śuśrūṣuḥ punarāhedaṃ viśākhaṃ vinayānvitaḥ
sūta uvāca
iti śrutvā kathāṃ divyāṃ vicitrāṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ |
śuśrūṣuḥ punarāhedaṃ viśākhaṃ vinayānvitaḥ
||1||इति श्रुत्वा कथां दिव्यां विचित्रां कुंभसंभवः ।
शुश्रूषुः पुनराहेदं विशाखं विनयान्वितः
agastya uvāca
devasenāpate . deva vicitreyaṃ śrutā kathā |
punaranyacca māhātmyaṃ vada bhāgavatasya me
||2||देवसेनापते . देव विचित्रेयं श्रुता कथा ।
पुनरन्यच्च माहात्म्यं वद भागवतस्य मे
skanda uvāca
mitrāvaruṇasaṃbhūta mune śṛṇu kathāmimām |
yatraikadeśa mahimā proktā bhāgavatasya tu
||3||मित्रावरुणसंभूत मुने शृणु कथामिमाम् ।
यत्रैकदेश महिमा प्रोक्ता भागवतस्य तु
varṇyate dharmavistāro gāyatrīmadhikṛtya ca |
gāyatryā mahimā yatra tadbhāgavatamiṣyate
||4||वर्ण्यते धर्मविस्तारो गायत्रीमधिकृत्य च ।
गायत्र्या महिमा यत्र तद्भागवतमिष्यते
bhagavatyā idaṃ yasmāttasmādbhāgavataṃ viduḥ |
brahmaviṣṇuśivārādhyā parā bhagavatī hi sā
||5||भगवत्या इदं यस्मात्तस्माद्भागवतं विदुः ।
ब्रह्मविष्णुशिवाराध्या परा भगवती हि सा
ṛtavāgiti vikhyāto munirāsīnmahāmatiḥ |
tasya putro'bhavatkāle gaṇḍānte pauṣṇabhāntime
||6||ऋतवागिति विख्यातो मुनिरासीन्महामतिः ।
तस्य पुत्रोऽभवत्काले गण्डान्ते पौष्णभान्तिमे
sa tasya jātakarmādi kriyāścakre yathāvidhi |
cūḍopanayanādīṃśca saṃskārānapi so'karot
||7||स तस्य जातकर्मादि क्रियाश्चक्रे यथाविधि ।
चूडोपनयनादींश्च संस्कारानपि सोऽकरोत्
yata ārabhya jāto'sau putrastasya mahātmanaḥ |
tata evātha sa muniḥ śokarogākulo'bhavat
||8||यत आरभ्य जातोऽसौ पुत्रस्तस्य महात्मनः ।
तत एवाथ स मुनिः शोकरोगाकुलोऽभवत्
roṣalobhaparītātmā tathā mātāpi tasya ca |
bahurāgārditā nityaṃ śucā duḥkhīkṛtā bhṛśam
||9||रोषलोभपरीतात्मा तथा मातापि तस्य च ।
बहुरागार्दिता नित्यं शुचा दुःखीकृता भृशम्
ṛtavāksa muniścintāmavāpa bhṛśaduḥkhitaḥ |
kimetatatkāraṇaṃ jātaṃ putro me'tyaṃtadurmatiḥ
||10||ऋतवाक्स मुनिश्चिन्तामवाप भृशदुःखितः ।
किमेततत्कारणं जातं पुत्रो मेऽत्यंतदुर्मतिः
kasyacinmuniputrasya balātpatnīṃ jahāra ca |
mene śikṣāṃ piturnāsau na ca māturvimūḍhadhīḥ
||11||कस्यचिन्मुनिपुत्रस्य बलात्पत्नीं जहार च ।
मेने शिक्षां पितुर्नासौ न च मातुर्विमूढधीः
tato viṣaṇṇacittastu ṛtavāgabravīdidam |
aputratā varaṃ nṝṇāṃ na kadācitkuputratā
||12||ततो विषण्णचित्तस्तु ऋतवागब्रवीदिदम् ।
अपुत्रता वरं नॄणां न कदाचित्कुपुत्रता
pitṝnkuputraḥ svaryātānniraye pātayatyapi |
yāvajjīvetsadā pitroḥ kevalaṃ duḥkhadāyakaḥ
||13||पितॄन्कुपुत्रः स्वर्यातान्निरये पातयत्यपि ।
यावज्जीवेत्सदा पित्रोः केवलं दुःखदायकः
pitrorduḥkhāya dhigjanma kuputrasya ca pāpinaḥ |
suhṛdāṃ nopakārāya nāpakārāya vairiṇām
||14||पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म कुपुत्रस्य च पापिनः ।
सुहृदां नोपकाराय नापकाराय वैरिणाम्
dhanyāste mānavā loke suputro yadgṛhe sthitaḥ |
paropakāraśīlaśca piturmātuḥ sukhāvahaḥ
||15||धन्यास्ते मानवा लोके सुपुत्रो यद्गृहे स्थितः ।
परोपकारशीलश्च पितुर्मातुः सुखावहः
kuputreṇa kulaṃ naṣṭaṃ kuputreṇa hataṃ yaśaḥ |
kuputreṇeha cāmutra duḥkhaṃ nirayayātanāḥ
||16||कुपुत्रेण कुलं नष्टं कुपुत्रेण हतं यशः ।
कुपुत्रेणेह चामुत्र दुःखं निरययातनाः
kuputreṇānvayo naṣṭo janma naṣṭaṃ kubhāryayā |
kubhojanena divasaḥ kumitreṇa sukhaṃ kutaḥ
||17||कुपुत्रेणान्वयो नष्टो जन्म नष्टं कुभार्यया ।
कुभोजनेन दिवसः कुमित्रेण सुखं कुतः
skanda uvāca
evaṃ duṣṭasya putrasya duṣṭairācaraṇairmuniḥ |
tapyamāno'niśaṃ kāle gatvā gargamapṛcchata
||18||एवं दुष्टस्य पुत्रस्य दुष्टैराचरणैर्मुनिः ।
तप्यमानोऽनिशं काले गत्वा गर्गमपृच्छत
ṛtavāguvāca
bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmi vada tatprabho |
jyotiḥjñāstrasya cācārya putradauḥśīlyakāraṇam
||19||भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छामि वद तत्प्रभो ।
ज्योतिःज्ञास्त्रस्य चाचार्य पुत्रदौःशील्यकारणम्
guruśuśrūṣayā vedā adhītā vidhivanmayā |
brahmacārivrataṃ tīrtvā vivāho vidhivatkṛtaḥ
||20||गुरुशुश्रूषया वेदा अधीता विधिवन्मया ।
ब्रह्मचारिव्रतं तीर्त्वा विवाहो विधिवत्कृतः
bhāryayā saha gārhasthyadharmaścānuṣṭhito'niśam |
paṃcayajñavidhānaṃ ca mayā'kāri yathāvidhi
||21||भार्यया सह गार्हस्थ्यधर्मश्चानुष्ठितोऽनिशम् ।
पंचयज्ञविधानं च मयाऽकारि यथाविधि
narakādbibhyatā vipra na tu kāmasukhecchayā |
garbhādhānaṃ ca vidhivatputraprāptyai mayā kṛtam
||22||नरकाद्बिभ्यता विप्र न तु कामसुखेच्छया ।
गर्भाधानं च विधिवत्पुत्रप्राप्त्यै मया कृतम्
putro'yaṃ mama doṣeṇa māturdoṣeṇa vā mune |
jāto duḥkhāvahaḥ pitrorduḥśīlo baṃdhuśokadaḥ
||23||पुत्रोऽयं मम दोषेण मातुर्दोषेण वा मुने ।
जातो दुःखावहः पित्रोर्दुःशीलो बंधुशोकदः
etanniśamya vacanaṃ gargācāryo munestadā |
vicārya sarvaṃ taddhetuṃ jyotirvidvācamabravīt
||24||एतन्निशम्य वचनं गर्गाचार्यो मुनेस्तदा ।
विचार्य सर्वं तद्धेतुं ज्योतिर्विद्वाचमब्रवीत्
garga uvāca
mune naivāparādhaste na māturna kulasya ca |
revatyaṃtaṃ tu gaṇḍāntaṃ putradauḥśīlyakāraṇam
||25||मुने नैवापराधस्ते न मातुर्न कुलस्य च ।
रेवत्यंतं तु गण्डान्तं पुत्रदौःशील्यकारणम्
duṣṭe kāle yato janma putrasya tava bho mune |
tenaiva tava duḥkhāya nānyo heturmanāgapi
||26||दुष्टे काले यतो जन्म पुत्रस्य तव भो मुने ।
तेनैव तव दुःखाय नान्यो हेतुर्मनागपि
tadduḥkhaśāṃtaye brahmañjagatāṃ mātaraṃ śivām |
samārādhaya yatnena durgāṃ durgatināśinīm
||27||तद्दुःखशांतये ब्रह्मञ्जगतां मातरं शिवाम् ।
समाराधय यत्नेन दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम्
gargasya vacanaṃ śrutvā ṛtavāk krodhamūrcchitaḥ |
revatīṃ tu śaśāpāsau vyomnaḥ patatu revatī
||28||गर्गस्य वचनं श्रुत्वा ऋतवाक् क्रोधमूर्च्छितः ।
रेवतीं तु शशापासौ व्योम्नः पततु रेवती
datte śāpe tu tenātha pūṣṇo bhaṃ ca papāta khāt |
kumudādrau bhāsamānaṃ sarvalokasya paśyataḥ
||29||दत्ते शापे तु तेनाथ पूष्णो भं च पपात खात् ।
कुमुदाद्रौ भासमानं सर्वलोकस्य पश्यतः
khyāto raivatakaścābhūttatpātātkumudācala: |
atīva ramaṇīyaśca tataḥ prabhṛti so'pyabhūt
||30||ख्यातो रैवतकश्चाभूत्तत्पातात्कुमुदाचल: ।
अतीव रमणीयश्च ततः प्रभृति सोऽप्यभूत्
dattvā śāpaṃ ca revatyai gargoktavidhinā muniḥ |
samārādhyāṃbikāṃ devīṃ sukhasaubhāgyabhāgabhūt
||31||दत्त्वा शापं च रेवत्यै गर्गोक्तविधिना मुनिः ।
समाराध्यांबिकां देवीं सुखसौभाग्यभागभूत्
skanda uvāca
revatyṛkṣasya yattejastasmājjātā tu kanyakā |
rūpeṇāpratimā loke dvitīyā śrīrivābhavat
||32||रेवत्यृक्षस्य यत्तेजस्तस्माज्जाता तु कन्यका ।
रूपेणाप्रतिमा लोके द्वितीया श्रीरिवाभवत्
atha tāṃ pramucaḥ kanyāṃ revatīkāṃtisaṃbhavām |
dṛṣṭvā nāma cakārāsyā revatīti mudā muniḥ
||33||अथ तां प्रमुचः कन्यां रेवतीकांतिसंभवाम् ।
दृष्ट्वा नाम चकारास्या रेवतीति मुदा मुनिः
ninye'tha svāśrame caināṃ poṣayāmāsa dharmataḥ |
brahmarṣiḥ pramuco nāma kumudādrau sutāmiva
||34||निन्येऽथ स्वाश्रमे चैनां पोषयामास धर्मतः ।
ब्रह्मर्षिः प्रमुचो नाम कुमुदाद्रौ सुतामिव
atha kālena ca prauḍhāṃ dṛṣṭvā tāṃ rūpaśālinīm |
sa muniścintayāmāsa ko'syā yogyo varo bhavet
||35||अथ कालेन च प्रौढां दृष्ट्वा तां रूपशालिनीम् ।
स मुनिश्चिन्तयामास कोऽस्या योग्यो वरो भवेत्
bahudhā'nveṣayaṃstasyā nāsasādocitaṃ patim |
tatogniśālāṃ saṃviśya munistuṣṭāva pāvakam
||36||बहुधाऽन्वेषयंस्तस्या नाससादोचितं पतिम् ।
ततोग्निशालां संविश्य मुनिस्तुष्टाव पावकम्
kanyāvaraṃ tadāśaṃsatprītastamapi havyavāṭ |
dharmiṣṭho balavānvīraḥ priyavāgaparājitaḥ
||37||कन्यावरं तदाशंसत्प्रीतस्तमपि हव्यवाट् ।
धर्मिष्ठो बलवान्वीरः प्रियवागपराजितः
durdamo bhavitā bhartā mune'syāḥ pṛthivīpatiḥ |
iti śrutvā vaco vahneḥ prasannobhūnmunistadā
||38||दुर्दमो भविता भर्ता मुनेऽस्याः पृथिवीपतिः ।
इति श्रुत्वा वचो वह्नेः प्रसन्नोभून्मुनिस्तदा
daivādākheṭakavyājāttatkṣaṇādāgato nṛpaḥ |
durdamo nāma medhāvī tasyāśramapadaṃ muneḥ
||39||दैवादाखेटकव्याजात्तत्क्षणादागतो नृपः ।
दुर्दमो नाम मेधावी तस्याश्रमपदं मुनेः
putro vikramaśīlasya balavān vīryavattaraḥ |
kālindījaṭhare jātaḥ priyavratakulodbhavaḥ
||40||पुत्रो विक्रमशीलस्य बलवान् वीर्यवत्तरः ।
कालिन्दीजठरे जातः प्रियव्रतकुलोद्भवः
munerāśramamāviśya tamadṛṣvātaka mahāmunim |
āmaṃtrya tāṃ priye ceti revatīṃ pṛṣṭavānnṛpaḥ
||41||मुनेराश्रममाविश्य तमदृष्वातक महामुनिम् ।
आमंत्र्य तां प्रिये चेति रेवतीं पृष्टवान्नृपः
rājovāca
maharṣirbhagavānasmādāśramātvta gataḥ priye |
tatpādau draṣṭumicchāmi vada kalyāṇi tattvataḥ
||42||महर्षिर्भगवानस्मादाश्रमात्व्त गतः प्रिये ।
तत्पादौ द्रष्टुमिच्छामि वद कल्याणि तत्त्वतः
kanyovāca
agniśālāmupagato mahārāja mahāmuniḥ |
niścakrāmāśramāttūrṇaṃ rājāpyākarṇya tadvacaḥ
||43||अग्निशालामुपगतो महाराज महामुनिः ।
निश्चक्रामाश्रमात्तूर्णं राजाप्याकर्ण्य तद्वचः
tathā'gniśālādvārasthaṃ rājānaṃ durdamaṃ muniḥ |
rājalakṣaṇasaṃyuktamapaśyatpraśrayānatam
||44||तथाऽग्निशालाद्वारस्थं राजानं दुर्दमं मुनिः ।
राजलक्षणसंयुक्तमपश्यत्प्रश्रयानतम्
praṇanāma ca taṃ rājā muniḥ śiṣyamuvāca ha |
gautamānīyatāmarghyamarghyayogyo'sti bhūpatiḥ
||45||प्रणनाम च तं राजा मुनिः शिष्यमुवाच ह ।
गौतमानीयतामर्घ्यमर्घ्ययोग्योऽस्ति भूपतिः
āgataścirakālena jāmāteti viśeṣataḥ |
ityuktvārghyaṃ dadau tasmai sopi jagrāha cintayan
||46||आगतश्चिरकालेन जामातेति विशेषतः ।
इत्युक्त्वार्घ्यं ददौ तस्मै सोपि जग्राह चिन्तयन्
munirāsanamāsīnaṃ gṛhītārghyaṃ ca bhūpatim |
āśīrbhirabhinaṃdyātha kuśalaṃ cāpyapṛcchata
||47||मुनिरासनमासीनं गृहीतार्घ्यं च भूपतिम् ।
आशीर्भिरभिनंद्याथ कुशलं चाप्यपृच्छत
api te'nāmayaṃ rājanbale kośe suhṛtsu ca |
bhṛtye'mātye pure deśe tathātmani janādhipa
||48||अपि तेऽनामयं राजन्बले कोशे सुहृत्सु च ।
भृत्येऽमात्ये पुरे देशे तथात्मनि जनाधिप
bhāryā'sti te kuśalinī yataḥ sātraiva tiṣṭhati |
ato na pṛcchāmyasyāste cānyāsāṃ kuśalaṃ vada |
rājovāca |
bhagavaṃstvatprasādena sarvatrānāmayaṃ mama |
etatkutūhalaṃ brahmanmadbhāryā kāstra vidyate
||50||भार्याऽस्ति ते कुशलिनी यतः सात्रैव तिष्ठति ।
अतो न पृच्छाम्यस्यास्ते चान्यासां कुशलं वद ।
राजोवाच ।
भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वत्रानामयं मम ।
एतत्कुतूहलं ब्रह्मन्मद्भार्या काsत्र विद्यते
ṛṣiruvāca
revatī nāma te bhāryā rūpeṇāpratimā bhuvi |
vidyatestra kathaṃ patnī tāṃ na vetsi mahīpate
||51||रेवती नाम ते भार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
विद्यतेsत्र कथं पत्नी तां न वेत्सि महीपते
rājovāca
subhadrādyāstu yā bhāryā mama santi gṛhe vibho |
jānāmi tāstu bhagavanna vai jānāmi revatīm
||52||सुभद्राद्यास्तु या भार्या मम सन्ति गृहे विभो ।
जानामि तास्तु भगवन्न वै जानामि रेवतीम्
ṛṣiruvāca
priyeti sāṃprataṃ rājaṃstvayoktā yā mahāmate |
sā vismṛtā kṣaṇādeva yā te ślāghyatamā priyā |
rājovāca |
tvayoktaṃ yanmṛṣā tanno tathaivāmantritā mayā |
mune duṣṭo na me bhāvaḥ kopaṃ mā kartumarhasi
||54||प्रियेति सांप्रतं राजंस्त्वयोक्ता या महामते ।
सा विस्मृता क्षणादेव या ते श्लाघ्यतमा प्रिया ।
राजोवाच ।
त्वयोक्तं यन्मृषा तन्नो तथैवामन्त्रिता मया ।
मुने दुष्टो न मे भावः कोपं मा कर्तुमर्हसि
ṛṣiruvāca
rājannuktaṃ tvayā satyaṃ na bhāvo dūṣitastava |
vahninā preritenetthaṃ bhavatā 'vyāhṛtaṃ vacaḥ
||55||राजन्नुक्तं त्वया सत्यं न भावो दूषितस्तव ।
वह्निना प्रेरितेनेत्थं भवता 'व्याहृतं वचः
adya pṛṣṭo mayā vahniḥ ko'syā bharttā bhaviṣyati |
tenoktaṃ durdamo rājā bhavitā'syāḥ patirdhruvam
||56||अद्य पृष्टो मया वह्निः कोऽस्या भर्त्ता भविष्यति ।
तेनोक्तं दुर्दमो राजा भविताऽस्याः पतिर्ध्रुवम्
tadādatsva mayā dattāmimāṃ kanyāṃ mahīpate |
priyetyāmaṃtritā pūrvaṃ mā vicāraṃ kuruṣva bhoḥ
||57||तदादत्स्व मया दत्तामिमां कन्यां महीपते ।
प्रियेत्यामंत्रिता पूर्वं मा विचारं कुरुष्व भोः
śrutvaitatso'bhavattūṣṇīṃ ciṃtayanmunibhāṣitam |
vaivāhikaṃ vidhiṃ tasya muniḥ kartuṃ samudyataḥ
||58||श्रुत्वैतत्सोऽभवत्तूष्णीं चिंतयन्मुनिभाषितम् ।
वैवाहिकं विधिं तस्य मुनिः कर्तुं समुद्यतः
athodyataṃ vivāhāya dṛṣṭvā kanyā'bravīnmunim |
revatyṛkṣe vivāho me tāta kartuṃ tvamarhasi
||59||अथोद्यतं विवाहाय दृष्ट्वा कन्याऽब्रवीन्मुनिम् ।
रेवत्यृक्षे विवाहो मे तात कर्तुं त्वमर्हसि
ṛṣiruvāca
vatse vivāhayogyāni satyanyarkṣāṇi bhūriśaḥ |
revatyāṃ kathamudvāhaḥ pauṣṇabhaṃ na divi sthitam
||60||वत्से विवाहयोग्यानि सत्यन्यर्क्षाणि भूरिशः ।
रेवत्यां कथमुद्वाहः पौष्णभं न दिवि स्थितम्
kanyovāca
revatyṛkṣaṃ vinā kālo mamodvāhocito na hi |
ataḥ saṃprārthayāmyetadvivāhaṃ pauṣṇabhe kuru
||61||रेवत्यृक्षं विना कालो ममोद्वाहोचितो न हि ।
अतः संप्रार्थयाम्येतद्विवाहं पौष्णभे कुरु
ṛṣiruvāca
ṛtavāṅmuninā pūrvaṃ revatībhaṃ nipātitam |
bhāntare cenna te prītirvivāhaḥ syātkathaṃ tava
||62||ऋतवाङ्मुनिना पूर्वं रेवतीभं निपातितम् ।
भान्तरे चेन्न ते प्रीतिर्विवाहः स्यात्कथं तव
kanyovāca
tapaḥ kiṃ taptavāneka ṛtavāgeva kevalam |
bhavatā kiṃ tapo nedṛktaptaṃ vākkāyamānasaḥ
||63||तपः किं तप्तवानेक ऋतवागेव केवलम् ।
भवता किं तपो नेदृक्तप्तं वाक्कायमानसः
jagatsraṣṭuṃ samarthastvaṃ vedmyahaṃ te tapobalam |
revatyṛkṣaṃ divi sthāpya mamodvāhaṃ pitaḥ kuru
||64||जगत्स्रष्टुं समर्थस्त्वं वेद्म्यहं ते तपोबलम् ।
रेवत्यृक्षं दिवि स्थाप्य ममोद्वाहं पितः कुरु
ṛṣiruvāca
evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathaiva tvaṃ bravīṣi mām |
tvatkṛte somamārge'haṃ sthāpayāmyadya pauṣṇabham 65 |
skanda uvāca |
evamuktvā munistūrṇaṃ pauṣṇabhaṃ svatapobalāt |
yathāpūrvaṃ tathā cakre somamārge ghaṭodbhava
||66||एवं भवतु भद्रं ते यथैव त्वं ब्रवीषि माम् ।
त्वत्कृते सोममार्गेऽहं स्थापयाम्यद्य पौष्णभम् ६५ ।
स्कन्द उवाच ।
एवमुक्त्वा मुनिस्तूर्णं पौष्णभं स्वतपोबलात् ।
यथापूर्वं तथा चक्रे सोममार्गे घटोद्भव
revatīnāmni nakṣatre vivāhavidhinā muniḥ |
revatīṃ pradadau rājñe durddamāya mahātmane
||67||रेवतीनाम्नि नक्षत्रे विवाहविधिना मुनिः ।
रेवतीं प्रददौ राज्ञे दुर्द्दमाय महात्मने
kṛtvā vivāhaṃ kanyāyā munī rājānamabravīt |
kiṃ te'bhilaṣitaṃ vīra vada tatpūrayāmyaham
||68||कृत्वा विवाहं कन्याया मुनी राजानमब्रवीत् ।
किं तेऽभिलषितं वीर वद तत्पूरयाम्यहम्
rājovāca
manoḥ svāyaṃbhuvasyāhaṃ vaṃśe jāto'smi he mune |
manvantarādhipaṃ putraṃ tvatprasādācca kāmaye
||69||मनोः स्वायंभुवस्याहं वंशे जातोऽस्मि हे मुने ।
मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाच्च कामये
muniruvāca
yadyeṣā kāmanā te'sti devyā ārādhanaṃ kuru |
bhaviṣyatyeva te putro manurmanvaṃtarādhipaḥ
||70||यद्येषा कामना तेऽस्ति देव्या आराधनं कुरु ।
भविष्यत्येव ते पुत्रो मनुर्मन्वंतराधिपः
devībhāgavataṃ nāma purāṇaṃ yattu paṃcamam |
paṃcakṛtvastu tacchrutvā lapsyase 'bhimataṃ sutam
||71||देवीभागवतं नाम पुराणं यत्तु पंचमम् ।
पंचकृत्वस्तु तच्छ्रुत्वा लप्स्यसे ऽभिमतं सुतम्
revatyā raivato nāma paṃcamo bhavitā manuḥ |
vedavicchāstratattvajño dharmavānaparājitaḥ
||72||रेवत्या रैवतो नाम पंचमो भविता मनुः ।
वेदविच्छास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मवानपराजितः
ityukto muninā rājā praṇamya mudito munim |
bhāryayā saha medhāvī jagāma nagaraṃ nijam
||73||इत्युक्तो मुनिना राजा प्रणम्य मुदितो मुनिम् ।
भार्यया सह मेधावी जगाम नगरं निजम्
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ cakāra sa mahāmatiḥ |
pālayāmāsa dharmātmā prajāḥ putrānivaurasān
||74||पितृपैतामहं राज्यं चकार स महामतिः ।
पालयामास धर्मात्मा प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
ekadā lomaśo nāma mahātmā munirāgataḥ |
praṇipatya tamabhyarcya prāṃjaliścābravīnnṛpaḥ
||75||एकदा लोमशो नाम महात्मा मुनिरागतः ।
प्रणिपत्य तमभ्यर्च्य प्रांजलिश्चाब्रवीन्नृपः
rājovāca
bhagavaṃstvatprasādena śrotumicchāmi bho mune |
devī bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ putralipsayā
||76||भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रोतुमिच्छामि भो मुने ।
देवी भागवतं नाम पुराणं पुत्रलिप्सया
śrutvā vācaṃ prajābhartuḥ prītaḥ provāca lomaśaḥ |
dhanyo'si rājaṃste bhaktirjātā trailokyamātari 77 |
surāsuranarārādhyā yā parā jagadambikā |
tasyāṃ cedbhaktirutpannā kāryasiddhirbhaviṣyati
||78||श्रुत्वा वाचं प्रजाभर्तुः प्रीतः प्रोवाच लोमशः ।
धन्योऽसि राजंस्ते भक्तिर्जाता त्रैलोक्यमातरि ७७ ।
सुरासुरनराराध्या या परा जगदम्बिका ।
तस्यां चेद्भक्तिरुत्पन्ना कार्यसिद्धिर्भविष्यति
atastvāṃ śrāvayiṣyāmi śrīmadbhāgavataṃ nṛpa |
yasya śravaṇamātreṇa na kiṃcidapi durlabham
||79||अतस्त्वां श्रावयिष्यामि श्रीमद्भागवतं नृप ।
यस्य श्रवणमात्रेण न किंचिदपि दुर्लभम्
ityuktvā sudine brahmankathāraṃbhamathākarot |
paṃcakṛtvaḥ sa śuśrāva vidhivadbhāryayā saha
||80||इत्युक्त्वा सुदिने ब्रह्मन्कथारंभमथाकरोत् ।
पंचकृत्वः स शुश्राव विधिवद्भार्यया सह
samāptidivase rājā purāṇaṃ ca muniṃ tathā |
pūjayāmāsa dharmātmā mudā paramayā yutaḥ
||81||समाप्तिदिवसे राजा पुराणं च मुनिं तथा ।
पूजयामास धर्मात्मा मुदा परमया युतः
hutvā navārṇamaṃtreṇa bhojayitvā kumārikāḥ |
vāḍavāṃśca sapatnīkāndakṣiṇābhiratoṣayat
||82||हुत्वा नवार्णमंत्रेण भोजयित्वा कुमारिकाः ।
वाडवांश्च सपत्नीकान्दक्षिणाभिरतोषयत्
atha kālena kiyatā bhagavatyāḥ prasādataḥ |
garbhaṃ dadhāra sā rājñī lokakalyāṇakārakam
||83||अथ कालेन कियता भगवत्याः प्रसादतः ।
गर्भं दधार सा राज्ञी लोककल्याणकारकम्
puṇye'tha samaye prāpte grahaiḥ susthānasaṃgataiḥ |
sarvamaṃgalasaṃpanne revatī suṣuve sutam
||84||पुण्येऽथ समये प्राप्ते ग्रहैः सुस्थानसंगतैः ।
सर्वमंगलसंपन्ने रेवती सुषुवे सुतम्
śrutvā putrasya jananaṃ snātvā rājā mudānvitaḥ |
sa suvarṇāṃbhasā cakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ
||85||श्रुत्वा पुत्रस्य जननं स्नात्वा राजा मुदान्वितः ।
स सुवर्णांभसा चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः
yathāvidhi ca dānāni dattvā viprānatoṣayat |
kṛtopanayanaṃ rājā sāṃgānvedānapāṭhayat
||86||यथाविधि च दानानि दत्त्वा विप्रानतोषयत् ।
कृतोपनयनं राजा सांगान्वेदानपाठयत्
sarvavidyānidhirjātau dharmiṣṭho'stravidāṃ varaḥ |
dharmasya vaktā karttā ca raivato nāma vīryavān
||87||सर्वविद्यानिधिर्जातौ धर्मिष्ठोऽस्त्रविदां वरः ।
धर्मस्य वक्ता कर्त्ता च रैवतो नाम वीर्यवान्
niyuktavānatha brahmā raivataṃ mānave pade |
manvantarādhipaḥ śrīmāngāṃ śaśāsa sa dharmataḥ
||88||नियुक्तवानथ ब्रह्मा रैवतं मानवे पदे ।
मन्वन्तराधिपः श्रीमान्गां शशास स धर्मतः
itthaṃ devyāḥ prabhāvo'yaṃ saṃkṣepeṇopavarṇitaḥ |
purāṇasya ca māhātmyaṃ ko vaktuṃ vistarātkṣamaḥ
||89||इत्थं देव्याः प्रभावोऽयं संक्षेपेणोपवर्णितः ।
पुराणस्य च माहात्म्यं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः
sūta uvāca
kuṃbhayonistu māhātmyaṃ vidhiṃ bhāgavatasya ca |
śrutvā kumāraṃ cābhyarcya svāśramaṃ punarāyayau
||90||कुंभयोनिस्तु माहात्म्यं विधिं भागवतस्य च ।
श्रुत्वा कुमारं चाभ्यर्च्य स्वाश्रमं पुनराययौ
idaṃ mayā bhāgavatasya viprā māhātmyamuktaṃ bhavatāṃ samakṣam |
śṛṇoti bhaktyā paṭhatīha bhogānbhuktvā'khilānmuktimupaiti cāṃte
||91||इदं मया भागवतस्य विप्रा माहात्म्यमुक्तं भवतां समक्षम् ।
शृणोति भक्त्या पठतीह भोगान्भुक्त्वाऽखिलान्मुक्तिमुपैति चांते
iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe śrīdevībhāgavatamāhātmye caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||