athetihāsamanyacca śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
sūta uvāca
athetihāsamanyacca śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ |
devībhāgavatasyāsya māhātmyaṃ yatra gīyate
||1||अथेतिहासमन्यच्च शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।
देवीभागवतस्यास्य माहात्म्यं यत्र गीयते
ekadā kuṃbhayonistu lopāmudrāpatirmuniḥ |
gatvā kumāramabhyarcya papraccha vividhāḥ kathāḥ
||2||एकदा कुंभयोनिस्तु लोपामुद्रापतिर्मुनिः ।
गत्वा कुमारमभ्यर्च्य पप्रच्छ विविधाः कथाः
sa tasmai bhagavānskandaḥ kathayāmāsa bhūriśaḥ |
dānatīrthavratādīnāṃ māhātmyopacitāḥ kathāḥ
||3||स तस्मै भगवान्स्कन्दः कथयामास भूरिशः ।
दानतीर्थव्रतादीनां माहात्म्योपचिताः कथाः
vārāṇasyāśca māhātmyaṃ maṇikarṇībhavaṃ tathā |
gaṃgāyāścāpi tīrthānāṃ varṇitaṃ bahuvistaram
||4||वाराणस्याश्च माहात्म्यं मणिकर्णीभवं तथा ।
गंगायाश्चापि तीर्थानां वर्णितं बहुविस्तरम्
śrutvātha sa muniḥ prītaḥ kumāraṃ bhūrivarcasam |
punaḥ papraccha lokānāṃ hitārthaṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ
||5||श्रुत्वाथ स मुनिः प्रीतः कुमारं भूरिवर्चसम् ।
पुनः पप्रच्छ लोकानां हितार्थं कुंभसंभवः
agastya uvāca
bhagavaṃstārakārāte devībhāgavatasya tu |
māhātmyaśravaṇe tasya vidhiṃ cāpi vada prabho
||6||भगवंस्तारकाराते देवीभागवतस्य तु ।
माहात्म्यश्रवणे तस्य विधिं चापि वद प्रभो
devībhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramottamam |
trailokyajananī sākṣādgīyate yatra śāśvatī
||7||देवीभागवतं नाम पुराणं परमोत्तमम् ।
त्रैलोक्यजननी साक्षाद्गीयते यत्र शाश्वती
skanda uvāca
śrībhāgavatamāhātmyaṃ ko vaktuṃ vistarātkṣamaḥ |
śṛṇu saṃkṣepato brahmankathayiṣyāmi sāṃpratam
||8||श्रीभागवतमाहात्म्यं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः ।
शृणु संक्षेपतो ब्रह्मन्कथयिष्यामि सांप्रतम्
yā nityā saccidānandarūpiṇī jagadambikā |
sākṣātsamāśritā yatra bhuktimuktipradāyinī
||9||या नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी जगदम्बिका ।
साक्षात्समाश्रिता यत्र भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
atastadvāṅmayī mūrtirdevībhāgavate mune |
paṭhanācchravaṇādyasya na kiṃcidiha durlabham
||10||अतस्तद्वाङ्मयी मूर्तिर्देवीभागवते मुने ।
पठनाच्छ्रवणाद्यस्य न किंचिदिह दुर्लभम्
āsīdvivasvataḥ putraḥ śrāddhadeva iti śrutaḥ |
so'napatyo'karodiṣṭiṃ vasiṣṭhānumato nṛpaḥ
||11||आसीद्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः ।
सोऽनपत्योऽकरोदिष्टिं वसिष्ठानुमतो नृपः
hotāraṃ prārthayāmāsa śraddhā'tha dayitā manoḥ |
kanyā bhavatu me brahmaṃstathopāyo vidhīyatām
||12||होतारं प्रार्थयामास श्रद्धाऽथ दयिता मनोः ।
कन्या भवतु मे ब्रह्मंस्तथोपायो विधीयताम्
manasā cintayanhotā kanyāmevājuhoddhaviḥ |
tatastadvyabhicāreṇa kanyelā nāma cābhavat
||13||मनसा चिन्तयन्होता कन्यामेवाजुहोद्धविः ।
ततस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम चाभवत्
atha rājā sutāṃ dṛṣṭvā provāca vimanā gurum |
kathaṃ saṅkalpavaiṣamyamiha jātaṃ prabho tava
||14||अथ राजा सुतां दृष्ट्वा प्रोवाच विमना गुरुम् ।
कथं सङ्कल्पवैषम्यमिह जातं प्रभो तव
tacchrutvā sa munirdadhyau jñātvā hoturvyatikramam |
īśvaraṃ śaraṇaṃ yāta ilāyāḥ puṃstvakāmyayā
||15||तच्छ्रुत्वा स मुनिर्दध्यौ ज्ञात्वा होतुर्व्यतिक्रमम् ।
ईश्वरं शरणं यात इलायाः पुंस्त्वकाम्यया
munestapaḥprabhāvācca pareśānugrahāttathā |
paśyatāṃ sarvalokānāmilā puruṣatāmagāt
||16||मुनेस्तपःप्रभावाच्च परेशानुग्रहात्तथा ।
पश्यतां सर्वलोकानामिला पुरुषतामगात्
guruṇā kṛtasaṃskāraḥ sudyumno'tha manoḥ sutaḥ |
nidhirbabhūva vidyānāṃ saritāmiva sāgaraḥ
||17||गुरुणा कृतसंस्कारः सुद्युम्नोऽथ मनोः सुतः ।
निधिर्बभूव विद्यानां सरितामिव सागरः
atha kālena sudyumnastāruṇyaṃ samavāpya ca |
mṛgayārthaṃ vanaṃ yāto hayamāruhya saindhavam
||18||अथ कालेन सुद्युम्नस्तारुण्यं समवाप्य च ।
मृगयार्थं वनं यातो हयमारुह्य सैन्धवम्
vanādvanāṃtaraṃ gacchanbahu babhrāma sānugaḥ |
daivādadhastāddhemādreḥ sa kumāro vanaṃ yayau
||19||वनाद्वनांतरं गच्छन्बहु बभ्राम सानुगः ।
दैवादधस्ताद्धेमाद्रेः स कुमारो वनं ययौ
kasmiṃścitsamaye yatra bhāryayā'parṇayā saha |
aramaddevadevastu śaṅkaro bhagavānmudā
||20||कस्मिंश्चित्समये यत्र भार्ययाऽपर्णया सह ।
अरमद्देवदेवस्तु शङ्करो भगवान्मुदा
tadā tu munayastatra śivadarśanalālasāḥ |
ājagmuratha tāndṛṣṭvā girijā vrīḍitā'bhavat
||21||तदा तु मुनयस्तत्र शिवदर्शनलालसाः ।
आजग्मुरथ तान्दृष्ट्वा गिरिजा व्रीडिताऽभवत्
ramamāṇau tu tau dṛṣṭvā giriśau saṃśitavratāḥ |
nivṛttā munayo jagmurvaikuṇṭhanilayaṃ tadā
||22||रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा गिरिशौ संशितव्रताः ।
निवृत्ता मुनयो जग्मुर्वैकुण्ठनिलयं तदा
priyāyāḥ priyamanvicchañchivo'raṇyaṃ śaśāpa ha |
adyārabhya viśedyo'tra pumān yoṣidbhavediti
||23||प्रियायाः प्रियमन्विच्छञ्छिवोऽरण्यं शशाप ह ।
अद्यारभ्य विशेद्योऽत्र पुमान् योषिद्भवेदिति
tata ārabhya taṃ deśaṃ puruṣā varjayaṃti hi |
tatra praviṣṭaḥ sudyumno babhūva pramadottamā
||24||तत आरभ्य तं देशं पुरुषा वर्जयंति हि ।
तत्र प्रविष्टः सुद्युम्नो बभूव प्रमदोत्तमा
strībhūtānugānaśvaṃ vaḍavāṃ vīkṣya vismitaḥ |
atha sā sundarī yoṣā vicacāra vane vane
||25||स्त्रीभूतानुगानश्वं वडवां वीक्ष्य विस्मितः ।
अथ सा सुन्दरी योषा विचचार वने वने
ekadā sā jagāmātha budhasyāśramasannidhau |
dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṅgīṃ pīnonnatapayodharām
||26||एकदा सा जगामाथ बुधस्याश्रमसन्निधौ ।
दृष्ट्वा तां चारुसर्वाङ्गीं पीनोन्नतपयोधराम्
biṃboṣṭhīṃ kundadaśanāṃ sumukhīmutpalekṣaṇām |
anaṅgaśaraviddhāṃgaścakame bhagavānbudhaḥ
||27||बिंबोष्ठीं कुन्ददशनां सुमुखीमुत्पलेक्षणाम् ।
अनङ्गशरविद्धांगश्चकमे भगवान्बुधः
sāpi taṃ cakame subhrūḥ kumāraṃ somanaṃdanam |
tatastasyāśrame'vātsīdramamāṇā budhena sā
||28||सापि तं चकमे सुभ्रूः कुमारं सोमनंदनम् ।
ततस्तस्याश्रमेऽवात्सीद्रममाणा बुधेन सा
atha kālena kiyatā purūravasamātmajam |
sa tasyāṃ janayāmāsa mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ
||29||अथ कालेन कियता पुरूरवसमात्मजम् ।
स तस्यां जनयामास मित्रावरुणसंभवः
atha varṣeṣu yāteṣu kadācitsā budhāśrame |
smṛtvā svaṃ pūrvavṛttāntaṃ duḥkhitā nirjagāma ha
||30||अथ वर्षेषु यातेषु कदाचित्सा बुधाश्रमे ।
स्मृत्वा स्वं पूर्ववृत्तान्तं दुःखिता निर्जगाम ह
gurorathāśramaṃ gatvā vasiṣṭhasya praṇamya tam |
nivedya vṛttaṃ śaraṇaṃ yayau puṃstvamabhīpsatī
||31||गुरोरथाश्रमं गत्वा वसिष्ठस्य प्रणम्य तम् ।
निवेद्य वृत्तं शरणं ययौ पुंस्त्वमभीप्सती
vasiṣṭho jñātavṛttāṃto gatvā kailāsaparvatam |
saṃpūjya śaṃbhuṃ tuṣṭāva bhaktyā paramayā yutaḥ
||32||वसिष्ठो ज्ञातवृत्तांतो गत्वा कैलासपर्वतम् ।
संपूज्य शंभुं तुष्टाव भक्त्या परमया युतः
vasiṣṭha uvāca
namo namaḥ śivāyāstu śaṃkarāya kapardine |
girijārddhāṅgadehāya namaste caṃdramaulaye
||33||नमो नमः शिवायास्तु शंकराय कपर्दिने ।
गिरिजार्द्धाङ्गदेहाय नमस्ते चंद्रमौलये
mṛḍāya sukhadātre te namaḥ kailāsavāsine |
nīlakaṇṭhāya bhaktānāṃ bhuktimuktipradāyine
||34||मृडाय सुखदात्रे ते नमः कैलासवासिने ।
नीलकण्ठाय भक्तानां भुक्तिमुक्तिप्रदायिने
śivāya śivarūpāya prapannabhayahāriṇe |
namo vṛṣabhavāhāya śaraṇyāya parātmane
||35||शिवाय शिवरूपाय प्रपन्नभयहारिणे ।
नमो वृषभवाहाय शरण्याय परात्मने
brahmaviṣṇvīśarūpāya sargasthitilayeṣu ca |
namo devādhidevāya varadāya purāraye
||36||ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाय सर्गस्थितिलयेषु च ।
नमो देवाधिदेवाय वरदाय पुरारये
yajñarūpāya yajatāṃ phaladātre namo namaḥ |
gaṃgādharāya sūryenduśikhinetrāya te namaḥ
||37||यज्ञरूपाय यजतां फलदात्रे नमो नमः ।
गंगाधराय सूर्येन्दुशिखिनेत्राय ते नमः
evaṃ stutaḥ sa bhagavānprādurāsījjagatpatiḥ |
vṛṣārūḍho'mbikopetaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ
||38||एवं स्तुतः स भगवान्प्रादुरासीज्जगत्पतिः ।
वृषारूढोऽम्बिकोपेतः कोटिसूर्यसमप्रभः
rajatācalasaṃkāśastrinetraścaṃdraśekharaḥ|
praṇataṃ parituṣṭātmā provāca munisattamam
||39||रजताचलसंकाशस्त्रिनेत्रश्चंद्रशेखरः।
प्रणतं परितुष्टात्मा प्रोवाच मुनिसत्तमम्
śrībhagavānuvāca
varaṃ varaya viprarṣe yatte manasi vartate |
ityuktastaṃ praṇamyelā pum̐stvamabhyarthayanmuniḥ
||40||वरं वरय विप्रर्षे यत्ते मनसि वर्तते ।
इत्युक्तस्तं प्रणम्येला पुँस्त्वमभ्यर्थयन्मुनिः
atha prasanno bhagavānuvāca munisattamam |
māsaṃ pumānsa bhavitā māsaṃ nārī bhaviṣyati
||41||अथ प्रसन्नो भगवानुवाच मुनिसत्तमम् ।
मासं पुमान्स भविता मासं नारी भविष्यति
iti prāpya varaṃ śaṃbhormaharṣirjagadambikām |
varadānonmukhīṃ devīṃ praṇanāma maheśvarīm
||42||इति प्राप्य वरं शंभोर्महर्षिर्जगदम्बिकाम् ।
वरदानोन्मुखीं देवीं प्रणनाम महेश्वरीम्
koṭicaṃdrakalākāntiṃ susmitāṃ paripūjya ca |
tuṣṭāva bhaktyā satatamilāyāḥ puṃstvakāmyayā 43 |
jaya devi mahādevi bhaktānugrahakāriṇi |
jaya sarvasurārādhye jayānaṃtaguṇālaye
||44||कोटिचंद्रकलाकान्तिं सुस्मितां परिपूज्य च ।
तुष्टाव भक्त्या सततमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया ४३ ।
जय देवि महादेवि भक्तानुग्रहकारिणि ।
जय सर्वसुराराध्ये जयानंतगुणालये
namo namaste deveśi śaraṇāgatavatsale |
jaya durge du:khahaṃtri duṣṭadaityaniṣūdini
||45||नमो नमस्ते देवेशि शरणागतवत्सले ।
जय दुर्गे दु:खहंत्रि दुष्टदैत्यनिषूदिनि
bhaktigamye mahāmāye namaste jagadambike |
saṃsārasāgarottārapotībhūtapadāmbuje
||46||भक्तिगम्ये महामाये नमस्ते जगदम्बिके ।
संसारसागरोत्तारपोतीभूतपदाम्बुजे
brahmādayo'pi vibudhāstvatpādāṃbujasevayā |
viśvasargasthitilayaprabhutvaṃ samavāpnuyuḥ
||47||ब्रह्मादयोऽपि विबुधास्त्वत्पादांबुजसेवया ।
विश्वसर्गस्थितिलयप्रभुत्वं समवाप्नुयुः
prasannā bhava deveśi caturvargapradāyini |
kastvāṃ stotuṃ kṣamo devi kevalaṃ praṇato'smyaham 48 |
evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā |
bhaktyā vasiṣṭhamuninā prasannā tatkṣaṇādabhūt
||49||प्रसन्ना भव देवेशि चतुर्वर्गप्रदायिनि ।
कस्त्वां स्तोतुं क्षमो देवि केवलं प्रणतोऽस्म्यहम् ४८ ।
एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा ।
भक्त्या वसिष्ठमुनिना प्रसन्ना तत्क्षणादभूत्
tadovāca mahādevī praṇatārtiharī munim |
sudyumnabhavanaṃ gatvā kuru bhaktyā madarcanam
||50||तदोवाच महादेवी प्रणतार्तिहरी मुनिम् ।
सुद्युम्नभवनं गत्वा कुरु भक्त्या मदर्चनम्
sudyumnaṃ śrāvaya prītyā purāṇaṃ matpriyaṃkaram |
devībhāgavataṃ nāma navāhobhirdvijottama
||51||सुद्युम्नं श्रावय प्रीत्या पुराणं मत्प्रियंकरम् ।
देवीभागवतं नाम नवाहोभिर्द्विजोत्तम
śravaṇādeva satataṃ puṃstvamasya bhaviṣyati |
ityuktvā ca tirodhānaṃ gacchataḥsma śiveśvarau
||52||श्रवणादेव सततं पुंस्त्वमस्य भविष्यति ।
इत्युक्त्वा च तिरोधानं गच्छतःस्म शिवेश्वरौ
vasiṣṭhastāṃ diśaṃ natvā samāgatyāśramaṃ nijam |
samāhūya ca sudyumnaṃ devyārādhanamādiśat
||53||वसिष्ठस्तां दिशं नत्वा समागत्याश्रमं निजम् ।
समाहूय च सुद्युम्नं देव्याराधनमादिशत्
āśvinasya site pakṣe saṃpūjya jagadaṃbikām |
navarātravidhānena śrāvayāmāsa bhūpatim
||54||आश्विनस्य सिते पक्षे संपूज्य जगदंबिकाम् ।
नवरात्रविधानेन श्रावयामास भूपतिम्
śrutvā bhaktyāpi sudyumnaḥ śrīmadbhāgavatāmṛtam |
praṇamyābhyarcya ca guruṃ lebhe puṃstvaṃ niraṃtaram 55 |
rājyāsane'bhiṣiktastu vasiṣṭhena maharṣiṇā |
bhuvaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāścaivānuraṃjayan
||56||श्रुत्वा भक्त्यापि सुद्युम्नः श्रीमद्भागवतामृतम् ।
प्रणम्याभ्यर्च्य च गुरुं लेभे पुंस्त्वं निरंतरम् ५५ ।
राज्यासनेऽभिषिक्तस्तु वसिष्ठेन महर्षिणा ।
भुवं शशास धर्मेण प्रजाश्चैवानुरंजयन्
īje ca vividhairyajñaiḥ saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ |
putreṣu rājyaṃ saṃdiśya prāpa devyāḥ salokatām
||57||ईजे च विविधैर्यज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः ।
पुत्रेषु राज्यं संदिश्य प्राप देव्याः सलोकताम्
iti kathitamaśeṣaṃ setihāsaṃ ca viprā yadi paṭhati subhaktyā mānavo vā śṛṇoti |
sa iha sakalakāmānprāpya devyāḥ prasādātparamamṛtamathānte yāti devyāḥ salokam
||58||इति कथितमशेषं सेतिहासं च विप्रा यदि पठति सुभक्त्या मानवो वा शृणोति ।
स इह सकलकामान्प्राप्य देव्याः प्रसादात्परममृतमथान्ते याति देव्याः सलोकम्
iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||