त्र्यशीतितमोऽध्यायः
मुनिरुवाच
कस्मिन् स्थाने तपोऽकारि रामेण परमाद्भुतम् ।
तन्मे कथय लोकेश तृप्तिं मे नास्ति शृण्वतः
॥१॥क उवाच
मयूरेश्वर नाम्ना यत्क्षेत्रं ख्यातं चतुर्युगे ।
यत्रावतीर्णो देवेशो मयूरारुढ एव सः
॥२॥कमलासूरनामानमहद् दैत्यपुङ्गवम् ।
यस्मान् मयूरमारूढो मयूरेश इति स्फुटम्
॥३॥संस्तुतो देवमुनिभिर्लोके तां ख्यातिमागमत् ।
तत्रानुष्ठानमकरोदवाप परशुं ततः
॥४॥स्वयं परशुरामोऽभून्नाम्ना ख्यातस्त्रिविष्टपे ।
इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृणु तं मुनिसत्तम
॥५॥तारकोनाम दैत्योऽभून्महाबल पराक्रमः ।
दिव्यवर्ष सहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्
॥६॥ततः प्रसन्नो ब्रह्माऽस्मै ददौ सर्वाभयं द्विज ।
देवर्षियक्षगन्धर्वोरगराक्षसहस्ततः
॥७॥तच्छस्त्रास्त्रगणान् मृत्युर्न ते क्वापि भवेदिति ।
उत्पत्स्यते यदा स्कन्दस्ततस्ते मरणं भवेत्
॥८॥इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बलगर्वसमायुतः ।
तारकोऽपीडयल्लोकांस्त्रैलोक्ये वसतो मुने
॥९॥वेदाध्ययननिष्ठांश्च तपोऽनुष्ठानकारिणः ।
अग्निहोत्ररतानन्यान् कारागारेऽक्षिपद् द्विजान्
॥१०॥सर्वान् राज्ञोऽथ नागांश्च वशे कृत्वा दिवं ययौ ।
इन्द्रादयस्तदा देवा हिमाचलगुहां गताः
॥११॥तद् भायान्नाभवत् क्वापि यजनं पूजनं तथा ।
अहमेवेश्वरो देवो ब्राह्मणः कुलदेवता
॥१२॥अहं नमस्य पूज्यश्च नान्यो जगति वर्तते ।
यश्चान्यान् प्रणमेत् क्वापि पूजयेद्वा कदाचन
॥१३॥स दण्डयस्ताडनीयः स्याद् गच्छेद् वा यमसादनम् ।
एवं सर्वेषु लोकेषु ख्यापयामास दूततः
॥१४॥ततः सर्वे जना रिक्ता जाताः सज्जनवर्जिताः ।
निःस्वाध्याय वषट्कारा यज्ञदानविवर्जिताः
॥१५॥उच्छिन्नकुलधर्माश्च स्वाचाररहिताः खलाः ।
मुनयः साधवः सवै गिरिगव्हरमाश्रिताः
॥१६॥देवं ते प्रार्थयामासुः कथं दैत्यो विवर्द्धितः ।
विना त्वां शरणं शम्भो यामः कं जगदीश्वरम्
॥१७॥निर्माता रक्षिता धाता संहर्त्ता जगतां विभो ।
दावानलो वनमिव दहतेऽस्मान् स दर्पतः
॥१८॥यदि ते सञ्जिहीर्षा स्यात् संहरस्व स्वयं जगत् ।
नोचेत् संहर दैत्यं त्वं तारकं सर्वपीडकम्
॥१९॥एवं सम्प्रार्थ्य तेपुस्ते दुष्करं तप उत्तमम् ।
पत्रभक्ष्या वायुभक्ष्या निराहारा जलाशिनः
॥२०॥एवं स्थितेषु मुनिषु तेनाज्ञातेषु दैत्यराट् ।
ऐन्द्रं पदं समास्थाय ब्रह्माणं समताडयत्
॥२१॥विष्णुस्ततोऽगमत् क्षीरसागरं निद्रितुं मुने ।
त्यक्त्वा कैलासमगमच्छङ्करोऽपि गुहान्तरम्
॥२२॥दिक्पाला दिग्गजाश्चापि नानागव्हरमाश्रिताः ।
तेषां स्थानेऽस्थापयत् स दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट्
॥२३॥अचलामचलस्तिष्ठन् पालयामास वै प्रजाः ।
गर्जते स्वस्वभावेन कम्पतेऽथ त्रिविष्टपम्
॥२४॥तत इन्द्रादयो देवास्तुष्टुवुर्गिरिगव्हरे ।
गिरिशं गिरिजानाथं गिरा गम्भीरया मुदा
॥२५॥देवा ऊचुः
देवाधिभूमिगगनेनशशिस्वरूप ! वाय्वग्निरूपयजमानजलस्वरूप ।
त्वं स्थावरानथ चरान् सृजसेऽवसीश ! त्वं सर्वमेव हरसे निजयेच्छयेश
॥२६॥तन्नोचितं त्वयि परे परदुःखहारिन् ।
स्वीयं यशःपरगतं बहुधाऽद्य कर्तुम् ।
तन्नाशयैनमथवा सकलान् मुनींश्च (तन्नाशयैनमव तान्) देवान् द्वयोश्च भजने परिविष्टचित्तान्
॥२७॥कं वा व्रजेम शरणं त्वदृते गिरीश ।
कं वा भजेम भगवंस्त्वदृते महेश ।
कं वा वदेम वृजिनार्दन पार्वतीश ।
को वाऽवितुं प्रभवति त्वदृतेऽखिलेश
॥२८॥क उवाच
एवं ते तुष्टुवुर्यावच्छुश्रुवुस्तावदेव हि ।
नभोवाणीं सर्वदेवा हरपुत्रो यदा भवेत्
॥२९॥तदाऽस्य नाशो भविता यत्नं कुरूत तत्र वै ।
नभोवाणीं समाकर्ण्य सर्वे हर्षसमन्विताः
॥३०॥कैलासं देवनिलयमापुरिन्द्रादयः सुराः ।
नापश्यन् शङ्करं तत्र ददृशुः पुरतोऽमराः
॥३१॥मूलप्रकृतिरूपां तामुमां सर्वे विजिज्ञपुः ।
तारके तारकज्ञानप्रदे तारय तारकात्
॥३२॥त्रैलोक्यपीडकाद् दुष्टात् पदभ्रष्टान् मुनीन् सुरान् ।
तथा विचिन्त्यतां मातस्तस्य नाशो भवेद् यथा
॥३३॥मातस्त्वां प्रणमाम देवजननीं त्रैलोक्यरक्षाकरे शर्वाणि त्रिपुरे परात्परकले ब्रह्मादिभिः संस्तुते ।
त्वं वेदैरनिरूपिते कुरू जगत् कल्याणमीशप्रिये स्वेच्छोपात्तसुविग्रहेऽसुरहरे वैश्वादिभूतेऽनघे
॥३४॥क उवाच
एवं सम्प्रार्थिता देवी विश्वमाता जगाद तान् ।
नभोवाणी मया ज्ञाता शङ्करः शं करिष्यति
॥३५॥सहैव यान्तु सर्वेऽपि मया यत्र स शङ्करः ।
परं नियममास्थाय कुरुते परमं तपः
॥३६॥इत्युक्त्वा सर्वदेवान् सा भिल्लीवेशमधारयत् ।
यां दृष्ट्वा परमो योगी कामबाणार्दितो भवेत्
॥३७॥देवा अपि तदा केजिज्जाता मदनविव्हलाः ।
उर्वशी मेनका रम्भा पूर्वचिती रतिस्तथा
॥३८॥लज्जितास्तां निरीक्ष्यैव सर्वावयवसुन्दराम् ।
ते देवा सा च गिरिजा प्राप्ता ब्रह्मन् शिवान्तिकम्
॥३९॥स्थाणुं तं स्थाणुभूतं च ध्याननिश्चललोचनम् ।
ध्यायन्तं मनसा ब्रह्म जपन्तं निष्परिग्रहम्
॥४०॥ददृशुः सर्वदेवास्ते भिल्ली चापि त्रिलोचनम् ।
तत ऊचेऽखिलान् देवानुमोपायं सुखावहम्
॥४१॥देहातीत इवास्तेऽसौ तपोनिष्ठः सदाशिवः ।
एतस्य देहभावार्थं कामं विज्ञापयन्तु च
॥४२॥तेनेषुणा यदा विद्ध एकनिष्ठः सदाशिवः ।
यास्यते देहभावं स तदा कार्यं भविष्यति
॥४३॥ततो देवाः सर्व एव कामं सस्मरूरुत्कटम् ।
समागतं तमूचुस्ते स्वकार्यं कृतनिश्चयाः
॥४४॥प्रार्थयामासुरपरे स्वकार्याय मनोभवम् ।
विभुस्त्वमसि लोकानां चरेषु स्थावरेषु च
॥४५॥त्वयैव जायते सृष्टिस्त्वया व्याप्तमिदं जगत् ।
अबलाः कामिनः सर्वे त्वयैव बलवत्तराः
॥४६॥त्वया विना वृथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अतस्त्वयैव कर्तव्यं सर्वेषां कार्यमुत्कटम्
॥४७॥काम उवाच
यद्यप्यहं विसामग्निस्तथा युष्मत्प्रसादतः ।
करिष्यामि वचः कार्यमादेहपतनावधि
॥४८॥सुमं धनुर्मराला ज्येषुः कटाक्षोऽथ योषितः ।
विजेष्येऽथापि सकलानमरान् शङ्करावधि
॥४९॥वसन्तं प्रतिलभ्यैव सहायं सकलं सुराः ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा गतः कामो यत्रास्तेऽसौ सदाशिवः
॥५०॥मोहितुं शङ्करं देवं देवानां कार्यसिद्धये
॥५१॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे तारकोपाख्यानं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥