prāyopaveśanaṃ nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
tato rūkmāṅgado'paśyadṛṣiṃ vācaknaviṃ śubham |
mukundāṃ tasya patnīṃ ca snigdhamañjulabhāṣiṇīm
||1||ततो रूक्माङ्गदोऽपश्यदृषिं वाचक्नविं शुभम् ।
मुकुन्दां तस्य पत्नीं च स्निग्धमञ्जुलभाषिणीम्
atiśrānto narapatirnamaścakra ubhāvapi |
tasminmunau gate snātuṃ yayāce nṛpasattamaḥ
||2||अतिश्रान्तो नरपतिर्नमश्चक्र उभावपि ।
तस्मिन्मुनौ गते स्नातुं ययाचे नृपसत्तमः
māturmukunde me dehi śītalaṃ jalamuttamam |
vinā jalaṃ mama prāṇā gamiṣyanti yamakṣayam
||3||मातुर्मुकुन्दे मे देहि शीतलं जलमुत्तमम् ।
विना जलं मम प्राणा गमिष्यन्ति यमक्षयम्
ākarṇya tasya vācaṃ sā jagāda madanāturā |
tvādṛśaṃ puruṣaṃ kvāpi mārādapyatisundaram
||4||आकर्ण्य तस्य वाचं सा जगाद मदनातुरा ।
त्वादृशं पुरुषं क्वापि मारादप्यतिसुन्दरम्
na deveṣu na nāgeṣu yakṣagandharvapuñjayoḥ |
paśyāmi cārū sarvāṅgamato me hṛdayaṃ tvayi
||5||न देवेषु न नागेषु यक्षगन्धर्वपुञ्जयोः ।
पश्यामि चारू सर्वाङ्गमतो मे हृदयं त्वयि
atyāsaktaṃ tvadadharāmṛtapāne ca dehi tat |
munirūvāca |
vyalīkaṃ sa tu śrutvaiva śrāntatvādbhṛśaduḥkhita
||6||अत्यासक्तं त्वदधरामृतपाने च देहि तत् ।
मुनिरूवाच ।
व्यलीकं स तु श्रुत्वैव श्रान्तत्वाद्भृशदुःखित
tilottamottamā tāṃ sa jitendriyatayā jagau |
tyaja prauḍhiṃ na me cittaṃ pāradārye vigarhite
||7||तिलोत्तमोत्तमा तां स जितेन्द्रियतया जगौ ।
त्यज प्रौढिं न मे चित्तं पारदार्ये विगर्हिते
vināyaka prabhāveṇa saktaṃ naivātra karhicit |
na jalaṃ pātumicchāmi tvayā dattaṃ suduṣṭayā
||8||विनायक प्रभावेण सक्तं नैवात्र कर्हिचित् ।
न जलं पातुमिच्छामि त्वया दत्तं सुदुष्टया
ṛṣerāśrama ityevaṃ yāto yāsya ito śubhe |
taṃ gantumudyataṃ pāṇiṃ dhṛtvā'vīvadadāturā
||9||ऋषेराश्रम इत्येवं यातो यास्य इतो शुभे ।
तं गन्तुमुद्यतं पाणिं धृत्वाऽवीवददातुरा
mukundovāca
balātkāreṇa yo'nyasya striyaṃ dharṣitumicchati |
sa eva narakaṃ yāti na svayaṃ yāti tāmapi
||10||बलात्कारेण योऽन्यस्य स्त्रियं धर्षितुमिच्छति ।
स एव नरकं याति न स्वयं याति तामपि
kṛte tretāyuge brahmā strīṇāṃ svātantryamabhyadhāt |
na karoṣi yadā vākyaṃ tadā bhasma bhaviṣyasi
||11||कृते त्रेतायुगे ब्रह्मा स्त्रीणां स्वातन्त्र्यमभ्यधात् ।
न करोषि यदा वाक्यं तदा भस्म भविष्यसि
athavā rājyavibhraṣṭaṃ kariṣye vanacāriṇam |
manirūvāca |
ityuktvā dhāvamānā sā kāmamārgeṇapīḍitā
||12||अथवा राज्यविभ्रष्टं करिष्ये वनचारिणम् ।
मनिरूवाच ।
इत्युक्त्वा धावमाना सा काममार्गेणपीडिता
rabhasā''liṅgayāmāsa cucumbe vadanaṃ haṭhāt |
tato rūkmāṅgadastāṃ tu balāccikṣepa dūrataḥ
||13||रभसाऽऽलिङ्गयामास चुचुम्बे वदनं हठात् ।
ततो रूक्माङ्गदस्तां तु बलाच्चिक्षेप दूरतः
mūrchitā patitā bhūmau rambheva marūtā hatā |
utthitāṃ tāṃ tadā prāha paradāraviraktadhīḥ
||14||मूर्छिता पतिता भूमौ रम्भेव मरूता हता ।
उत्थितां तां तदा प्राह परदारविरक्तधीः
rūkmāṅgado mahābhāge munipatnyavivekini |
parapuṃsi mano yasyāḥ sā vai nirayabhāgbhavet
||15||रूक्माङ्गदो महाभागे मुनिपत्न्यविवेकिनि ।
परपुंसि मनो यस्याः सा वै निरयभाग्भवेत्
na me manaścalet kvāpi yadi śuṣyen mahodadhiḥ |
evaṃ nirākṛtā tena taṃ śaśāpa ruṣānvitā
||16||न मे मनश्चलेत् क्वापि यदि शुष्येन् महोदधिः ।
एवं निराकृता तेन तं शशाप रुषान्विता
yayā'haṃ kaṣṭamagamaṃ tathā tvaṃ kuṣṭhabhāg bhava |
yataste hṛdayaṃ vajrāt sārabhūtaṃ na ca drutam
||17||ययाऽहं कष्टमगमं तथा त्वं कुष्ठभाग् भव ।
यतस्ते हृदयं वज्रात् सारभूतं न च द्रुतम्
itthaṃ vadantī tāṃ rājā nirbhartsya bahudhā tataḥ |
tvarayā nirgatastasmādāśramād bhṛśaduḥkhitaḥ
||18||इत्थं वदन्ती तां राजा निर्भर्त्स्य बहुधा ततः ।
त्वरया निर्गतस्तस्मादाश्रमाद् भृशदुःखितः
svaṃ dadarśa śarīraṃ sa śvetaṃ bakaśarīravat |
kuṣṭharogayutaṃ kāntyā hīnaṃ ca bhṛśakutsitam
||19||स्वं ददर्श शरीरं स श्वेतं बकशरीरवत् ।
कुष्ठरोगयुतं कान्त्या हीनं च भृशकुत्सितम्
cintārṇave tadā magna idamāha gajānanam |
aparāddhaṃ mayā kiṃ te kathamatrāgato'pyaham
||20||चिन्तार्णवे तदा मग्न इदमाह गजाननम् ।
अपराद्धं मया किं ते कथमत्रागतोऽप्यहम्
prāptaḥ kathaṃ nu duṣṭāyā munipatnyāḥ samāgamam |
tvayā nūnaṃ siddhipate duṣṭāḥ saṃvardhitā bhṛśam
||21||प्राप्तः कथं नु दुष्टाया मुनिपत्न्याः समागमम् ।
त्वया नूनं सिद्धिपते दुष्टाः संवर्धिता भृशम्
avatārāṃśca sādhūnāṃ rakṣaṇāya bibharṣi hi |
iyaṃ na nāśitā duṣṭā svairiṇī rūpagarvitā
||22||अवतारांश्च साधूनां रक्षणाय बिभर्षि हि ।
इयं न नाशिता दुष्टा स्वैरिणी रूपगर्विता
kathaṃ mama śarīraṃ tat kāñcanasparddhi sundaram |
ivāmavasthā samprāptaḥ kena vā duṣṭakarmaṇā
||23||कथं मम शरीरं तत् काञ्चनस्पर्द्धि सुन्दरम् ।
इवामवस्था सम्प्राप्तः केन वा दुष्टकर्मणा
tava bhaktiṃ yathā pūrvaṃ sadā kurve yathāvidhi |
tvadanyaṃ naiva śaraṇaṃ yāmi nātha gajānana
||24||तव भक्तिं यथा पूर्वं सदा कुर्वे यथाविधि ।
त्वदन्यं नैव शरणं यामि नाथ गजानन
nedaṃ śarīraṃ vaktraṃ vā darśayiṣye janaṃ prati |
prāyopaveśanenedaṃ śoṣayiṣye kalevaram
||25||नेदं शरीरं वक्त्रं वा दर्शयिष्ये जनं प्रति ।
प्रायोपवेशनेनेदं शोषयिष्ये कलेवरम्
niścityaivaṃ narapatirāsa nyagrodhasannidhau |
bhṛtyā itastato'dhāvannekṣante sma ca taṃ nṛpam
||26||निश्चित्यैवं नरपतिरास न्यग्रोधसन्निधौ ।
भृत्या इतस्ततोऽधावन्नेक्षन्ते स्म च तं नृपम्
pravṛttāyāṃ niśāyāṃ ca jagmuḥ svaṃ svaṃ niketanam |
svāmi sevakayorjātā gatiścakrāhvayoriva
||27||प्रवृत्तायां निशायां च जग्मुः स्वं स्वं निकेतनम् ।
स्वामि सेवकयोर्जाता गतिश्चक्राह्वयोरिव
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe prāyopaveśanaṃ nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 28 ||