स्कन्दोपाख्यानं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः
क उवाच
शिवस्यालिङ्गनाद् भिल्ली मदनानलदीपिता ।
नाप क्वापि सुखं देवी निर्जले शफरी यथा
॥१॥पतिता जलमध्ये सा शीतलोशीरशालिनी ।
न शर्म लेभे तत्रापि स्थले निद्रां न चालभत्
॥२॥कर्पूरचन्दनं तस्या अधिकं तापमादधे ।
न शीतलपदार्थोऽस्याः कोऽपि सन्तोषमादधे
॥३॥एवं बहुतिथे काले साऽस्थिचर्मावशेषिता ।
ततो गिरिशमागम्य गिरिजा गिरमब्रवीत्
॥४॥न त्वं मृशसि मां देव कामवस्थां गताऽस्मि ह ।
दग्धोऽपि मदनो मह्यमत्यन्तं पीडयत्यहो
॥५॥नानोपायाः कृतास्तस्य शान्तये न च साऽभवत् ।
येनोपायेन शान्तिः स्यात् स तं कुरु मम प्रभो
॥६॥इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः प्रियकृद्धरः ।
रहस्येतां करे कृत्वा पर्यङ्के पर्यवेशयत्
॥७॥रेमे तया यथेष्टं स मदनेन वशीकृतः ।
मृतेनापि कृतं तेन महत्कार्यं सुरेरितम्
॥८॥अनङ्गेन समो नैव धन्वीति यश आप्तवान् ।
तयोऽस्तु क्रीडतोर्याताः षष्टिसाहस्त्रवत्सराः
॥९॥भ्रष्टस्थाना मुनिसुराः श्रुत्वा मदनचेष्टितम् ।
कैलासं पुनरायातास्तत्र क्रीडारतं हरम्
॥१०॥ज्ञात्वा तूष्णीं स्थितास्तत्र चिन्ताव्याकुलचेतसः ।
तारकासुरभीतास्ते पुनर्गह्वरमागताः
॥११॥कदा वधो भवेदस्य कदा स्थानानि याम च ।
करिष्यति कदा शम्भुरस्माकं दुःखनाशनम्
॥१२॥इति चिन्तार्णवे मग्ना यावद ब्रह्मादयः सुराः ।
तावदूचे सुराचार्यो वाक्यं मे शृणुतानघाः
॥१३॥प्रेषयन् त्वखिला वह्नि रूपान्तरधरं हरम् ।
स हरं बोधयित्वाऽऽशु भवत्कार्यं भविष्यति
॥१४॥ततस्ते वह्निमाकार्य तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ।
देवा ऊचुः ।
त्वत्तो यज्ञक्रिया ब्रह्मन् संस्काराः सर्व एव हि
॥१५॥अपां त्वमसि हेतुश्च देवानां मुखमेव च ।
अग्निहोत्रप्रणेता त्वं गार्हपत्यादिनामभिः
॥१६॥त्वमेव पिबसीशाब्धिवारि नित्यं महत्तरम् ।
त्वमेव पचसे नॄणां जठरे षड्र्सानपि
॥१७॥त्वमेव सर्वजन्तूनां सन्धौ सन्धौ विचेष्टसे ।
त्वया त्यक्तं प्रेतसंज्ञां लभते दह्यते त्वया
॥१८॥हेतुस्त्वमसि देवेश जन्तूनां प्राणधारणे ।
त्वयाद्भिश्च विना नान्नं पक्तुं शक्यं न च क्वचित् ।
त्वमेव ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्यश्चानेकरूपधृक्
॥१९॥त्वमेव जायसे मूलं क्रोधस्य जगदीश्वर ।
यत्र तत्र भवेत् तेजस्तत् तद्रूपं तवैव च
॥२०॥अतस्त्वां प्रार्थयामोऽद्य त्रिलोक्या उपकारक ।
त्रैलोक्याक्रमणं तेन तारकेण कृतं विभोः
॥२१॥जानासि तन्नभोवाणीं कामस्यापि च तां गतिम् ।
पार्वतीहरयोर्बोधं चिरक्रीडानिमग्नयोः
॥२२॥कुरु गत्वाऽन्यरूपेण भिक्षां याचस्व तत्र वै ।
एवं कृते जगत्कार्यस्माकं च भविष्यति
॥२३॥ब्रह्मोवाच
इति देववचः श्रुत्वा काषायवसनो द्विजः ।
भूत्वा शुष्मा ययौ तत्र यत्रास्तां पार्वतीश्वरौ
॥२४॥क्रीडासक्तौ बहिः स्थित्वा भिक्षां देहीत्युवाच सः ।
त्रिवारं प्लुतशब्देन द्वाभ्यामपि श्रुतः स्वनः
॥२५॥ऊचतुर्विस्मितौ तौ तु परस्परमुभौ वचः ।
परिधत्तांशुके स्वे स्वे कुतोऽत्रायं समागतः
॥२६॥किमस्मै च प्रदातव्यमिति चिन्तां च चक्रतुः ।
उमाञ्जलावधाद् वीर्यमक्षमा तस्य धारणे
॥२७॥जानती भाविनं चार्थं ददौ सा भिक्षुकाय तत् ।
भूमौ त्यक्तं दहेदेतत् त्रैलोक्यं सचराचरम्
॥२८॥हरवीर्यमित्यपिबद् वह्निः शापभयात् तयोः ।
गर्भवाननलो जातो लज्जावानपि तापवान्
॥२९॥तत्र यत्र ययौ वह्निः शर्म लेभे न तत्र वै ।
उषस्युत्थाय गङ्गायां तुलासंस्थे दिवाकरे
॥३०॥स्नातुं यावत् स शौचादि कुरुते तावदेव ह ।
आगताः षट् स्त्रियस्तत्र स्नातुमूर्जे समाहिताः
॥३१॥अग्निना यत् समुत्सृष्टं गङ्गेयं च हरप्रिया ।
धारयिष्यति शक्ता चेज्जलरूपा सुशीतला
॥३२॥शितवीर्यञ्च तत्ताभिः प्राशितं षड्विभागतः ।
तस्मिन्नेव क्षणे सोऽग्निंरन्तर्द्धिं समपद्यत
॥३३॥अङ्कुशानि च यातानि दूरदेशं गतेऽनले ।
परिधाय स्ववस्त्रं तास्ततो याता निजं गृहम्
॥३४॥ददृशुः पतयस्तासां मुखान्यत्युज्ज्वलानि च ।
गर्भिण्य इति ते ज्ञात्वा ज्ञानदृष्टया मुनीश्वराः
॥३५॥बहिश्चक्रुर्गृहात् सर्वा न प्रदर्श्यं मुखं त्विदम् ।
ताः समेत्य पुनर्गगां तीरे शरसुशोभिते
॥३६॥मुमुचुः स्व स्व गर्भं ताः शुद्धाः स्नाता गृहान्ययुः ।
षट्सु तासु प्रयातासु स्वं स्वं गर्भं विमुच्य वै
॥३७॥षण्मुखो द्वादशभुजो बालस्तत्र व्यजायत ।
तस्य हुङ्कारमात्रेण निपेतुर्भानिखात् भुवि
॥३८॥च कम्पे धरणी सर्वा शेषः पातालमेव च ।
द्रुमा उन्मीलिताः सूर्यो नीहाराच्छादितोऽभवत्
॥३९॥एतस्मिन्नन्तरे तत्र नारदो दिव्यदर्शनः ।
कैलासं गिरिशं द्रष्टुं गच्छन्मार्गे ददर्श तम्
॥४०॥अतिदीप्ततरं बालं दुर्दर्शं बलवत्तरम् ।
प्रणिधानेन तं ज्ञात्वा तूष्णीं कैलासमाययौ
॥४१॥उवाच पार्वतीं शम्भुं वृत्तान्तं सर्वमेव च ।
जहर्ष पृथिवी सर्वा ज्ञात्वा तं गिरिशात्मजम्
॥४२॥देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वा जगुरद्भुतम् ।
नारद उवाच ।
आगच्छता मया दृष्टो गौरि मार्गे तवान्मजः
॥४३॥षण्मुखो द्वादशभुजो सूर्यकोटिसमप्रभः ।
गङ्गातीरे निपतितस्त्यक्तस्ते षण्मुखो नु किम्
॥४४॥कोटिकन्दर्पशोभाढ्यो गर्जितक्षोभिताखिलः ।
कथं निष्ठुरताऽकारि गौरि सुन्दरबालके
॥४५॥क उवाच
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन् गौरी बालकमभ्यगात्
॥४६॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे स्कन्दोपाख्यानं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥