāt kiṃ māṃ vismṛtavānasi |
śaktā na jīvitaṃ dhartuṃ soḍhuṃ vā virahaṃ hara
||13||कदा मे दर्शनं ते स्यात् किं मां विस्मृतवानसि ।
शक्ता न जीवितं धर्तुं सोढुं वा विरहं हर
tāta ttvamapi kutrāsi na me śokaṃ śruṇoṣi kim |
tvāṃ vinā śaraṇaṃ kaṃ vā yāmi kiṃ vā karomyaham
||14||तात त्त्वमपि कुत्रासि न मे शोकं श्रुणोषि किम् ।
त्वां विना शरणं कं वा यामि किं वा करोम्यहम्
yojayasva punarmāṃ tvaṃ śivena ca śivena ca |
idānīṃ punarutpannāṃ jānīhi jaṭharāt tava
||15||योजयस्व पुनर्मां त्वं शिवेन च शिवेन च ।
इदानीं पुनरुत्पन्नां जानीहि जठरात् तव
varaṃ tameva śīghraṃ me gaveṣaya sadāśivam |
no ced dehaparityāgaṃ bhṛgorasmāt karomyaham
||16||वरं तमेव शीघ्रं मे गवेषय सदाशिवम् ।
नो चेद् देहपरित्यागं भृगोरस्मात् करोम्यहम्
ka uvāca
evaṃ rudantyāstasyāstu śrutvā tāṃ giramuttamām |
nyavedayaddhimavate kaścidāgatya dhīvaraḥ
||17||एवं रुदन्त्यास्तस्यास्तु श्रुत्वा तां गिरमुत्तमाम् ।
न्यवेदयद्धिमवते कश्चिदागत्य धीवरः
dhīvara uvāca
kācinnitammbinī bālā sarvābharaṇabhūṣitā |
tāṭake bibhratī śrutyormaṇḍale iva bhāsvataḥ
||18||काचिन्नितम्म्बिनी बाला सर्वाभरणभूषिता ।
ताटके बिभ्रती श्रुत्योर्मण्डले इव भास्वतः
nānāratnalasaddīpti mukuṭaṃ mastake bhṛśam |
lalāṭe tu catuṣkoṇaṃ muktāṣoḍaśaśobhitam
||19||नानारत्नलसद्दीप्ति मुकुटं मस्तके भृशम् ।
ललाटे तु चतुष्कोणं मुक्ताषोडशशोभितम्
puṣpaṃ kāñcanaratnāḍhyaṃ muktādāma vilambitam |
sīmantāntargataṃ cāru nāsike svarṇamauktikam
||20||पुष्पं काञ्चनरत्नाढ्यं मुक्तादाम विलम्बितम् ।
सीमन्तान्तर्गतं चारु नासिके स्वर्णमौक्तिकम्
aṅgade cāruṇī bāhvorhastayorvalayāni ca |
lasatkāñcanaratnāḍhyaṃ pratyekamaṅgulīyakam
||21||अङ्गदे चारुणी बाह्वोर्हस्तयोर्वलयानि च ।
लसत्काञ्चनरत्नाढ्यं प्रत्येकमङ्गुलीयकम्
muktāphalamayīṃ mālāṃ lasatkañcukasaṃśritām |
hemaratnamayīṃ kāñcīṃ kaṭau kṣaumāvṛte śubhām
||22||मुक्ताफलमयीं मालां लसत्कञ्चुकसंश्रिताम् ।
हेमरत्नमयीं काञ्चीं कटौ क्षौमावृते शुभाम्
gulphayoḥ śaṛṅkhale haime siñjaccārūsunūpare |
pādāṅgulīṣvapi pṛthak tattadbhūṣaṇamuttamam
||23||गुल्फयोः शृङ्खले हैमे सिञ्जच्चारूसुनूपरे ।
पादाङ्गुलीष्वपि पृथक् तत्तद्भूषणमुत्तमम्
evaṃ sarvānavadyāṅgī rūdatī vivhalā bhṛśam |
dṛṣṭā pṛṣṭhā na māṃ vakti gṛhṇāti sā tavābhidhām
||24||एवं सर्वानवद्याङ्गी रूदती विव्हला भृशम् ।
दृष्टा पृष्ठा न मां वक्ति गृह्णाति सा तवाभिधाम्
brahmovāca
itthaṃ niśamya himavāṃstvaritastāṃ sutāṃ yayau |
sāntvayan hetugarbhābhirvāgbhistāmavadatsudhīḥ
||25||इत्थं निशम्य हिमवांस्त्वरितस्तां सुतां ययौ ।
सान्त्वयन् हेतुगर्भाभिर्वाग्भिस्तामवदत्सुधीः
himavānuvāca
kimarthaṃ śocase subhru sṛṣṭisthityantahetuke |
sarvalakṣaṇasampūrṇe sarvaśaktiyute'naghe
||26||किमर्थं शोचसे सुभ्रु सृष्टिस्थित्यन्तहेतुके ।
सर्वलक्षणसम्पूर्णे सर्वशक्तियुतेऽनघे
akartumanyathākartuṃ kartumīśe maheśvari |
avāptasarvakāme ca sarvaprāṇyantaraṃ gate
||27||अकर्तुमन्यथाकर्तुं कर्तुमीशे महेश्वरि ।
अवाप्तसर्वकामे च सर्वप्राण्यन्तरं गते
na viyuktā śivena tvaṃ sarvāntaryāmiṇī śubhe |
athāpi yojayiṣye tvāṃ śivena śivakāriṇā
||28||न वियुक्ता शिवेन त्वं सर्वान्तर्यामिणी शुभे ।
अथापि योजयिष्ये त्वां शिवेन शिवकारिणा
uttiṣṭheti gṛhītvā tāmāyayau nijamandiram |
nananda pārvatī tatra dṛṣṭvā menāṃ sutānvitām
||29||उत्तिष्ठेति गृहीत्वा तामाययौ निजमन्दिरम् ।
ननन्द पार्वती तत्र दृष्ट्वा मेनां सुतान्विताम्
niśvāsaparamā'pyāsīcchivaṃ draṣṭuṃ samutsukā |
uvāca pitaraṃ natvā sādhūpāyaṃ vadasva me
||30||निश्वासपरमाऽप्यासीच्छिवं द्रष्टुं समुत्सुका ।
उवाच पितरं नत्वा साधूपायं वदस्व मे
vrataṃ dānaṃ tapo vāpi duṣkaraṃ śivalabdhaye |
kariṣye tamahaṃ tāta pūrvavattapa uttamam
||31||व्रतं दानं तपो वापि दुष्करं शिवलब्धये ।
करिष्ये तमहं तात पूर्ववत्तप उत्तमम्
brahmovāca
avadajjanakastāṃ tu vicārya manasā sakṛt |
kāryasiddhikaraṃ śīghramupāyaṃ śaṛṇu taṃ mune
||32||अवदज्जनकस्तां तु विचार्य मनसा सकृत् ।
कार्यसिद्धिकरं शीघ्रमुपायं शृणु तं मुने
himavānuvāca
śaṛṇu pārvati vakṣyāmi sādhūpāyaṃ śivāptaye |
upāstiṃ vighnarājasya dharmārthakāmamokṣadām
||33||शृणु पार्वति वक्ष्यामि साधूपायं शिवाप्तये ।
उपास्तिं विघ्नराजस्य धर्मार्थकाममोक्षदाम्
anuṣṭhitāṃ mahendrādyaiḥ devaiśca nāradādibhiḥ |
prāptāśca siddhayastāstāḥ śakrādipadalakṣaṇāḥ
||34||अनुष्ठितां महेन्द्राद्यैः देवैश्च नारदादिभिः ।
प्राप्ताश्च सिद्धयस्तास्ताः शक्रादिपदलक्षणाः
brahmaṇaḥ sṛṣṭisāmarthyaṃ dattaṃ tena mahātmanā |
viṣṇoścāvanasāmarthyaṃ dattaṃ sarveśveraṇa ha
||35||ब्रह्मणः सृष्टिसामर्थ्यं दत्तं तेन महात्मना ।
विष्णोश्चावनसामर्थ्यं दत्तं सर्वेश्वेरण ह
śivasyāpi ca tenaiva sāmarthyaṃ saṃhṛtau dṛḍham |
śeṣasyāpi ca tenaiva sarvavighnahareṇa ca
||36||शिवस्यापि च तेनैव सामर्थ्यं संहृतौ दृढम् ।
शेषस्यापि च तेनैव सर्वविघ्नहरेण च
dharādharaṇasāmarthyaṃ dattaṃ sarveśvareṇa ha |
yasya svarūpaṃ na vidurbrahmādyā munayo'pi ca
||37||धराधरणसामर्थ्यं दत्तं सर्वेश्वरेण ह ।
यस्य स्वरूपं न विदुर्ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च
vācāmagocaro yo'sau manaso'thāpyagocaraḥ |
gajānanasvarūpeṇa paridṛṣyo'yamīśvaraḥ
||38||वाचामगोचरो योऽसौ मनसोऽथाप्यगोचरः ।
गजाननस्वरूपेण परिदृष्योऽयमीश्वरः
atastenaiva rūpeṇa sarvārambheṣu pūjyate |
tamupāsasva sarveśaṃ mayā proktena vartmanā
||39||अतस्तेनैव रूपेण सर्वारम्भेषु पूज्यते ।
तमुपासस्व सर्वेशं मया प्रोक्तेन वर्त्मना
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe ambāvirbhāvonāma aṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 48 ||