दूर्वोपाख्यानं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
कृतवीर्य पितोवाच
चतुर्थ्यां कृष्णपक्षे तु भुक्तिश्चन्द्रोदये यतः ।
क्रियते तन्निमित्तं यत्पृष्टं तन्मे निरूपितम्
॥१॥दुर्वाङ्कुरार्पणस्यापि श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
किमर्थं गणानाथस्य प्रिया दूर्वाङ्कुरा वद
॥२॥ब्रह्मोवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दूर्वाङ्कुरसमर्पपणे ।
यत् फलं गणानाथस्य श्रूयतां तन्नृपोत्तम
॥३॥जाम्बेति नगरी ख्याता देशे दक्षिणतोऽभवत् ।
क्षत्रियः सुलभोऽस्यां तु गणी दानी धनी बली
॥४॥विवेक्यासीन् मान्यमानी शमी दमपरायणः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सर्ववेदार्थतत्त्ववित्
॥५॥विकटे भक्तिमान् नित्यं स्तुतिस्तोत्र परायणः ।
तस्य भार्या सुमुद्राऽऽसीन्नाम्ना परमविश्रुता
॥६॥अत्यन्तसुन्दरी साध्वी स्वरुपाद्धिक्कृताप्सराः ।
देवविप्राऽतिथिपरा पत्युश्चितानुवर्तिनी
॥७॥पतिव्रतानां सर्वासां मान्या श्रेष्ठतमा नृप ।
एकस्मिन् दिवसे तौ तु दम्पती स्नाननिर्मलौ
॥८॥उपविष्टौ पुराणार्थं परस्परमनोनुगौ ।
यावत्तावत् समायातो ब्राह्मणो मधुसूदनः ।
भिक्षाभिलाषी सततं परमेश्वरचिन्तकः
॥९॥कुचैलश्च दरिद्रत्वात् साम्बरोऽपि दिगम्बरः ।
सुलभस्तं तु दृष्ट्वैव प्रणनाममुदा युतः
॥१०॥जहास चैनं सहसा मोहाविष्टो द्विजोत्तमम् ।
स उवाच ततः शापं प्रतिक्षुब्धों महामुनिः
॥११॥क्रोधसंरक्तनयनस्त्रैलोक्यं प्रदहन्निव ।
हलकर्षणको नित्यं नित्यं दुःखसमन्वितः
॥१२॥वृषो भव कुबुद्धे त्वं योऽहसद् विवृतैर्द्विजैः ।
भर्तुः शापं परिश्रुत्य सुमुद्रा क्रोधमूर्छिता
॥१३॥अशपत् तं द्विजं रुष्टा सर्पिणीव पदाहता ।
यतस्त्वयाऽविवेकेन शापो दत्तः पतेर्मम
॥१४॥अतस्त्वं चक्रिवान् भूत्वा विष्ठाशी भव कुद्विज ।
सोऽपि तामशपत् क्रूरं श्रुत्वा शापं तदीरितम्
॥५५॥स्त्रीत्वात् त्वमशपो यस्मात्त्वं चाण्डाली भविष्यसि ।
दरिद्रा दोषबहुला विण्मूत्रादाऽशुभङ्करी
॥१६॥एवं परस्परं शप्त्वा त्यक्त्वा देहान् सुदुर्लभान ।
सुलभो वृषभो जातो हलकर्षणवान् भवन्
॥१७॥न विश्रान्तिः क्षणं तस्य विप्रशापात् तदाऽभवत् ।
द्विजोऽपि रासभेर्योनौ जातोऽसौ मधुसूदनः
॥१८॥जाता सुमुद्रा चाण्डाली दुष्टा प्राणिविहिंसिका ।
दरिद्रा पैशाचवती विण्मूत्राशनतत्परा
॥१९॥अति शुष्कशरीरा सा दन्तुरा विकटानना ।
कदाचिदटमाना सा दक्षिणे नगरस्य तु
॥२०॥प्रासादं गणनाथसस्य ददर्श परमाद्भुतम् ।
नानावृक्षलताजालैर्नाना पक्षिगणैर्युतम्
॥२१॥यत्र योगीश्वराः केचिदनुष्ठानरताः सदा ।
उपासका गणेशस्य नियमस्था वसन्ति हि
॥२२॥केचित् कामार्थिनः केचित् पुत्रमोक्षधनार्थिनः ।
कदाचिद् भाद्रमासस्य चतुर्थ्यां तु गृहे गृहे
॥२३॥तस्मिन्पुरे सम्प्रवृत्तो गणनाथमहोत्सवः ।
अतिवृष्टिः प्रवृत्ता च महाप्रलयसूचिका
॥२४॥चाण्डाली वृष्टि भीता सा याति यद् यन्निवेशनम् ।
ततस्ततोऽखिलजनैर्निरस्ता ताडनादिभिः
॥२५॥ततो देवालयं याता पाणावग्निं प्रगृहय सा ।
तत्राप्यताडयन् केचित् योगिभिस्ते निराकृताः
॥२६॥प्रज्वाल्य सा तृणैरग्निमुष्णान्यङ्गानि कुर्वती ।
अकस्माद् वायुना प्रागादेको दूर्वाङ्कुरस्तदा
॥२७॥पतितो गणनाथस्य मस्तके दैवयोगतः ।
स रासभः शीतभीतो यातो देवालयं तदा
॥२८॥तदा वृषो लाङ्गलात् तु मुक्तो दैवात् समाययौ ।
प्रासादं गणनाथस्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
॥२९॥उभावपि तृणं तस्याश्चाण्डाल्यास्तौ बभक्षतुः ।
परिसुप्ते जने तत्र तयोर्युद्धमवर्तत
॥३०॥लत्ताभ्यां चैव शृङ्गाभ्यां गजानन समीपतः ।
तयोरास्यान्निपतितौ शुण्डायां च पदे तदा
॥३१॥दूर्वाङ्कुरौ गणेशस्य तुतोष च गजाननः ।
ततः सा यष्टिमादाय देवान्तिकमुपागमत्
॥३२॥अहनन् तौ खरवृषौ स्वयं पूजां बभक्ष च ।
खुरशब्दं तयोः श्रुत्वा बुबुधे निद्रितो जनः
॥३३॥बहिश्चकार दण्डेन मुष्टिकूर्परघाततः ।
पलायनपरा साऽपि ताडिता शर्करादिभिः
॥३४॥चाण्डाल्या रासभस्यापि स्पर्शशङ्काकुलैर्जनैः ।
स्नापितस्तीर्थतोयेन मन्त्रितेन गजाननः ।
पूजितः परया भक्त्या नानाद्रव्यैरनेकशः
॥३५॥वृषरासभचाण्डालीरतिदुष्टा जनाः पुनः ।
ताडयामासुरव्यग्रा लगुडैर्जानुभिस्तलैः ।
देवद्वारे च पिहिते गतिस्तेषां न विद्यते
॥३६॥भ्रमतां क्रन्दतां तेषां त्रयाणां दारूणैः स्वरैः ।
मनस्तु देवदेवस्य विकटस्य तदा हृतम्
॥३७॥एतेषां तु प्रसङ्गेन पुनः पूजा ममाऽभवत् ।
एतैश्च पूजितश्चाहमेकदूर्वाङ्कुरादिभिः
॥३८॥प्रदक्षिणा बहुतरा कृता दुष्टेषु सत्स्वपि ।
भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां मे दूर्वामेकां समर्पयेत्
॥३९॥स मे मान्यश्च पूज्यश्च यश्च कुर्यात् प्रदक्षिणाम् ।
तस्मादेतान् विमानेन स्वधाम प्रापयाम्यहम्
॥४०॥एवं विमानमप्रेषीत् स्वगणैरूपलक्षितम् ।
स्वरूपधारिभिर्देवो गन्धर्वाप्सरसां गणैः
॥४१॥युतं वादित्रनिचयैः पुष्पैः परिमलैरपि ।
दिव्यभोगसमायुक्तं पताकाध्वजमण्डितम्
॥४२॥तानादाय गणास्ते तु गजाननस्वरूपिणः ।
तस्मिन् विमाने निक्षिप्य दिव्यदेहान् मुदायुतान्
॥४३॥गजाननाज्ञया तस्य धाम सम्प्रापयन् जवात् ।
पश्यतां सर्व लोकानामाश्चर्यमभवद्हृदिः
॥४४॥एतेषां पूर्वपुण्येन गतिरेषेति चाब्रुवन् ।
ततो योगीश्वराः केचित् त्यक्त्वा ध्यानं गता गणान्
॥४५॥पप्रच्छु कथमेतेषां ब्रूत पुण्या गतिर्ध्रुवा ।
अतिपातकिनामेषां पुण्यलेशो न विद्यते
॥४६॥गतिः सुदुर्लभा कस्मात् प्राप्ता नो वदताऽनघाः ।
तदेवाशु चरिष्यामस्त्यक्त्वाऽनुष्ठानमात्मनः
॥४७॥असङ्ख्यातो गतः कालो न देवो दृक्पथं गतः ।
विरक्तानां वायुभुजामनुष्ठानवतां सदा
॥४८॥धामप्राप्तिः कदा नः स्याद् गणेशस्य वदन्तु नः
॥४९॥इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे दूर्वोपाख्यानं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥