हिमवत् पार्वती संवादो नामक पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
पार्वत्युवाच
तव वाक्यामृतेनाऽहं पितः प्रीताऽस्मि साम्प्रतम् ।
परन्तु संशयो मेऽस्ति तं नुदस्व हिमालय
॥१॥केन केन कृतं पूर्वं व्रतमेतन् महीधरः ।
आख्यातं केन वा कस्मै कः कां सिद्धिमितोऽगमत्
॥२॥एतत्सविस्तरं ब्रूहि संशयच्छेदनाय मे ।
यश्च पृच्छति यो वक्ति गजाननकथा शुभाः
॥३॥शृणोत्यन्योऽपि यो मर्त्यस्त्रयस्ते पुण्यभागिनः ।
जीवितं सफलं तेषां जन्म ज्ञानं च कर्म च
॥४॥ब्रह्मोवाच
एवं तया कृत प्रश्नो हिमवानभ्यभाषत ।
वरदस्य गणेशस्य नानाजनकृतं व्रतम्
॥५॥हिमवानुवाच
शृणु पार्वति वक्ष्यामि संवादं ते पुरातनम् ।
सेतिहासं व्रतस्यास्य सर्वसिद्धिकरस्य ह
॥६॥कैलासे गिरिवर्ये तु सुखासीनं जगद्गुरुम ।
क्रीडमानं मुदा देवैर्गन्धर्वैः परमर्षिभिः
॥७॥नत्वा स्तुत्वा महातेजाः परिपप्रच्छ षण्मुखः
॥८॥स्कन्द उवाच
देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयङ्कर ।
नानाख्यानानि दिव्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादतः
॥९॥तृप्तिं तात न गच्छामि पायं पायं सुधामिव ।
अधुना ब्रूहि मे देव व्रतं सर्वार्थसिद्धिदम्
॥१०॥अनुष्ठानेन यस्याथ करस्था सिद्धयो नृणाम् ।
जायन्ते साधकानां तु वरदस्य प्रसादतः
॥११॥शिव उवाच
साधु पृष्टं त्वया स्कन्द सर्वेषां हितकारकम् ।
कथयामि तव प्रीत्या महासिद्धिप्रदं भुवि
॥१२॥विनायकप्रियं तात व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।
सर्वेषां पुरुषार्थानां साधकं कृत्तिकात्मज
॥१३॥विनायज्ञैस्तथा दानैर्जपहोमादिभिर्विना ।
सर्वसिद्धिकरं स्कन्द पुत्रपौत्रप्रवर्धनम्
॥१४॥राजानं राजपुत्रं वा तन्मन्त्रिणमथाऽपि वा ।
वशमानयति क्षिप्रं व्रतमेतन्मऽहत्तमम्
॥१५॥महापापोपपापैश्च बहुजन्मसु सञ्चितैः ।
व्रतस्यास्य प्रभावेण तैः पुमान् मुच्यते क्षणात्
॥१६॥भाजनं सर्वसिद्धीनां जायते मानवो भुवि ।
प्रीतिदं तु गणेशस्य नानेन सदृशं क्षितौ
॥१७॥स्कन्द उवाच
तात कस्मिन् भवेन्मासि व्रतमेतन्महोत्तमम् ।
विधानं कीदृशं चास्य केन वाऽऽचरितं पुरा
॥१८॥सर्वमेतन्ममाचक्ष्व यद्यस्ति करुणा मयि ।
शिव उवाच ।
नभः शुक्ल चतुर्थ्यान्तु स्नात्वा गुरुगृहं व्रजेत् ।
प्रणम्य तं गुरुं पश्चात्पूजयित्वा यथाविधि
॥१९॥पाद्याचमनवस्त्राद्यैर्भूषणश्च महत्तरैः ।
तोषयित्वा तु तं सम्यगाज्ञया प्रारभेद् व्रतम्
॥२०॥सर्वसिद्धिकरं तात व्रतं गाणेश्वरं गुरो ।
त्वमेव श्रीगणेशोऽसि दिशकामप्रदं प्रभो
॥२१॥उपदिष्टे व्रते तेन सार्धं गङ्गातटं व्रजेत् ।
तडागं वा देवखातं तत्र स्नायाद् यथाविधि
॥२२॥श्वेतसर्षपयुक्तेन तिलकल्केन षण्मुख ।
स्नात्वा धात्रीयुतेनेह कृत्वा नित्यं गृहं व्रजेत्
॥२३॥उपविश्यासने शुद्धे पूजयित्वा गणाधिपम् ।
गुरुपदिष्टमार्गेण व्रतं पश्चात् समारभेत्
॥२४॥मृदा मूर्तिं गणेशस्य चतुर्थ्यां श्रावणस्य तु ।
प्रत्यहं पूजयेत्कृवा यावद्भाद्रचतुर्थिका
॥२५॥ब्रह्मचर्यव्रते स्थित्वा कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् ।
उपवासैक भक्ताभ्यां नक्तेनायाचितेन वा
॥२६॥चतुर्थकाले भुञ्जीत हविष्यान्नं समाहितः ।
अक्षरं मधुरं भुञ्जन् भक्तिमानाचरेद्व्रतम्
॥२७॥जपन् गाणेश्वरीं विद्यां षडानन षडक्षरीम् ।
द्विचतुरक्षरां वापि तथैवैकाक्षरामपि
॥२८॥दशाक्षरामथ स्कन्द द्वादशार्णामथापि वा ।
नियुतं वाऽयुतं वापि प्रत्यहं जप इष्यते
॥२९॥तदर्धं वा तदर्धं वा दशांशं होममाचरेत् ।
ध्यायन् गजाननं देव महोरात्रमतन्द्रितः
॥३०॥प्राप्ते प्रोष्ठपदे मासि चतुर्थ्यां तु गजाननम् ।
सौवर्णपलमानेन तदर्धार्धेन वा पुनः
॥३१॥मयूरवाहनं कुर्यादथवाऽऽखुगतं शुभम् ।
कृत्वा मण्डपिकां तत्र धान्यराशिं प्रकल्पयेत्
॥३२॥सौवर्णं राजतं ताम्रं कलशं स्थापयेत् ततः ।
तस्योपरि न्यसेत्पात्रं रुक्मराजतताम्रकम्
॥३३॥वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य सपात्रं कलशं ततः ।
पञ्चपल्लव संयुक्तं पञ्चरत्नसमन्वितम्
॥३४॥पीठपूजां पुरा कृत्वा स्थापयेत्तत्र तं विभुम् ।
मूलमन्त्रैश्च वेदोक्तैः पूर्वोक्तैरपि षण्मुख
॥३५॥ध्यात्वा गजाननं देवमावाह्य परया मुदा ।
आसनं च तथा पाद्यं दद्यादाचमनीयकम्
॥३६॥अर्घ्यं रत्नयुतं स्कन्द स्नानं पञ्चामृतैः शुभम् ।
सुवासिताभिरद्भिश्च स्नापयेत् परमेश्वरम् ।
रक्तवस्त्रयुगं दद्यादुपवीतं तथोत्तमम्
॥३७॥नानाविधैराभरणैर्भूषयेत् परमेश्वरम् ।
गन्धाक्षतैर्धूपदीपैर्नैवेद्येर्विविधैरपि
॥३८॥वटकापूपलड्डूकशाल्यन्नपायसादिभिः ।
पञ्चामृतैर्व्यञ्जनैश्च भोजयेत् परमेश्वरम्
॥३९॥उद्वर्तन करे दद्यात् फलं ताम्बूलमेव च ।
काञ्चनीं दक्षिणां दद्याच्छत्रं व्यञ्जनचामरे
॥४०॥नीराजनं मन्त्रपुष्पं दत्वा स्तोत्राण्युदीरयेत् ।
सहस्रनामभिः स्तुत्वा ब्राह्मणान् पूजयेत्ततः
॥४१॥रात्रौ जागरणं कृत्वा गीतनृत्यादि मङ्गलैः ।
प्रभाते विमले स्नात्वा नित्यं कृत्वा यथाविधि
॥४२॥पूजयेत्पूर्ववद्देवं ततो होमं समाचरेत् ।
द्रवैर्नानाविधैर्हुत्वा कुर्यादाचार्यपूजनम्
॥४३॥गोभूतिलहिरण्याद्यं गुरवे तन्निवेदयेत् ।
अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च प्रदद्याद् भूरि दक्षिणाम्
॥४४॥ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चाच्छतमष्टोत्तरं तथा ।
अधिकान् यदि शक्तिश्चेदथवाऽप्येकविंशतिम्
॥४५॥दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं सपायसम् ।
पुनश्च दक्षिणां दद्यात् प्रगृह्याशिषमुत्तमाम्
॥४६॥सुहृद्बन्धुयुतो मौनी स्वयं भुञ्जीत सादरम्
॥४७॥शिव उवाच
एवं ते कथितं स्कन्द वरदस्य व्रतं शुभम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां सर्वकामफलप्रदम्
॥४८॥पुरातनमितिहासास्मिन्नर्थे वदामि ते ।
महाधर्मपरो राजा पुराऽभूत् कर्दमाभिधः
॥४९॥पालयामास वसुधां सागरान्तां स्वतेजसा ।
गुणैर्यस्य हृता देवा नित्यं यत्सदसि स्थिताः
॥५०॥कदाचिद् दैवयोगेन भृगुस्तस्य गृहं ययौ ।
तत उत्थाय राजा स बहुमान पुरःसरम्
॥५१॥उपविश्यासने श्रेष्ठे पूजितो गुरुवत् ततः ।
भुक्त्वा स्थितं मुनिवरं राजा वचनमब्रवीत्
॥५२॥राजोवाच
भगवन् सर्वतत्त्वज्ञ किञ्चित् पृच्छामि तद् वद ।
पूर्वजन्मनि कश्चाहं किं मया सुकृतं कृतम्
॥५३॥येनेदृशं मया राज्यं प्राप्तं निहतकण्टकम् ।
प्राप्तं नैव नृपैरन्यैर्न च प्राप्स्यन्ति चापरे
॥५४॥देवानामपि पूज्योऽहं गन्धर्वोरगराक्षसाम् ।
कुबेरसम्पदा तुल्यां सम्पदं पश्यमे मुने
॥५५॥त्रिलोक्यां रत्नभूतं यत् तदानीतं स्वतेजसा ।
यं यं पदार्थमिच्छामि तं तं पश्यामि वेश्मनि
॥५६॥केनेत्थं कर्मणा प्राप्तं तद् वदस्व मम प्रभो ।
कामये तत्पुनः कर्तुं पुण्यं पुण्यवतां वर
॥५७॥भृगुरुवाच
कथयामि नृपश्रेष्ठ प्रणिधानबलादहम् ।
त्वमासीः पूर्वजनुषि क्षत्रियो दुर्बलः शुचिः
॥५८॥कुटुम्बभरणार्थं त्वं नानाकर्माण्यथाकरोः ।
क्रियमाणं च तत्कर्म न चासीत् फलदं तव
॥५९॥अत्यन्तनिष्ठुरैर्वाकैर्दारापत्यैश्च पीडितः ।
अपृष्ट्वा पुत्रदारांस्त्वं गतवान् गहनं वनम्
॥६०॥विभ्रमन् दिक्षु सर्वासु दृष्टवानसि सौभरिम् ।
सिद्धासने समासीनं सेवितं मुनिपुङ्गवैः
॥६१॥कथयन्त महाविद्यां शिष्येभ्यो दुःखनाशिनीम् ।
दृष्ट्वा तं सौभरिं दिव्यमन्यांश्चर्षिगणान्नृप
॥६२॥दण्डवत् पतितोऽसि त्वं भुवि तैश्चाभिनन्दितः ।
उपविष्टः स्वासने च मुनिना तेन दर्शिते
॥६३॥पृष्टवानसि तं दिव्यं लब्ध्वाऽवसरमादृतः ।
क्षत्रिय उवाच ।
स्वामिन् संसारदुःखेन बहुधा क्लेशितो मुने
॥६४॥दारापत्यसुहृद्भिश्च वाग्बाणैर्भृशताडितः ।
न वैराग्यं मनो याति निष्ठुरेषु सुहृत्सु च
॥६५॥शीतोष्णक्षुत्पिपासाभिः पीडितोऽपि भृशं मुने ।
उपायं वद मे किञ्चिद्दुःखसागरतारकम्
॥६६॥शिव उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य सौभरिः कृपया युतः ।
उपायं चिन्तयामास नृपदुःखविनाशनम्
॥६७॥ततस्तं क्षत्रियं प्राह सर्वपापविमोचनम् ।
ऋषिरुवाच ।
व्रतं यत्कथयिष्यामि कुरु निश्चितमानसः
॥६८॥यस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वदुःखलयो भवेत् ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तथा ब्रह्मर्षिभिः कृतम्
॥६९॥मुक्तास्ते सर्वदुःखेभ्यः प्राप्ताः सिद्धिमनुत्ताम् ।
वरदस्य गणेशस्य धर्मार्थकाममोक्षदाम्
॥७०॥क्षत्रिय उवाच
कोऽसौ गणेशः किंशीलः किंरुपः किस्वभाववान् ।
किं कर्मा कथमुत्पन्नस्तत्सर्वं कथयस्व मे ।
यदि मे श्रवणायालं यद्यनुग्राहयता मयि
॥७१॥ऋषिरुवाच
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं विशोकं ज्ञानस्वरूपं परमार्थभूतम् ।
अनादिमध्यान्तमनन्तपारं गणाधिपं तं प्रवदन्ति सन्तः
॥७२॥यस्मादोङ्कारसम्भूतिर्यतो वेदा यतो जगत् ।
येन सर्वमिदं व्याप्तं तं विद्धि गणनायकम्
॥७३॥जगत्सर्जनकामेन ब्रह्मणा यस्य तुष्टये ।
अब्दानां तु शतं पूर्णं तपस्तप्तं सुदुष्करम्
॥७४॥ततो हृष्टमना वेधाः प्रसन्नं तमपूजयत् ।
नानाविधोपचारैश्च दिव्यरत्नैः फलैस्तथा
॥७५॥सिद्धिबुद्धी उभे कन्ये मनसा कल्पिते ददौ ।
तुष्टो देवो ददौ तस्मै विद्यामेकाक्षरीं विभुः
॥७६॥ततो लब्धावरो ब्रह्मा चकार सकलं जगत् ।
षडक्षरेण मन्त्रेण विष्णुना तोषितः पुरा
॥७७॥कृत्वा मूर्तिं गणेशस्य पूर्वोक्तविधिना व्रतम् ।
अव्यङ्गं वर्षमेकं तु नियमान् कृतवान् हरिः
॥७८॥वरं लब्ध्वा गणेशात्तु पालयामास वै जगत् ।
एवं विधं विजानीहि गणेशं भुवि संस्तुतम्
॥७९॥विश्वरुपमनादिं च सर्वकारणकारणम् ।
तमाराधय यत्नेन सर्वदुःखाद् वियुङ्क्ष्यसे
॥८०॥क्षत्रिय उवाच
कस्मिन्काले प्रकर्तव्यमेतद्व व्रतमनुत्तमम् ।
विधिना केन मे ब्रूहि साम्प्रतं मुनिसत्तम ।
करिष्ये वचनात्तेऽहं सर्वदुःख प्रशान्तये
॥८१॥मुनिरुवाच
श्रावणेऽबहुले पक्षे चतुर्थ्यामारभेद् व्रतम् ।
कुर्वीत परया भक्त्या यावद् भाद्रचतुर्थिका ।
उपचारैः षोडशभिः पार्थिवं गणनायकम् ।
प्रत्यहं पूजयेद् भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत् ततः
॥८२॥त्वमेतत् कुरु भूपाल सर्वान्कामानवाप्स्यसि ।
इति श्रुत्वा व्रतं तस्मात् कृतवानसि सुव्रत
॥८३॥समाप्ते तु व्रते तत्र सौभर्याश्रममण्डले ।
तावत् तस्य गृहं दिव्यं गणेशस्य प्रसादतः
॥८४॥दिव्यनारीनरयुतं दासीदाससमन्वितम् ।
वेदघोषसमायुक्तं जातं गोधनसङ्कुलम्
॥८५॥दिव्यवस्त्रसमायुक्ता नानालङ्कारसंयुता ।
अपत्यैस्तादृशैर्युक्ता विस्मिताऽऽसीत् प्रतीक्षती
॥८६॥आयास्यति कदा भर्तेत्येवं चिन्ता पराऽभवत् ।
तावत्त्वं मुनिमामन्त्र्य गतोऽसि निजमालयम्
॥८७॥दिव्यं तच्छरणं हित्वा स्वगृहं परिमार्गयन् ।
तावद् भार्याप्रेषितास्त्वां निन्युस्तद्भवनं नराः
॥८८॥ततस्त्वयाऽपि विज्ञातः प्रभावो वरदस्य सः ।
तद्वतस्य प्रभावेण राज्यभागिहजन्मनि
॥८९॥शिव उवाच
इति श्रुत्वा भृगोर्वाक्यं कर्दमो हर्षनिर्भरः ।
चकार सकलं राजा भृगुणा यत्समीरितम्
॥९०॥व्रतस्यास्य प्रभावेण ज्ञानवैराग्यवान्नृपः ।
भुक्त्वा भोगान् यथाकामं स्थाप्य पुत्रान्निजे पदे
॥९१॥गतो गाणेश्वरं धाम यतो नावर्तते पुनः ।
सर्वार्थमाधकं स्कन्द व्रतानां व्रतमुत्तमम्
॥९२॥नैतादृशं व्रतं दानं श्रुतमन्यत्कदाचन ।
सर्वार्थसाधकं स्कन्द व्रतं कुरु यदीच्छसि
॥९३॥देवदानवगन्धर्वैः ऋषिभिर्मनुजैः कृतम् ।
दमयन्त्या नलेनापि राज्ञा चन्द्राङ्गदेन च
॥९४॥सम्प्राताः सर्वकामांस्ते गता गाणेश्वरं पदम् ।
गिरिरुवाच ।
इति ते कथितं सर्वं सेतिहासं व्रतं महत् ।
कुरु त्वं मनसा ध्यात्वा वरदं गणनायकम्
॥९५॥व्रतमेतन्महाभागे शङ्करं प्राप्स्यसे ततः ।
स्नेहेन कथितं तेऽद्य प्रकाशं कुरु मा व्रतम्
॥९६॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे हिमवत्पार्वती संवादो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥