रामोपाख्याने एकाशीतितमोऽध्यायः
क उवाच
रामस्तु वपनं कृत्वा स्नात्वा सम्यग् विधानतः ।
उत्थान श्राद्धमकरोद् ब्राह्मणैः कथितं यथा
॥१॥विश्रान्तिस्थानमारभ्य मन्त्राग्निमुभयोरदात् ।
तदैव प्रययौ तं तु दत्तात्रेयं मुनिं प्रति
॥२॥कुवेषं शिष्यसहितं श्वहस्तं मलिनं कृशम् ।
ध्यानेनालोक्य तं रामो ननाम मुनिपुङ्गवम्
॥३॥बद्धाञ्जलिपुटोऽतिष्ठद् यामार्धं तत्पुरो द्विजः ।
दत्तात्रेयोऽपि सर्वज्ञो ज्ञात्वा तस्याशयं मुनि
॥४॥उवाच राममामन्त्र्य ज्ञातं तव प्रयोजनम् ।
अथापि पृच्छे विज्ञातुं किमर्थं त्वमिहागतः
॥५॥क उवाच
स उवाच ततो रामो वृत्तान्तमादितः स्फुटम् ।
राम उवाच ।
कृतवीर्यात्मजो राजा पितुराश्रममागतः
॥६॥भोजितः परमान्नेन नानापक्वान्नशालिना ।
भुक्तः स सेनया सार्द्धं कामधेनुमयाचत
॥७॥यदा न दत्ता पित्रा मे बलान्नेतुं मनो दधे ।
सा ताडीताऽथ सुषुवे सैनिकानां गणान् बहून
॥८॥तैर्भग्नो बलिभी राजा ससैन्योऽगान्निजालयम् ।
कामधेनुर्गता स्वर्गं ततो राजा रूषान्वितः
॥९॥जमदग्नेर्हृदि शरमहनद् दृढमोजसा ।
एकविंशतिकान् बाणान् मातुरङ्गेऽहनद् रुषा
॥१०॥नाहं तत्र स्थितो ब्रह्मन् पश्चादागत्य दृष्टवान् ।
मन्त्राग्निना तु दग्धौ तौ मातुर्वाक्यादिहागतः
॥११॥दत्तात्रेयं विना नान्यो वक्ता कार्योऽत्र कर्मणि ।
कृते कर्मणि सर्वस्मिन्त्रयोदशदिनावधि
॥१२॥पश्चाद्राजा निहन्तव्यः कृतवीर्यात्मजो बलि ।
एकविंशति वारं च कार्या निःक्षत्रिया महि
॥१३॥इत्थमाज्ञापयन्मह्यं जननी रेणुका मम ।
इत्यर्थमिह सम्प्राप्तस्तस्मात्कुरु कृपां मयि
॥१४॥ब्रह्मोवाच
इति रामवचः श्रुत्वा रेणुकायाः सखा मुनिः ।
शोकसंविग्नहृदयो राममूच इदं वचः
॥१५॥दत्तात्रेय उवाच
यद्गृहे भुक्तमत्यन्तं तेन नेष्टा विरोधिता ।
यदि दुष्टेन साऽकारि द्रष्टा तत्फलमन्तकात्
॥१६॥इदानीं तु तयोः सम्यगौर्ध्वदेहिकमाचर ।
ब्रह्मोवाच ।
तत आश्रममागत्य दत्तात्रेययुतस्तु सः
॥१७॥रामश्चकार भक्त्यैव पित्रोरुत्तरकर्म तत् ।
दत्तात्रेयोक्तमन्त्रैः स द्वितीयदिवसावधि
॥१८॥समाप्ते कर्मणि मुनिर्गन्तुं कोल्हापुरं मनः ।
चक्रे तदाऽब्रवीद् रामः कदा याति भवान् पुनः
॥१९॥मुनिः प्रोचे यदा त्वं मे स्मरणं वै करिष्यसि ।
एहि दत्तात्रेय इति तदा मां द्रक्ष्यसेऽनघ
॥२०॥कृत्वा कर्म व्रजत्येव भिक्षितुं स दिने दिने ।
अशौचिनो न भोक्तव्यमन्नमित्यभिचिन्तयन्
॥२१॥पञ्चमे दिवसे कर्म समाप्य मुनिपुङ्गवः ।
गृहित्वाऽऽज्ञां गतो यावत् तावद् व्याघ्रः समाययौ
॥२२॥मातर्मातः क्व याम्यद्येत्येवं चुक्रोश तद्भयात् ।
आविराभूत्तदा माता रेणुका रामवाक्यतः
॥२३॥असम्पूर्णशिरोमात्रा पुत्रस्नेहवशेन हि ।
यदि द्वादशरात्रात् साऽऽहूता स्याद् भार्गवेण तु
॥२४॥आगता स्यात् सा सम्पूर्णा सर्वावयवशोभिनी ।
उवाच तं किमाहूता वद बाल प्रयोजनम्
॥२५॥आलिलिङ्ग तदा स्नेहाद् रामं स्नुतपयोधरा ।
दत्तात्रेयः पुनरगात् षष्ठेऽथ दिवसे मुनिः
॥२६॥अपश्यद् रेणुकां तत्र तादृशीं राममब्रवीत् ।
मध्यएव किमाहूता न्यूनदेहा समागता
॥२७॥सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यद्याहूता तदाऽखिला ।
आगता स्याद् रेणुकेयं तव स्नेहाद् द्विजर्षभ
॥२८॥राम उवाच
बालभावाद् भयाद् ब्रह्मन् स्वभावान् मातरित्यहम् ।
उक्तवान् मुनिशार्दूलं दृष्टवानीदृशीमिमाम्
॥२९॥वृषोत्सर्गं च कृत्वानेकादशदिने द्विजः ।
सपिण्डीकरणं चैव द्वादशे कृतवान द्वयोः
॥३०॥ततः परेऽन्हि पाथेयं श्राद्धं पुण्याहवाचनम् ।
ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः
॥३१॥जमदग्निर्दिव्यदेहो ब्रह्मलोकमथागमत् ।
तस्थौ सा रेणुका भूमौ स्थाने स्थाने च तादृशी
॥३२॥पूरयत्यखिलान् कामान् जनानां भक्तिकारिणाम् ।
माहात्म्यं विस्तृतं तस्याः स्कान्दे प्रोक्तं विशेषतः
॥३३॥अतिविस्तारभीत्याऽत्र न प्रोक्तं मुनिसत्तम
॥३४॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे रामोपाख्याने और्ध्वदैहिकसंस्कारसम्पादनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥