rāmopākhyāne aśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
reṇukā tu gate tasmin śuśoca bhṛśavivhalā |
kva gatā mama putrāste saṃhāre'sminnupasthite
||1||रेणुका तु गते तस्मिन् शुशोच भृशविव्हला ।
क्व गता मम पुत्रास्ते संहारेऽस्मिन्नुपस्थिते
mṛte bhartari kiṃ kuryāṃ bāṇajālasamāvṛtā |
kva gato'sau mahākrodhī rāmo me priyabālakaḥ
||2||मृते भर्तरि किं कुर्यां बाणजालसमावृता ।
क्व गतोऽसौ महाक्रोधी रामो मे प्रियबालकः
tasmin dṛṣṭe mama prāṇā gamiṣyanti surālayam |
smṛtamātrastayā rāmo yayau mātustadā'ntikam
||3||तस्मिन् दृष्टे मम प्राणा गमिष्यन्ति सुरालयम् ।
स्मृतमात्रस्तया रामो ययौ मातुस्तदाऽन्तिकम्
bāṇajālacitāṃ tāṃ ca pitaraṃ mṛtamaikṣata |
kārtavīryeṇa duṣṭena dṛḍhabāṇahataṃ hṛdi
||4||बाणजालचितां तां च पितरं मृतमैक्षत ।
कार्तवीर्येण दुष्टेन दृढबाणहतं हृदि
papāta mūrchayā bhūmau vātabhagna iva drumaḥ |
pitaraṃ mātaraṃ caiva ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ
||5||पपात मूर्छया भूमौ वातभग्न इव द्रुमः ।
पितरं मातरं चैव रुरोद भृशदुःखितः
rāma uvāca
adyāndhakāraḥ sarvatra adya śūnyā diśo daśa |
merūrvinā yathā pṛthvīśakrahīnā'marāvatī
||6||अद्यान्धकारः सर्वत्र अद्य शून्या दिशो दश ।
मेरूर्विना यथा पृथ्वीशक्रहीनाऽमरावती
nāśramaḥ śobhate tadvat pitrā hīno'yamadya me |
trilokī gaṅgayā hīnā tadvadāśrama maṇḍalī
||7||नाश्रमः शोभते तद्वत् पित्रा हीनोऽयमद्य मे ।
त्रिलोकी गङ्गया हीना तद्वदाश्रम मण्डली
na śobhate reṇukayā hīnā'pyāśramaṇḍalī |
gataṃ bhayaṃ tu devānāṃ munayo'dya nirīśvarāḥ |
yadāsī ttapasā cāsya kimayaṃ vā grahiṣyati
||8||न शोभते रेणुकया हीनाऽप्याश्रमण्डली ।
गतं भयं तु देवानां मुनयोऽद्य निरीश्वराः ।
यदासी त्तपसा चास्य किमयं वा ग्रहिष्यति
evaṃ bahuvidhākāraṃ cakra ākrandanaṃ tu saḥ |
aceṣṭata bhṛśaṃ rāmo matsyo nīraṃ vinā yathām
||9||एवं बहुविधाकारं चक्र आक्रन्दनं तु सः ।
अचेष्टत भृशं रामो मत्स्यो नीरं विना यथाम्
tataḥ punarmātaraṃ sa rudanneva samāyayau |
niṣkāsayāmāsa śarānaṅke kṛtvā śirodharām
||10||ततः पुनर्मातरं स रुदन्नेव समाययौ ।
निष्कासयामास शरानङ्के कृत्वा शिरोधराम्
cakranda ca punā rāmo mātṛduḥkhena duḥkhitaḥ |
trailokyaṃ bhasmasāt kartuṃ yā kṣamā jananī mama
||11||चक्रन्द च पुना रामो मातृदुःखेन दुःखितः ।
त्रैलोक्यं भस्मसात् कर्तुं या क्षमा जननी मम
sā kathaṃ patitā bhūmau duṣṭabāṇaprapīḍatā |
na vismarasi māṃ nityaṃ kṣaṇaṃ krīḍāgataṃ purā
||12||सा कथं पतिता भूमौ दुष्टबाणप्रपीडता ।
न विस्मरसि मां नित्यं क्षणं क्रीडागतं पुरा
tyaktvā māṃ kathamadya tvaṃ kutra vā gantumudyatā |
dadāsi me payo bhūri vastrāṇyannāni śobhane
||13||त्यक्त्वा मां कथमद्य त्वं कुत्र वा गन्तुमुद्यता ।
ददासि मे पयो भूरि वस्त्राण्यन्नानि शोभने
phalamūlāni cārūṇi yāsi tyaktvā kathaṃ nu sā |
mātāpitṛbhyāṃ hīnasya dhiṅme jīvitamadya me
||14||फलमूलानि चारूणि यासि त्यक्त्वा कथं नु सा ।
मातापितृभ्यां हीनस्य धिङ्मे जीवितमद्य मे
brahmovāja |
iti putravacaḥ śrutvā reṇukā bhṛśaduḥkhitā |
pramṛjyāśrūṇi putrasya jagāda bhṛśavivhalā
||15||ब्रह्मोवाज ।
इति पुत्रवचः श्रुत्वा रेणुका भृशदुःखिता ।
प्रमृज्याश्रूणि पुत्रस्य जगाद भृशविव्हला
ahaṃ te nikaṭe sthāsye na śokaṃ kartumarhasi |
śaṛṇu vārtāṃ purā vṛttāṃ rājā'sau kṛtavīryajaḥ
||16||अहं ते निकटे स्थास्ये न शोकं कर्तुमर्हसि ।
शृणु वार्तां पुरा वृत्तां राजाऽसौ कृतवीर्यजः
madhyānhe saha sainyena prāptaḥ āśramamaṇḍalam |
pitrā te mānitaḥ samyag bhojito balasaṃyutaḥ
||17||मध्यान्हे सह सैन्येन प्राप्तः आश्रममण्डलम् ।
पित्रा ते मानितः सम्यग् भोजितो बलसंयुतः
kāmadhenoḥ prasādena bhuktvā'yācata dhenukām |
tūṣṇīṃ bhūte munau kopāt kāmadhenuṃ mumoca saḥ
||18||कामधेनोः प्रसादेन भुक्त्वाऽयाचत धेनुकाम् ।
तूष्णीं भूते मुनौ कोपात् कामधेनुं मुमोच सः
spṛṣṭamātrā ca sā dhenuḥ sasarja balamutkaṭam |
caturaṅgaṃ tato yuddhamabhavad rājasainikaiḥ
||19||स्पृष्टमात्रा च सा धेनुः ससर्ज बलमुत्कटम् ।
चतुरङ्गं ततो युद्धमभवद् राजसैनिकैः
bhagnāste'pyapalan sarve rājā yuddhamathākarota |
sa ca pañcaśataṃ bāṇān vāraṃ vāramathāsṛjat
||20||भग्नास्तेऽप्यपलन् सर्वे राजा युद्धमथाकरोत ।
स च पञ्चशतं बाणान् वारं वारमथासृजत्
so'pi bhagno gṛhaṃ yātaḥ kāma dhenurdivaṅgatā |
punarāgatya duṣṭo'sau bāṇenaikena vakṣasi
||21||सोऽपि भग्नो गृहं यातः काम धेनुर्दिवङ्गता ।
पुनरागत्य दुष्टोऽसौ बाणेनैकेन वक्षसि
jaghāna pitaraṃ kopādekaviṃśatisāyakaiḥ |
aparādhaṃ vinā māṃ ca tāḍayitvā khalo gataḥ
||22||जघान पितरं कोपादेकविंशतिसायकैः ।
अपराधं विना मां च ताडयित्वा खलो गतः
tasmāttvayā'dya duṣṭasya nāśaḥ śīghraṃ vidhīyatām |
ekaviṃśati vāraṃ ca kuru niḥkṣatriyāṃ dharām
||23||तस्मात्त्वयाऽद्य दुष्टस्य नाशः शीघ्रं विधीयताम् ।
एकविंशति वारं च कुरु निःक्षत्रियां धराम्
ekaviṃśati bāṇā me dehe tena yato'rpitāḥ |
anyadekaṃ vade putra tatkuruṣva vaco mama
||24||एकविंशति बाणा मे देहे तेन यतोऽर्पिताः ।
अन्यदेकं वदे पुत्र तत्कुरुष्व वचो मम
saṃskāraṃ kuru nau tatra yatra ko'pi na dāhitaḥ |
dattātreyaṃ munivaramākārya sarvavedinam
||25||संस्कारं कुरु नौ तत्र यत्र कोऽपि न दाहितः ।
दत्तात्रेयं मुनिवरमाकार्य सर्ववेदिनम्
kuru karmāntaraṃ nau tvaṃ trayodaśadināvadhi |
tadaiva gatimāpsyāvo nānyo vaktāsti tādṛśaḥ
||26||कुरु कर्मान्तरं नौ त्वं त्रयोदशदिनावधि ।
तदैव गतिमाप्स्यावो नान्यो वक्तास्ति तादृशः
ityuktvā reṇukā dehaṃ tyaktvā dhāmāpa durgamam |
rāmastat sarvamakarot tayādiṣṭaṃ mahāmanāḥ
||27||इत्युक्त्वा रेणुका देहं त्यक्त्वा धामाप दुर्गमम् ।
रामस्तत् सर्वमकरोत् तयादिष्टं महामनाः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rāmopākhyāne aurdhvadaihikasaṃskāropadeśonāma aśītitamo'dhyāyaḥ || 80 ||