एकोनसप्ततितमोऽध्यायः
शूरसेन उवाच
ब्रह्मणा कथमादिष्टं कृतवीर्याय सिद्धिदम् ।
तन्ममाचक्ष्व सङ्कष्ट चतुर्थी व्रतमुत्तमम्
॥१॥इन्द्र उवाच
सत्यलोके सुखासीनं सर्वज्ञं चतुराननम् ।
कृतवीर्यपिता गत्वा पप्रच्छ प्रणतो नृपः
॥२॥कृतवीर्यपिता उवाच
देवदेव जगद्धातः प्रणतार्तिनिवारण ।
वर्तते हृदये यन्मे पृच्छामि त्वां वदस्व तत्
॥३॥आपत्सु वर्तमानानां नृणां व्याकुलचेतसाम् ।
चिन्तया व्यग्रमनसां वियोगे सुहृदां तथा
॥४॥दुर्लभप्राप्तये नॄणां कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ।
अर्थसिद्धिः कथं नित्यं पुत्रसौभाग्यसम्पदाम्
॥५॥सर्वसङ्कष्टनाशार्थं कार्य किं मानवैः प्रभो ।
ब्रह्मोवाच ।
शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदं व्रतम्
॥६॥यस्यानुष्ठानमात्रेण चिन्तितं प्राप्नुयान्नरः ।
ओषधीभिः शुक्लतिलैर्दिवा स्नायात् प्रसन्नधीः
॥७॥सङ्कल्पं कारयेत् सम्यग् ध्यात्वा देवं गजाननम् ।
गणेशं पूजयेद् भक्त्या मन्त्रैरागमसम्भवैः
॥८॥कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां च निशि चन्द्रोदयेऽपि च ।
नृप उवाच ।
कथं सम्पूजयेद् ब्रह्मन् देवदेवं गजाननम्
॥९॥विस्तरेण मम ब्रूहि प्रणयात् परिपृच्छते ।
ब्रह्मोवाच ।
नित्यकर्म समाप्याऽथ निशायामुदये विधोः
॥१०॥शुचौ देशे गोमयेन लिप्ते मण्डपिकान्विते ।
तत्र पीठं गणेशस्य पूजयेत् कुङ्कुमाक्षतैः
॥११॥स्थापयेत् कलशं तत्र पञ्चरत्नसमन्वितम् ।
तस्योपरि न्यसेत्पात्रं सौवर्णंकलशान्वितम्
॥१२॥तदभावे तु रौप्यं वा ताम्रं वैणवमेव च ।
तस्योपरि न्यसेद्वस्त्रं क्षौमं वा शक्तिसंयुतः
॥१३॥तस्योपरि लिखेद्यन्त्रमागमोक्तविधानतः ।
तत्र मूर्तिं गणेशस्य सौवर्णीं लक्षणान्विताम्
॥१४॥ध्यानम् ।
एकदन्तं महाकायं तप्तकाञ्चनसन्निभम् ।
लम्बोदर विशालाक्षं ज्वलत्पावकलोचनम्
॥१५॥आखुपृष्ठसमारूढं चामरैर्वीजितं गणैः ।
शेषयज्ञोपवीतं च चिन्तयेत् तं गजाननम्
॥१६॥आवाहनम् ।
आगच्छ देवदेवेश सङ्कटान्मां निवारय ।
यावद् व्रतं समाप्येत तावत् त्वं सन्निधौ भव
॥१७॥सहस्रशीर्षेत्यावाहनम् ।
(पुरुषसूक्ते ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिँ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
) आसनम् ।
गणाधीश नमस्तेऽस्तु सर्व सिद्धिप्रदायक ।
आसनं गृह्यतां देव सङ्कटान्मां निवारय
॥१८॥अथवा पुरुष एवे० आसनम् ।
(पुरुष एवेदँ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
) पाद्यम् ।
उमापुत्र नमस्तेऽतु नमस्ते मोदकप्रिय ।
पाद्यं गृहाण देवेश सङ्कटं मे निवारय
॥१९॥एतावानस्य पाद्यम् ।
(एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
) अर्घ्यम् ।
लम्बोदर नमस्तेऽस्तु रत्नयुक्तं फलान्वितम् ।
अर्घ्यं गृहाण देवेश सङ्कटं मे निवारय
॥२०॥त्रिपादूर्ध्वेत्यर्घ्यम् (त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
) आचमनीयम् ।
गङ्गादि सर्वतीर्थेभ्यः आहृतं तोयमुत्तमम् ।
गृहाणाऽऽचमनीयार्थं सङ्कटं मे निवारय
॥२१॥तस्माद्विराळ् आचमनीयम् ।
(ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
) पञ्चामृतम् ।
पयो दधि घृतं चैव शर्करामधुसंयुतम् ।
पञ्चामृतं गृहाणेदं सङ्कटं मे निवारय
॥२२॥अथवा पयः पृथिव्याम् ।
स्नानम् ।
नर्मदा चन्द्रभागा च गङ्गासङ्गमजैर्जलैः ।
स्नापितोऽसि मया भक्त्या सङ्कटं मे निवारय
॥२३॥यत्पुरुषेणेति ।
(यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
) वस्त्रयुग्मम् ।
इभवक्त्र नमस्तुभ्यं गृहाण परमेश्वर ।
वस्त्रयुग्मं गणाध्यक्ष सङ्कटं मे निवारय
॥२४॥(तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
) यज्ञोपवितम् ।
विनायक नमस्तुभ्यं नमः परशुधारिणे ।
उपवीतं गृहाणेदं सङ्कटं मे निवारय
॥२५॥(तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
) चन्दनम् ।
ईशपुत्र नमस्तुभ्यं नमो मूषकवाहन ।
चन्दनं गृह्यतां देवं सङ्कटं मे निवारय
॥२६॥(तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाँसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
) अक्षताः ।
घृतकुङ्कुमसंयुक्तास्तन्दुलाः सुमनोहराः ।
अक्षतास्ते नमस्तुभ्यं सङ्कटं मे निवारय
॥२७॥अथवा अक्षन्नमीमदन्त ।
पुष्पम् ।
चम्पकं मल्लिका दूर्वाः पुष्पजातिरनेकशः ।
गृहाण त्वं गणाध्यक्ष सङ्कटं मे निवारय
॥२८॥(तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
) धूपम् ।
लम्बोदर महाकाय धूम्रकेतो सुवासितम् ।
धूपं गृहाण देवेश सङ्कटं मे निवारय
॥२९॥(यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥
) दीपम् ।
विघ्नान्धकारसंहारकारक त्रिदशाधिपः ।
दीपं गृहाण देवेश सङ्कटं मे निवारय ।
(ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याँ शूद्रो अजायत ॥
) नैवेद्यम् ।
मोदकापूपलड्डूकपायसं शर्करान्वितम् ।
पक्वान्नं सघृतं देव नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्
॥३१॥(चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
) फलम् ।
नारिकेल फलं द्राक्षां रसालं दाडिमं शुभम् ।
फलं गृहाण देवेश सङ्कटं मे निवारय
॥३२॥(नाभ्या आसीदन्तरिक्षँ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥
) ताम्बूलम् ।
क्रमुकैला लवङ्गादि नागवल्लीदलानि च ।
ताम्बूलं गृह्यतां देव सङ्कटं मे विनाशय
॥३३॥सर्वप्रीतिकरं देव हिरण्यं सर्वसिद्धिदम् ।
दक्षिणार्थं गृहाणेदं सङ्कटं मे विनाशय
॥३४॥(सप्तास्यासन्निति परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥
) एकविंशतिदूर्वाङ्कुरमर्पणम् ।
ततो दूर्वाङ्कुरान् गृह्य विंशत्येकं च भक्तितः ।
एभिर्नामपेदैर्देवमर्चयेत् सु समाहितः
॥३५॥दूर्वापणमन्त्राः ।
गणाधिपतये नमः ।
१. उमापुत्राय नमः ।
२. अघनाशनाय नमः ।
३. एकदन्ताय नमः ।
४. इभवक्त्राय नमः ।
५. मूषकवाहनाय नमः ।
६. विनायकाय नमः ।
७. ईशपुत्राय नमः ।
८. सर्वसिद्धिप्रदाय नमः ।
९. लम्बोदराय नमः ।
१०. वक्रतुण्डाय नमः ।
११. मोदकप्रियाय नमः ।
१२. विघ्नविध्वंसकर्त्रे नमः ।
१३. विश्ववन्द्याय नमः ।
१४. अमरेशाय नमः ।
१५. गजकर्णाय नमः ।
१६. नागयज्ञोपवीतिने नमः ।
१७. भालचन्द्राय नमः ।
१८. परशुधारिणे नमः ।
१९. विघ्नाधिपाय नमः ।
२०. विद्याप्रदाय नमः ।
२१. नीराजनम् ।
कर्पूरानलसंयुक्तं शेषाघौघविनाशनम् ।
नीराजनं गृहाणेश सङ्कटान्मां विमोचय
॥३६॥पुष्पाञ्जलिः ।
चम्पकाशोकबकुलपारिजातभवैः शुभैः ।
पुष्पाञ्जलिं गृहाणेमां सङ्कटान्मां विमोचय
॥३७॥(यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
) स्तुतिः ।
त्वमेव विश्वं सृजसीभवक्त्र त्वमेव विश्वं परिपासि देव ।
त्वमेव विश्वं हरसेऽखिलेश त्वमेव विश्वात्मक आविभासि
॥३८॥इति स्तुतिः ।
नमस्काराः ।
नमामि देवं गणनाथमीशं विघ्नेश्वरं विघ्नविनाशदक्षम् ।
भक्तार्तिहं भक्तिविमोक्षदक्षं विद्याप्रदं वेदनिधानमाद्यम्
॥३९॥प्रदक्षिणाः ।
एवं स्तुवीत विधिवत् प्रणमेत पुनः पुनः ।
प्रदक्षिणां प्रकुर्वीत यथा शक्त्यैकविंशतिम्
॥४०॥प्रार्थनाः ।
ये त्वामसम्पूज्य गणेश नूनं वाञ्छति मूढा विहितार्थसिद्धिम् ।
त एव नष्टा नियतं हि लोके ज्ञातो मयाते सकलः प्रभावः
॥४१॥वायनम् ।
आचार्यस्त्वं द्विचाध्यक्ष सर्वसिद्धिप्रदायक ।
वायनं गृह्यतां ब्रह्मन् सङ्कटान्मां निवारय
॥४२॥विशेषार्घ्यम् ।
फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं जलं ते दक्षिणान्वितम् ।
विशेषार्घ्यं मया दत्तं सङ्कटान्मां निवारय
॥४३॥इति षोडशोपचारार्चनम् ॥
ॐ नमो हेरम्ब मदमोदित मम सङ्कटं निवारय स्वाहा ।
इन्द्रादि लोकपालांश्च समन्तात् पूजयेत् सुधीः
॥४४॥पक्वमुद्गतिलैर्युक्तान् मोदकान् घृतपाचितान् ।
भक्ष्यान्यन्यानि ताम्बूलं यथाशक्ति प्रकल्पयेत्
॥४५॥ततो दूर्वाङ्कुरान्गृह्य विंशत्येकं च भक्तितः ।
एभिर्नामपदैर्देवमर्चयेत् सुसमाहितः
॥४६॥गणाधिप नमस्तुभ्यमुमापुत्राभयप्रद ।
एकदन्तेभवक्त्रेति तथा मूषक वाहन
॥४७॥विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धि प्रदायक ।
लम्बोदर नमस्तुभ्यं वक्रतुण्डाघनाशन
॥४८॥विघ्नविध्वंसकर्त्रेति विश्ववन्द्यामरेश्वर ।
गजवक्र नमस्तुभ्यं नागयज्ञोपवीतिने
॥४९॥भालचन्द्र नमस्तुभ्यं नमः परशुधारिणे ।
विघ्नाधिप नमस्तुभ्यं सर्वविद्याप्रदायक
॥५०॥एवं सम्पूजयद्देवं दूर्वाभिश्च पृथक् पृथक् ।
यदुद्दिश्य कृतं सम्यग्य यथाशक्ति प्रपूजनम्
॥५१॥तेन तुष्टो भवाशु त्वं हृत्स्थान्कामान्प्रपूरय ।
विघ्नान्नाशय मे सर्वान् दुष्टांश्च समुपस्थितान्
॥५२॥त्वत्प्रसादेन सर्वाणि कार्याणीह करोम्यहम् ।
शत्रूणां बुद्धिनाशं च मित्राणामुदयं कुरु
॥५३॥इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणिपत्य पुनः पुनः ।
ततो होमं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं व्रती
॥५४॥मोदकैर्वायनं कार्यं व्रतसम्पूर्तिहेतवे ।
लड्डूकैर्वटकाद्यैर्वा त्रिसप्तफलसंयुतम्
॥५५॥रक्तवस्त्रेण सञ्छाद्य स्वाचार्याय निवेदयेत् ।
गणाधिप नमस्तुभ्यं सर्व सङ्कल्पसिद्धिद
॥५६॥वायनस्य प्रदानेन सङ्कटान्मां निवारय ।
इति वायनमन्त्रः ।
तिथ्यर्घ्यम् ।
कथां श्रुत्वा ततः पुण्यां दद्यादर्घ्यं समाहितः
॥५७॥तिथीनामुत्तमे देवि गणेशप्रियवल्लभे ।
सङ्कटं हर मे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते
॥५८॥इति तिथ्यर्घः ।
देवार्घ्यम् ।
लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय ।
सङ्कटं हर मे देव गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
॥५९॥इति देवार्घः ।
चन्द्रार्घ्यम् ।
चन्द्राय सप्तवारं तु मन्त्रेणानेन पार्थिव ।
क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिगोत्रसमुद्भव ।
गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सहितः शशिन्
॥६०॥ततः क्षमापयेद्देवं ततो विप्रांश्च भोजयेत् ।
स्वयं भुञ्जीत तच्छेषं ब्राह्मेणभ्यो यदर्पितम्
॥६१॥सप्तग्रासान् मौनयुक्तो यथाशक्त्या यथासुखम् ।
इत्थं कुर्यात्तु मासेषु चतुर्ष्वपि विधानतः
॥६२॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे सङ्कष्टचतुर्थीव्रतान्तर्गत पूजाविधिर्नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥