द्वितीयोऽध्यायः
ऋषयः उचुः ।
श्रीगणेशपुराणस्य महिमा यादृशो मुने ।
कथ्यतां कृपया शीघ्रं सोमकान्तप्रसङ्गतः ॥
सूत उवाच ।
श्रूयतामृषयः सर्वे सोमकान्तस्य दुष्कृतम् ।
अकस्मादभवत्तस्य गलत्कुष्ठोऽतिदुःखदः
॥१॥धर्मशीलस्य राज्ञोऽथ पूर्वकर्मविपाकतः ।
शुभं वाप्यशुभं कर्म न मुञ्चति नरं क्वचित्
॥२॥यस्यां यस्यामवस्थायां कृतं भवति कर्म यत् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुज्यते प्राणिभिर्ध्रुवम्
॥३॥दुःखसागरमग्नोऽभूदप्लवो जलधौ यथा ।
वेदनामलभद् बह्विं भुजङ्गेनेव दंशितः
॥४॥नानाक्षतसमाकीर्णः स्त्रवद्रक्तस्ततस्ततः ।
पूयशोणितवान् राजा कृमिभिर्विह्वलीकृतः ।
अस्थिशेषोऽभवद्राजा यक्ष्मणेव समावृतः
॥५॥चिन्तया व्याकुलीभूतः सर्वैन्द्रियरुजान्वितः ।
ततोऽमात्याञ्जगौ राजा मनः संरूद्ध्य यत्नतः
॥६॥राजोवाच
धिङ् मे राज्यञ्च रूपञ्च धिग्बलं जीवितं धनम् ।
केनेदं कर्मबीजेन व्यसनं समुपस्थितम्
॥७॥कान्त्या सोमो जितो येन सोमकान्तस्ततोऽभवम् ।
येन मे साधवो दीनाः श्रोत्रिया आश्रमा अपि
॥८॥(सन्तसन्यासिनोऽपि च) पालिता पुत्रवज्जानपदा लोकास्तथा परे ।
येन मे निर्जिता बाणैः शत्रवो घोररूपिणः
॥९॥येन मे सकला पृथ्वी कृता स्ववशवर्तिनी ।
सम्यगाराधितो देवः परमात्मा सदाशिवः
॥१०॥दुष्टसङ्गमहीनेन चित्तनिग्रहकारिणा ।
येन मे वपुषा पूर्वमिष्टगन्धा निषेविताः
॥११॥तदिदानीं पूतिगन्ध मतो मे जीवितं वृथा ।
अतोऽहङ्काननं यास्ये सर्वेषामभ्यनुज्ञया
॥१२॥हेमकण्ठं सुतं सर्वे बुद्धिविक्रमसंयुतम् ।
सिञ्चन्तु राज्यहेतोर्मे पालयन्तु पराक्रमैः
॥१३॥इदानीं न प्रदर्शिष्ये मुखं लोके कथञ्चन ।
न मे राज्यैर्नदारैर्वा जीवितेन श्रियाऽपि वा
॥१४॥प्रयोजनं महामात्याः करिष्ये स्वहितं वने ।
सूत उवाच ।
इत्युक्त्वा निपपातोर्व्यान्तरुर्वातहतो यथा
॥१५॥पूयशोणितधर्मौघैर्व्याप्तोऽसौ द्विजसत्तमाः ।
कोलाहलोमहानासीदमात्यानाञ्च योषिताम्
॥१६॥हाहाकारश्च लोकानां क्षणमासीत्सुदारुणः ।
वस्त्रप्रोञ्छनवातादैरौषधैः क्षिप्रकारिभिः
॥१७॥मन्त्रिमन्त्रप्रयोगैस्तं सचेतनमकारयन् ।
स्वस्थे जाते नृपे तस्मिन्नमात्या प्राब्रुवन्निदम्
॥१८॥अमात्या ऊचुः
तव प्रसादादमरेन्द्रतुल्यं भुक्तं सुखं सर्वजनेष्वसिद्धम् ।
कथं त्विदानीं त्वदृते वसामः कथञ्च जीवेम पशुघ्नतुल्याः
॥१९॥करोतु राज्यं तव सूनुरेकः प्रभूतकोशो बलवान् रिपुघ्नः ।
विहाय सर्वं सुखमाद्य राजन् ! सहैव यामस्तु वनाय गन्तुम्
॥२०॥सूत उवाच
ततः सुधर्मा वचनं जगाद वने नृपं सेवितुमेकवीरा ।
व्रजे सहानेन प्रधानवर्या प्रशिष्ट राज्यं सह मे सुतेन
॥२१॥दुःखस्य भोक्ता न परोऽस्ति नैव सुखस्य वा पूर्वकृतस्य जन्तोः ।
यथा यथा कर्मफलं प्रसक्तं तदेव भोग्यं स्वयमेव तादृक्
॥२२॥मयाऽपि नानाविधभोगवत्या सुखेन राज्यं परिभुक्तमस्य ।
स्त्रीणां हि भर्ता गमनं सहैव परत्र लोके मुनिभिः प्रदिष्टम्
॥२३॥ततः पुत्रो हेमकण्ठो विनीतः शोकसङ्कुलः ।
उवाच तस्मिन्समये सोमकान्तमिदं वचः
॥२४॥हेमकण्ठ उवाच
न मे राज्येन दारैश्च प्राणैर्धनचयैरपि ।
त्वां विना नृपशार्दूलं कृत्यं नैवास्ति यत् क्वचित
॥२५॥विना स्नेहं यथा दीपो विना प्राणं यथा तनुः ।
वृथा राज्यं तथा राजंस्त्वां विना धर्मपालक
॥२६॥सूत उवाच
श्रुत्वा हृष्टमना राजा पुत्रं प्रोवाच धर्मतः ।
अमात्यानां सुधर्मायाः पुत्रस्य वचनामृतम्
॥२७॥राजोवाच
पितुर्वाक्यरतोनित्यं श्रद्धया श्राद्धकृत्तथा ।
पिण्डदो यो गयायान्तु स पुत्रः पुत्र उच्यते
॥२८॥अतो नीत्या समायुक्तः कुरू राज्यं ममाज्ञया ।
अमात्ययुक्तः शाधि त्वं पुत्रवच्चाखिलाः प्रजाः
॥२९॥धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नीतिज्ञोऽखिलदोषकृत् ।
पितृनुद्धरते यस्तु पुत्रवान्पुत्र उच्यते
॥३०॥अहं वनं गमिष्यामि गलत्कुष्ठोऽतिगर्हितः ।
पत्न्या सुधर्मया सार्धमनुजानीहि सुव्रत
॥३१॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥