vaṇavidhivarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūta sūta mahābhāga śrutaṃ māhātmyamuttamam |
adhunā śrotumicchāmaḥ purāṇaśravaṇe vidhim
||1||सूत सूत महाभाग श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् ।
अधुना श्रोतुमिच्छामः पुराणश्रवणे विधिम्
sūta uvāca
śrūyatāṃ munayaḥ sarve purāṇaśravaṇe vidhim |
narāṇāṃ śṛṇvatāṃ yena siddhiḥ syātsārvakāmikī
||2||श्रूयतां मुनयः सर्वे पुराणश्रवणे विधिम् ।
नराणां शृण्वतां येन सिद्धिः स्यात्सार्वकामिकी
ādau daivajñamāhūya muhūrtaṃ kalpayetsudhīḥ |
ārabhya śucimāsaṃ tu māsaṣaṭkaṃ śubhāvaham
||3||आदौ दैवज्ञमाहूय मुहूर्तं कल्पयेत्सुधीः ।
आरभ्य शुचिमासं तु मासषट्कं शुभावहम्
hastāśvimūlapuṣyarkṣe brahmamaitrenduvaiṣṇave |
sattithau śubhavāre ca purāṇaśravaṇaṃ śubham
||4||हस्ताश्विमूलपुष्यर्क्षे ब्रह्ममैत्रेन्दुवैष्णवे ।
सत्तिथौ शुभवारे च पुराणश्रवणं शुभम्
gurubhādveda4vedā4bja1śarāṃ5gā6bdhi4guṇaiḥ4kramāt |
dharmāptirindirāprāptiḥ kathāsiddhiḥ paraṃ sukham
||5||गुरुभाद्वेद४वेदा४ब्ज१शरां५गा६ब्धि४गुणैः४क्रमात् ।
धर्माप्तिरिन्दिराप्राप्तिः कथासिद्धिः परं सुखम्
pīḍā'tha bhūpatibhayaṃ jñānaprāptiḥ kramātphalam |
purāṇaśravaṇe cakraṃ śodhayecchivabhāṣitam
||6||पीडाऽथ भूपतिभयं ज्ञानप्राप्तिः क्रमात्फलम् ।
पुराणश्रवणे चक्रं शोधयेच्छिवभाषितम्
athavā prītaye devyā navarātracatuṣṭaye |
śṛṇuyādanyamāse'pi tithivārarkṣaśodhite
||7||अथवा प्रीतये देव्या नवरात्रचतुष्टये ।
शृणुयादन्यमासेऽपि तिथिवारर्क्षशोधिते
saṃbhāraṃ tādṛśaṃ kāryaṃ vivāhādau ca yādṛśam |
navāhyajñe cāpyasminvidheyaṃ yatnato budhaiḥ
||8||संभारं तादृशं कार्यं विवाहादौ च यादृशम् ।
नवाह्यज्ञे चाप्यस्मिन्विधेयं यत्नतो बुधैः
sahāyā bahavaḥ kāryā dambhalobhavivarjitāḥ |
caturāśca vadānyāśca devībhaktiparā narāḥ
||9||सहाया बहवः कार्या दम्भलोभविवर्जिताः ।
चतुराश्च वदान्याश्च देवीभक्तिपरा नराः
preṣyā yatnena vārteyaṃ deśe deśe jane jane |
āgantavyamihāvaśyaṃ kathā devyā bhaviṣyati
||10||प्रेष्या यत्नेन वार्तेयं देशे देशे जने जने ।
आगन्तव्यमिहावश्यं कथा देव्या भविष्यति
saurāśca gāṇapatyāśca śaivāḥ śāktāśca vaiṣṇavāḥ |
sarveṣāmapi sevyeyaṃ yato devāḥ saśaktayaḥ
||11||सौराश्च गाणपत्याश्च शैवाः शाक्ताश्च वैष्णवाः ।
सर्वेषामपि सेव्येयं यतो देवाः सशक्तयः
śrīmaddevībhāgavatapīyūṣarasalolupaiḥ |
āgaṃtavyaṃ viśeṣeṇa kathārthaṃ prematatparaiḥ
||12||श्रीमद्देवीभागवतपीयूषरसलोलुपैः ।
आगंतव्यं विशेषेण कथार्थं प्रेमतत्परैः
brāhmaṇādyāśca ye varṇāḥ striyaścāśramiṇastathā |
sakāmāścāpi niṣkāmāḥ pātavyaṃ taiḥ kathāmṛtam
||13||ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णाः स्त्रियश्चाश्रमिणस्तथा ।
सकामाश्चापि निष्कामाः पातव्यं तैः कथामृतम्
nāvakāśaḥ kadācitsyānnavāhaśravaṇe'pi taiḥ |
āgaṃtavyaṃ yathākālaṃ yajñe puṇyā kṣaṇasthitiḥ
||14||नावकाशः कदाचित्स्यान्नवाहश्रवणेऽपि तैः ।
आगंतव्यं यथाकालं यज्ञे पुण्या क्षणस्थितिः
vinayenaiva karttavyamevamākāraṇaṃ nṛṇām |
āgatānāṃ ca karttavyaṃ vāsasthānaṃ yathocitam 15 |
kathāsthānaṃ prakarttavyaṃ bhūmau mārjanapūrvakam |
lepanaṃ gomayenātha viśālāyāṃ manoramam
||16||विनयेनैव कर्त्तव्यमेवमाकारणं नृणाम् ।
आगतानां च कर्त्तव्यं वासस्थानं यथोचितम् १५ ।
कथास्थानं प्रकर्त्तव्यं भूमौ मार्जनपूर्वकम् ।
लेपनं गोमयेनाथ विशालायां मनोरमम्
kāryastu maṇḍapo ramyo raṃbhāstaṃbhopaśobhitaḥ |
vitānamupariṣṭhāttu patākādhvaja rājitaḥ
||17||कार्यस्तु मण्डपो रम्यो रंभास्तंभोपशोभितः ।
वितानमुपरिष्ठात्तु पताकाध्वज राजितः
vaktuścaivāsanaṃ divyaṃ sukhāstaraṇasaṃyutam |
racitavyaṃ prayatnena prāṅmukhaṃ vāpyudaṅmukham
||18||वक्तुश्चैवासनं दिव्यं सुखास्तरणसंयुतम् ।
रचितव्यं प्रयत्नेन प्राङ्मुखं वाप्युदङ्मुखम्
yathocitāni kurvīta śrotṝṇāmāsanāni ca |
nṛṇāṃ caivātha nārīṇāṃ kathāśravaṇahetave
||19||यथोचितानि कुर्वीत श्रोतॄणामासनानि च ।
नृणां चैवाथ नारीणां कथाश्रवणहेतवे
vāgmī dāṃtaśca śāstrajño devyārādhanatatparaḥ |
dayālunispṛho dakṣo dhīro vaktottamo mataḥ
||20||वाग्मी दांतश्च शास्त्रज्ञो देव्याराधनतत्परः ।
दयालुनिस्पृहो दक्षो धीरो वक्तोत्तमो मतः
brahmaṇyo devatābhaktaḥ kathārasaparāyaṇaḥ |
udāro'lolupo namraḥ śrotā hiṃsādivarjitaḥ
||21||ब्रह्मण्यो देवताभक्तः कथारसपरायणः ।
उदारोऽलोलुपो नम्रः श्रोता हिंसादिवर्जितः
pākhaṇḍanirato lubdhaḥ straiṇo dharmadhvajastathā |
niṣṭhuraḥ krodhano vaktā devīyajñe na śasyate
||22||पाखण्डनिरतो लुब्धः स्त्रैणो धर्मध्वजस्तथा ।
निष्ठुरः क्रोधनो वक्ता देवीयज्ञे न शस्यते
saṃśayacchedanāyaika: paṇḍitaśca tathāguṇaḥ |
śrotṛbodhakṛdavyagraḥ kāryyo vaktuḥ sahāyakṛt
||23||संशयच्छेदनायैक: पण्डितश्च तथागुणः ।
श्रोतृबोधकृदव्यग्रः कार्य्यो वक्तुः सहायकृत्
muhūrtaṃ divasādarvāgvaktṛśrotādibhirjanaiḥ |
karttavyaṃ kṣaurakarmādi tato niyamakalpanam
||24||मुहूर्तं दिवसादर्वाग्वक्तृश्रोतादिभिर्जनैः ।
कर्त्तव्यं क्षौरकर्मादि ततो नियमकल्पनम्
aruṇodayavelāyāṃ snāyācchaucaṃ vidhāya ca |
saṃdhyā tarpaṇakāryaṃ ca nityaṃ saṃkṣepataścaret
||25||अरुणोदयवेलायां स्नायाच्छौचं विधाय च ।
संध्या तर्पणकार्यं च नित्यं संक्षेपतश्चरेत्
kathāśravaṇayogyatvasiddhaye gāśca dāpayet |
samastavighnahartāramādau gaṇapatiṃ yajet
||26||कथाश्रवणयोग्यत्वसिद्धये गाश्च दापयेत् ।
समस्तविघ्नहर्तारमादौ गणपतिं यजेत्
kalaśāṃścāpi saṃsthāpya pūjayettatra digbhavān |
vaṭukaṃ kṣetrapālaṃ ca yoginīrmātṛkāstathā
||27||कलशांश्चापि संस्थाप्य पूजयेत्तत्र दिग्भवान् ।
वटुकं क्षेत्रपालं च योगिनीर्मातृकास्तथा
tulasīṃ cāpi saṃpūjya grahānviṣṇuṃ ca śaṃkaram |
navākṣareṇa manunā pūjayejjagadambikām
||28||तुलसीं चापि संपूज्य ग्रहान्विष्णुं च शंकरम् ।
नवाक्षरेण मनुना पूजयेज्जगदम्बिकाम्
sarvopacāraiḥ saṃpūjya śrībhāgavatapustakam |
śrīdevyā vāṅmayīṃ mūrtiṃ yathāvacchobhanākṣaram 29 |
kathāvighnopaśāṃtyarthaṃ vṛṇuyāttaṃ ca vāḍavān |
jāpyo navārṇamaṃtrastaiḥ pāṭhyaḥ saptaśatīstavaḥ 30 |
pradakṣiṇanamaskārānkṛtvāṃte stutimācaret |
kātyāyani mahāmāye bhavāni bhuvaneśvari
||31||सर्वोपचारैः संपूज्य श्रीभागवतपुस्तकम् ।
श्रीदेव्या वाङ्मयीं मूर्तिं यथावच्छोभनाक्षरम् २९ ।
कथाविघ्नोपशांत्यर्थं वृणुयात्तं च वाडवान् ।
जाप्यो नवार्णमंत्रस्तैः पाठ्यः सप्तशतीस्तवः ३० ।
प्रदक्षिणनमस्कारान्कृत्वांते स्तुतिमाचरेत् ।
कात्यायनि महामाये भवानि भुवनेश्वरि
saṃsārasāgare magnaṃ māmuddhara kṛpāmaye |
brahmaviṣṇuśivārādhye prasīda jagadaṃbike
||32||संसारसागरे मग्नं मामुद्धर कृपामये ।
ब्रह्मविष्णुशिवाराध्ये प्रसीद जगदंबिके
manobhilaṣitaṃ devi varaṃ dehi namo'stu te |
iti saṃprārthya śṛṇuyātkathāṃ niyatamānasaḥ
||33||मनोभिलषितं देवि वरं देहि नमोऽस्तु ते ।
इति संप्रार्थ्य शृणुयात्कथां नियतमानसः
vaktāraṃ cāpi saṃpūjya vyāsabuddhyā tadātmavān |
mālyālaṃkāravastrādyaiḥ saṃbhūṣya' prārthayecca tam
||34||वक्तारं चापि संपूज्य व्यासबुद्ध्या तदात्मवान् ।
माल्यालंकारवस्त्राद्यैः संभूष्य' प्रार्थयेच्च तम्
sarvaśāstretihāsajña vyāsarūpa namo'stu te |
kathācaṃdrodayenāṃtastamaḥstomaṃ nirākuru |
35 tadagre tu navāhāntaṃ karttavyā niyamāstadā |
viprādīnupaveśyādau saṃpūjyopaviśetsvayam
||36||सर्वशास्त्रेतिहासज्ञ व्यासरूप नमोऽस्तु ते ।
कथाचंद्रोदयेनांतस्तमःस्तोमं निराकुरु ।
३५ तदग्रे तु नवाहान्तं कर्त्तव्या नियमास्तदा ।
विप्रादीनुपवेश्यादौ संपूज्योपविशेत्स्वयम्
śrotavyaṃ sāvadhānena caturvargaphalāptaye |
gṛhaputrakalatrāptaghanacintāmapāsya ca
||37||श्रोतव्यं सावधानेन चतुर्वर्गफलाप्तये ।
गृहपुत्रकलत्राप्तघनचिन्तामपास्य च
sūryodayaṃ samārabhya kiṃcitsūrye'vaśeṣite |
muhūrtamātraṃ viśramya madhyāhne vācayetsudhīḥ
||38||सूर्योदयं समारभ्य किंचित्सूर्येऽवशेषिते ।
मुहूर्तमात्रं विश्रम्य मध्याह्ने वाचयेत्सुधीः
malamūtrajayāyaiṣāṃ laghu bhojanamiṣyate |
haviṣyānnaṃ varaṃ bhojyaṃ sakṛdeva kathārthinā
||39||मलमूत्रजयायैषां लघु भोजनमिष्यते ।
हविष्यान्नं वरं भोज्यं सकृदेव कथार्थिना
athavā syātphalāhārī payobhugvā ghṛtāśanaḥ |
yathā syānna kathāvighnastathā kāryaṃ vicakṣaṇaiḥ 40 |
kathāśravaṇaniṣṭhānāṃ vakṣyāmi niyamaṃ dvijāḥ |
brahmaviṣṇumaheśānāṃ madhye ye bhedadarśinaḥ
||41||अथवा स्यात्फलाहारी पयोभुग्वा घृताशनः ।
यथा स्यान्न कथाविघ्नस्तथा कार्यं विचक्षणैः ४० ।
कथाश्रवणनिष्ठानां वक्ष्यामि नियमं द्विजाः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां मध्ये ये भेददर्शिनः
devībhaktivihīnā ye pākhaṇḍā hiṃsakāḥ khalāḥ |
vipradruho nāstikā ye na te yogyāḥ kathāśrave
||42||देवीभक्तिविहीना ये पाखण्डा हिंसकाः खलाः ।
विप्रद्रुहो नास्तिका ये न ते योग्याः कथाश्रवे
brahmasvaharaṇe lubdhāḥ paradāradhaneṣu ca |
devasvaharaṇe teṣāṃ nādhikāraḥ kathāśrave
||43||ब्रह्मस्वहरणे लुब्धाः परदारधनेषु च ।
देवस्वहरणे तेषां नाधिकारः कथाश्रवे
brahmacārī ca bhūśāyī satyavaktā jitendriyaḥ |
kathāsamāptau bhuṃjīta patrāvalyāṃ yatātmavān 44 |
vṛṃtāṃkaṃ ca kalindaṃ ca tailaṃ ca dvidalaṃ madhu |
dagdhamannaṃ paryuṣitaṃ bhāvaduṣṭaṃ tyajedvratī
||45||ब्रह्मचारी च भूशायी सत्यवक्ता जितेन्द्रियः ।
कथासमाप्तौ भुंजीत पत्रावल्यां यतात्मवान् ४४ ।
वृंतांकं च कलिन्दं च तैलं च द्विदलं मधु ।
दग्धमन्नं पर्युषितं भावदुष्टं त्यजेद्व्रती
āmiṣaṃ ca masūrānnamudakyā dṛṣṭameva ca |
rasonaṃ mūlakaṃ hiṃguṃ palāṃḍuṃ gṛñjanaṃ tathā
||46||आमिषं च मसूरान्नमुदक्या दृष्टमेव च ।
रसोनं मूलकं हिंगुं पलांडुं गृञ्जनं तथा
kūṣmāṃḍanalikāśākaṃ na bhuṃjīta kathāvratī |
kāmaṃ krodhaṃ madaṃ lobhaṃ daṃbhaṃ mānaṃ ca varjayet
||47||कूष्मांडनलिकाशाकं न भुंजीत कथाव्रती ।
कामं क्रोधं मदं लोभं दंभं मानं च वर्जयेत्
vipradhrukpatitavrātyaśvapākayavanāṃtyajaiḥ |
udakyayā vedabāhyairna vadedyaḥ kathāvratī
||48||विप्रध्रुक्पतितव्रात्यश्वपाकयवनांत्यजैः ।
उदक्यया वेदबाह्यैर्न वदेद्यः कथाव्रती
vedagoguruviprāṇāṃ strīrājñāṃ mahatāṃ tathā |
devānāṃ devabhaktānāṃ na niṃdāṃ śṛṇuyādapi
||49||वेदगोगुरुविप्राणां स्त्रीराज्ञां महतां तथा ।
देवानां देवभक्तानां न निंदां शृणुयादपि
vinayaṃ cārjavaṃ śaucaṃ dayāṃ ca mitabhāṣaṇam |
udāraṃ mānasaṃ caiva kuryādyastu kathāvratī
||50||विनयं चार्जवं शौचं दयां च मितभाषणम् ।
उदारं मानसं चैव कुर्याद्यस्तु कथाव्रती
vaṃdhyā vā kākavaṃdhyā vā durbhagā vā mṛtārbhakā |
daridraścānapatyaśca bhaktyemāṃ śṛṇuyātkathām
||51||वंध्या वा काकवंध्या वा दुर्भगा वा मृतार्भका ।
दरिद्रश्चानपत्यश्च भक्त्येमां शृणुयात्कथाम्
vaṃdhyā vā kākavaṃdhyā vā durbhagā vā mṛtārbhakā |
patadgarbhāṃganā yā ca tābhiḥ śrāvyā tathā kathā 52 |
dharmārthakāmamokṣāṃśca yo vāṃchati vinā śramam |
bhagavatyā bhāgavataṃ śrotavyaṃ tena yatnataḥ
||53||वंध्या वा काकवंध्या वा दुर्भगा वा मृतार्भका ।
पतद्गर्भांगना या च ताभिः श्राव्या तथा कथा ५२ ।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च यो वांछति विना श्रमम् ।
भगवत्या भागवतं श्रोतव्यं तेन यत्नतः
kathādināni caitāni nayayajñaiḥ samāni hi |
teṣu dattaṃ hutaṃ japtamanantaphaladaṃ bhavet
||54||कथादिनानि चैतानि नययज्ञैः समानि हि ।
तेषु दत्तं हुतं जप्तमनन्तफलदं भवेत्
evaṃ vrataṃ navāhaṃ tu kṛtvodyāpanamācaret |
mahāṣṭamīvrataṃ yadvattathā kāryaṃ phalepsubhiḥ
||55||एवं व्रतं नवाहं तु कृत्वोद्यापनमाचरेत् ।
महाष्टमीव्रतं यद्वत्तथा कार्यं फलेप्सुभिः
niṣkāmāḥ śravaṇenaiva pūtā muktiṃ vrajanti hi |
bhogamokṣapradā nṝṇāṃ yato bhagavatī parā
||56||निष्कामाः श्रवणेनैव पूता मुक्तिं व्रजन्ति हि ।
भोगमोक्षप्रदा नॄणां यतो भगवती परा
pustakasya ca vaktuśca pūjā kāryā tu nityaśaḥ |
vaktrā dattaṃ prasādaṃ tu gṛhṇādbhaktipūrvakam
||57||पुस्तकस्य च वक्तुश्च पूजा कार्या तु नित्यशः ।
वक्त्रा दत्तं प्रसादं तु गृह्णाद्भक्तिपूर्वकम्
kumārī: pūjayennityaṃ bhojayetprārthayecca yaḥ |
suvāsinīśca viprāṃśca tasya siddhirna saṃśayaḥ
||58||कुमारी: पूजयेन्नित्यं भोजयेत्प्रार्थयेच्च यः ।
सुवासिनीश्च विप्रांश्च तस्य सिद्धिर्न संशयः
gāyatryā nāmasāhasraṃ samāptāvatha vā paṭhet |
viṣṇornāmasahasraṃ ca sarvadoṣopaśāntaye
||59||गायत्र्या नामसाहस्रं समाप्तावथ वा पठेत् ।
विष्णोर्नामसहस्रं च सर्वदोषोपशान्तये
yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapoyajñakriyādiṣu |
nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti tasmādviṣṇuṃ ca kīrtayet 60 |
devyāḥ saptaśatīmaṃtraiḥ samāptau homamācaret |
devīmāhātmyamūlena navārṇamanunā'thavā
||61||यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं संपूर्णतां याति तस्माद्विष्णुं च कीर्तयेत् ६० ।
देव्याः सप्तशतीमंत्रैः समाप्तौ होममाचरेत् ।
देवीमाहात्म्यमूलेन नवार्णमनुनाऽथवा
gāyatryā tvathavā homaḥ pāyasena sasarpiṣā |
yato bhāgavataṃ tvetadgāyatrīmayamīritam
||62||गायत्र्या त्वथवा होमः पायसेन ससर्पिषा ।
यतो भागवतं त्वेतद्गायत्रीमयमीरितम्
vācakaṃ toṣayetsamyagvastrabhūṣādhanādibhiḥ |
prasanne vācake sarvāḥ prasannā tasya devatāḥ
||63||वाचकं तोषयेत्सम्यग्वस्त्रभूषाधनादिभिः ।
प्रसन्ने वाचके सर्वाः प्रसन्ना तस्य देवताः
brāhmaṇānbhojayedbhaktyā dakṣiṇābhiśca toṣayet ! pṛthivyāṃ devarūpāste tuṣṭeṣveṣvīpsitaṃ phalam
||64||ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ! पृथिव्यां देवरूपास्ते तुष्टेष्वेष्वीप्सितं फलम्
suvāsinī: kumārīśca devībhaktayā ca bhojayet |
tābhyo'pi dakṣiṇāṃ dattvā prārthayetsiddhimātmanaḥ
||65||सुवासिनी: कुमारीश्च देवीभक्तया च भोजयेत् ।
ताभ्योऽपि दक्षिणां दत्त्वा प्रार्थयेत्सिद्धिमात्मनः
dadyāddānāni cānyāni suvarṇaṃ gāḥ payasvinīḥ |
hayānibhānmedinīṃ ca tasya syādakṣayaṃ phalam
||66||दद्याद्दानानि चान्यानि सुवर्णं गाः पयस्विनीः ।
हयानिभान्मेदिनीं च तस्य स्यादक्षयं फलम्
devībhāgavataṃ caitallikhitaṃ śobhanākṣaram |
hemasiṃhāsane sthāpyaṃ paṭṭavastreṇa veṣṭitam
||67||देवीभागवतं चैतल्लिखितं शोभनाक्षरम् ।
हेमसिंहासने स्थाप्यं पट्टवस्त्रेण वेष्टितम्
aṣṭamyāṃ vā navamyāṃ ca vācakāyārcitāya ca |
dadyātsa bhogānbhuktveha durlabhaṃ mokṣamāpnuyāt 68 |
daridro durbalo bālastaruṇo jaraṭho'pi vā |
purāṇavettā vaidyaḥ syātpūjyo mānyaśca sarvadā
||69||अष्टम्यां वा नवम्यां च वाचकायार्चिताय च ।
दद्यात्स भोगान्भुक्त्वेह दुर्लभं मोक्षमाप्नुयात् ६८ ।
दरिद्रो दुर्बलो बालस्तरुणो जरठोऽपि वा ।
पुराणवेत्ता वैद्यः स्यात्पूज्यो मान्यश्च सर्वदा
santi lokasya bahavo guravo guṇajanmataḥ |
sarveṣāmapi teṣāṃ ca purāṇajñaḥ paro guruḥ
||70||सन्ति लोकस्य बहवो गुरवो गुणजन्मतः ।
सर्वेषामपि तेषां च पुराणज्ञः परो गुरुः
paurāṇiko brāhmaṇastu vyāsāsanasamāśritaḥ |
asamāpte prasaṃge tu namaskuryānna kasyacit
||71||पौराणिको ब्राह्मणस्तु व्यासासनसमाश्रितः ।
असमाप्ते प्रसंगे तु नमस्कुर्यान्न कस्यचित्
paurāṇikīṃ kathāṃ divyāṃ ye'pi śṛṇvaṃtyabhaktitaḥ |
teṣāṃ puṇyaphalaṃ nāsti duḥkhadāridryabhāginām
||72||पौराणिकीं कथां दिव्यां येऽपि शृण्वंत्यभक्तितः ।
तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखदारिद्र्यभागिनाम्
asaṃpūjya purāṇaṃ tu tāmbūlakusumādibhiḥ |
ye śṛṇvaṃti kathāṃ devyāste daridrā bhavaṃti hi 73 |
kīrtyamānāṃ kathāṃ tyaktvā ye vrajaṃtyanyato narāḥ |
bhogāntare praṇaśyaṃti teṣāṃ dārāśca sampadaḥ
||74||असंपूज्य पुराणं तु ताम्बूलकुसुमादिभिः ।
ये शृण्वंति कथां देव्यास्ते दरिद्रा भवंति हि ७३ ।
कीर्त्यमानां कथां त्यक्त्वा ये व्रजंत्यन्यतो नराः ।
भोगान्तरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च सम्पदः
ye ca tuṃgāsanārūḍhāḥ kathāṃ śṛṇvaṃti dāṃbhikāḥ |
te vāyasā bhavaṃtyatra bhuktvā nirayayātanām
||75||ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः ।
ते वायसा भवंत्यत्र भुक्त्वा निरययातनाम्
` ye cāḍhyāsanasaṃsthāśca ye vīrāsanasaṃsthitāḥ |
śṛṇvaṃti ca kathāṃ divyāṃ te syurarjunaśākhinaḥ 76 |
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ ye vadaṃti duruttaram |
rāsabhāste bhavaṃtīha kṛkalāsāstataḥ param
||77||` ये चाढ्यासनसंस्थाश्च ये वीरासनसंस्थिताः ।
शृण्वंति च कथां दिव्यां ते स्युरर्जुनशाखिनः ७६ ।
कथायां कीर्त्यमानायां ये वदंति दुरुत्तरम् ।
रासभास्ते भवंतीह कृकलासास्ततः परम्
niṃdaṃti ye purāṇajñānkathāṃ vā pāpahāriṇīm |
te tu janmaśataṃ duṣṭāḥ śunakāḥ syurna saṃśayaḥ
||78||निंदंति ये पुराणज्ञान्कथां वा पापहारिणीम् ।
ते तु जन्मशतं दुष्टाः शुनकाः स्युर्न संशयः
ye śṛṇvaṃti kathāṃ vaktuḥ samānāsanasaṃsthitāḥ |
gurutalpasamaṃ pāpaṃ labhaṃte narakālayāḥ
||79||ये शृण्वंति कथां वक्तुः समानासनसंस्थिताः ।
गुरुतल्पसमं पापं लभंते नरकालयाः
ye cāpraṇamya śṛṇvaṃti te bhavanti viṣadrumāḥ |
śayānā ye'pi śṛṇvaṃti bhavaṃtyajagarāhayaḥ
||80||ये चाप्रणम्य शृण्वंति ते भवन्ति विषद्रुमाः ।
शयाना येऽपि शृण्वंति भवंत्यजगराहयः
ye kadācana paurāṇīṃ na śṛṇvaṃti kathāṃ narāḥ |
te ghoraṃ narakaṃ bhuktvā bhavanti grāmasūkarāḥ
||81||ये कदाचन पौराणीं न शृण्वंति कथां नराः ।
ते घोरं नरकं भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः
ye kathāṃ nānumodaṃte vighnaṃ kurvanti ye śaṭhāḥ |
koṭyabdaṃ nirayaṃ bhuktvā bhavaṃti grāmasūkarāḥ 82 |
āsanaṃ bhājanaṃ dravyaṃ phalaṃ vastrāṇi kambalam |
purāṇajñāya yacchanti te vrajanti hareḥ padam
||83||ये कथां नानुमोदंते विघ्नं कुर्वन्ति ये शठाः ।
कोट्यब्दं निरयं भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः ८२ ।
आसनं भाजनं द्रव्यं फलं वस्त्राणि कम्बलम् ।
पुराणज्ञाय यच्छन्ति ते व्रजन्ति हरेः पदम्
purāṇapustakasyāpi ye paṭṭavasanaṃ navam |
prayacchanti śubhaṃ sūtraṃ te narāḥ sukhabhāginaḥ
||84||पुराणपुस्तकस्यापि ये पट्टवसनं नवम् ।
प्रयच्छन्ति शुभं सूत्रं ते नराः सुखभागिनः
purāṇānāṃ tu sarveṣāṃ śravaṇādyatphalaṃ labhet |
tasmācchataguṇaṃ puṇyaṃ devībhāgavatāllabhet
||85||पुराणानां तु सर्वेषां श्रवणाद्यत्फलं लभेत् ।
तस्माच्छतगुणं पुण्यं देवीभागवताल्लभेत्
yathā saritsu pravarā gaṃgā deveṣu śaṃkaraḥ |
kāvye rāmāyaṇaṃ yadvajjyotiṣmatsu yathā raviḥ
||86||यथा सरित्सु प्रवरा गंगा देवेषु शंकरः ।
काव्ये रामायणं यद्वज्ज्योतिष्मत्सु यथा रविः
āhlādakānāṃ candraśca dhanānāṃ ca yathā yaśaḥ |
kṣamāvatāṃ yathā bhūmirgāmbhīrye sāgaro yathā
||87||आह्लादकानां चन्द्रश्च धनानां च यथा यशः ।
क्षमावतां यथा भूमिर्गाम्भीर्ये सागरो यथा
! maṃtrāṇāṃ caiva sāvitrī pāpanāśe harismṛtiḥ |
aṣṭādaśapurāṇānāṃ devībhāgavataṃ tathā
||88||! मंत्राणां चैव सावित्री पापनाशे हरिस्मृतिः ।
अष्टादशपुराणानां देवीभागवतं तथा
yena kenāpyupāyena navakṛtvaḥ śṛṇoti cet |
na śakyaṃ tatphalaṃ vaktuṃ jīvanmuktaḥ sa eva ha
||89||येन केनाप्युपायेन नवकृत्वः शृणोति चेत् ।
न शक्यं तत्फलं वक्तुं जीवन्मुक्तः स एव ह
rājaśatrubhaye prāpte mahāmārībhaye tathā |
durbhikṣe rāṣṭrabhaṃge ca tacchāṃtyai śṛṇuyādidam
||90||राजशत्रुभये प्राप्ते महामारीभये तथा ।
दुर्भिक्षे राष्ट्रभंगे च तच्छांत्यै शृणुयादिदम्
bhūtapretavināśāya rājyalābhāya śatrutaḥ |
putralābhāya śṛṇuyāddevībhāgavataṃ dvijāḥ
||91||भूतप्रेतविनाशाय राज्यलाभाय शत्रुतः ।
पुत्रलाभाय शृणुयाद्देवीभागवतं द्विजाः
śrīmadbhāgavataṃ yastu paṭhedvā śṛṇuyādapi |
ślokārddhaṃ ślokapādaṃ vā saṃyāti paramāṃ gatim
||92||श्रीमद्भागवतं यस्तु पठेद्वा शृणुयादपि ।
श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा संयाति परमां गतिम्
bhagavatyā svayaṃ devyā ślokārddhena prakāśitam |
śiṣyapraśiṣyadvāreṇa tadeva vipulīkṛtam
||93||भगवत्या स्वयं देव्या श्लोकार्द्धेन प्रकाशितम् ।
शिष्यप्रशिष्यद्वारेण तदेव विपुलीकृतम्
na gāyatryāḥ paro dharmo na gāyatryāḥ paraṃ tapaḥ |
na gāyatryāḥ samo devo na gāyatryāḥ paro manuḥ
||94||न गायत्र्याः परो धर्मो न गायत्र्याः परं तपः ।
न गायत्र्याः समो देवो न गायत्र्याः परो मनुः
gātāraṃ trāyate yasmādgāyatrī tena socyate |
sā'tra bhāgavate devī sarahasyā pratiṣṭhitā
||95||गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन सोच्यते ।
साऽत्र भागवते देवी सरहस्या प्रतिष्ठिता
ato bhāgavatasyāsya devyāḥ prītikarasya ca |
mahāṃtyapi purāṇāni kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||96||अतो भागवतस्यास्य देव्याः प्रीतिकरस्य च ।
महांत्यपि पुराणानि कलां नार्हंति षोडशीम्
śrīmadbhāgavataṃ purāṇamamalaṃ yadbrāhmaṇānāṃ dhanaṃ dharmo dharmasutena yatra gadito nārāyaṇenāmalaḥ |
gāyatryāśca rahasyamatra ca maṇidvīpaśca saṃvarṇitaḥ śrīdevyā himabhūbhṛte bhagavatī gītā ca gītā svayam
||97||श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्ब्राह्मणानां धनं धर्मो धर्मसुतेन यत्र गदितो नारायणेनामलः ।
गायत्र्याश्च रहस्यमत्र च मणिद्वीपश्च संवर्णितः श्रीदेव्या हिमभूभृते भगवती गीता च गीता स्वयम्
tasmānnāsya purāṇasya loke'nyatsadṛśaṃ param |
ataḥ sadaiva saṃsevyaṃ devībhāgavataṃ dvijāḥ
||98||तस्मान्नास्य पुराणस्य लोकेऽन्यत्सदृशं परम् ।
अतः सदैव संसेव्यं देवीभागवतं द्विजाः
yasyāḥ prabhāvamakhilaṃ na hi veda dhātā no vā harirna giriśo na hi cāpyanantaḥ |
aṃśāṃśakā api ca te kimutānyadevāstasyai namo'stu satataṃ jagadambikāyai
||99||यस्याः प्रभावमखिलं न हि वेद धाता नो वा हरिर्न गिरिशो न हि चाप्यनन्तः ।
अंशांशका अपि च ते किमुतान्यदेवास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै
yatpādapaṃkajarajaḥ samavāpya viśvaṃ brahmā sṛjatyanudinaṃ ca bibharti viṣṇuḥ |
rudraśca saṃharati netarathā samarthāstasyai namo'stu satataṃ jagadambikāyai
||100||यत्पादपंकजरजः समवाप्य विश्वं ब्रह्मा सृजत्यनुदिनं च बिभर्ति विष्णुः ।
रुद्रश्च संहरति नेतरथा समर्थास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै
sudhākūpārāṃtastridaśataruvāṭī vilasite maṇidvīpe cintāmaṇimayagṛhe citrarucire |
virājantīmambāṃ paraśivahṛdi smeravadanāṃ naro dhyātvā bhogaṃ bhajati khalu mokṣaṃ ca labhate
||101||सुधाकूपारांतस्त्रिदशतरुवाटी विलसिते मणिद्वीपे चिन्तामणिमयगृहे चित्ररुचिरे ।
विराजन्तीमम्बां परशिवहृदि स्मेरवदनां नरो ध्यात्वा भोगं भजति खलु मोक्षं च लभते
brahmeśācyutaśakrādyairmaharṣibhirupāsitā|
jagataḥ śreyase sā'stu maṇidvīpādhidevatā
||102||ब्रह्मेशाच्युतशक्राद्यैर्महर्षिभिरुपासिता।
जगतः श्रेयसे साऽस्तु मणिद्वीपाधिदेवता
iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye vaṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||
samāptamidaṃ skāndīyaṃ śrīmaddevībhāgavatamāhātmyam |