śaunakapraśnaḥ
oṃ sarvacaitanyarūpāṃ tāṃ ādyāṃ vidyāṃ ca dhīmahi |
buddhiṃ yā naḥ pracodayāt
||1||ॐ सर्वचैतन्यरूपां तां आद्यां विद्यां च धीमहि ।
बुद्धिं या नः प्रचोदयात्
śaunaka uvāca
sūta sūta mahābhāga dhanyo'si puruṣarṣabha |
yadadhītāstvayā samyak purāṇasaṃhitāḥ śubhāḥ
||2||सूत सूत महाभाग धन्योऽसि पुरुषर्षभ ।
यदधीतास्त्वया सम्यक् पुराणसंहिताः शुभाः
aṣṭādaśa purāṇāni kṛṣṇena muninānagha |
kathitāni sudivyāni paṭhitāni tvayānagha
||3||अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनानघ ।
कथितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयानघ
pañcalakṣaṇayuktāni sarahasyāni mānada |
tvayā jñātāni sarvāṇi vyāsātsatyavatīsutāt
||4||पञ्चलक्षणयुक्तानि सरहस्यानि मानद ।
त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात्
asmākaṃ puṇyayogena prāptastvaṃ kṣetramuttamam |
divyaṃ viśvasanaṃ puṇyaṃ kalidoṣavivarjitam
||5||अस्माकं पुण्ययोगेन प्राप्तस्त्वं क्षेत्रमुत्तमम् ।
दिव्यं विश्वसनं पुण्यं कलिदोषविवर्जितम्
samājo'yaṃ munīnāṃ hi śrotukāmo'sti puṇyadām |
purāṇasaṃhitāṃ sūta brūhi tvaṃ naḥ samāhitaḥ
||6||समाजोऽयं मुनीनां हि श्रोतुकामोऽस्ति पुण्यदाम् ।
पुराणसंहितां सूत ब्रूहि त्वं नः समाहितः
dīrghāyurbhava sarvajña tāpatrayavivarjitaḥ |
kathayādya mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam
||7||दीर्घायुर्भव सर्वज्ञ तापत्रयविवर्जितः ।
कथयाद्य महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
śrotrendriyayutāḥ sūta narāḥ svādavicakṣaṇāḥ |
na śṛṇvanti purāṇāni vañcitā vidhinā hi te
||8||श्रोत्रेन्द्रिययुताः सूत नराः स्वादविचक्षणाः ।
न शृण्वन्ति पुराणानि वञ्चिता विधिना हि ते
yathā jihvendriyāhlādaḥ ṣaḍrasaiḥ pratipadyate |
tathā śrotrendriyāhlādo vacobhiḥ sudhiyāṃ smṛtaḥ
||9||यथा जिह्वेन्द्रियाह्लादः षड्रसैः प्रतिपद्यते ।
तथा श्रोत्रेन्द्रियाह्लादो वचोभिः सुधियां स्मृतः
aśrotrāḥ phaṇinaḥ kāmaṃ muhyanti hi nabhoguṇaiḥ |
sakarṇā ye na śṛṇvanti te'pyakarṇāḥ kathaṃ na ca
||10||अश्रोत्राः फणिनः कामं मुह्यन्ति हि नभोगुणैः ।
सकर्णा ये न शृण्वन्ति तेऽप्यकर्णाः कथं न च
ataḥ sarve dvijāḥ saumya śrotukāmāḥ samāhitāḥ |
vartante naimiṣāraṇye kṣetre kalibhayārditāḥ
||11||अतः सर्वे द्विजाः सौम्य श्रोतुकामाः समाहिताः ।
वर्तन्ते नैमिषारण्ये क्षेत्रे कलिभयार्दिताः
yena kenāpyupāyena kālātivāhanaṃ smṛtam |
vyasanairiha mūrkhāṇāṃ budhānāṃ śāstracintanaiḥ
||12||येन केनाप्युपायेन कालातिवाहनं स्मृतम् ।
व्यसनैरिह मूर्खाणां बुधानां शास्त्रचिन्तनैः
śāstrāṇyapi vicitrāṇi jalpavādayutāni ca |
trividhāni purāṇāni śāstrāṇi vividhāni ca |
vitāṇḍācchalayuktāni garvāmarṣakarāṇi ca |
nānārthavādayuktāni hetumanti bṛhanti ca
||13||शास्त्राण्यपि विचित्राणि जल्पवादयुतानि च ।
त्रिविधानि पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च ।
विताण्डाच्छलयुक्तानि गर्वामर्षकराणि च ।
नानार्थवादयुक्तानि हेतुमन्ति बृहन्ति च
sāttvikaṃ tatra vedāntaṃ mīmāṃsā rājasaṃ matam |
tāmasaṃ nyāyaśāstraṃ ca hetuvādābhiyantritam
||14||सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मीमांसा राजसं मतम् ।
तामसं न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभियन्त्रितम्
tathaiva ca purāṇāni triguṇāni kathānakaiḥ |
kathitāni tvayā saumya pañcalakṣaṇavanti ca
||15||तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि कथानकैः ।
कथितानि त्वया सौम्य पञ्चलक्षणवन्ति च
tatra bhāgavataṃ puṇyaṃ pañcamaṃ vedasammitam |
kathitaṃ yattvayā pūrvaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam
||16||तत्र भागवतं पुण्यं पञ्चमं वेदसम्मितम् ।
कथितं यत्त्वया पूर्वं सर्वलक्षणसंयुतम्
uddeśamatreṇa tadā kīrtitaṃ paramādbhutam |
muktipradaṃ mumukṣūṇāṃ kāmadaṃ dharmadaṃ tathā
||17||उद्देशमत्रेण तदा कीर्तितं परमाद्भुतम् ।
मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामदं धर्मदं तथा
vistareṇa tadākhyāhi purāṇottamamādarāt |
śrotukāmā dvijāḥ sarve divyaṃ bhāgavataṃ śubham
||18||विस्तरेण तदाख्याहि पुराणोत्तममादरात् ।
श्रोतुकामा द्विजाः सर्वे दिव्यं भागवतं शुभम्
tvaṃ tu jānāsi dharmajña paurāṇīṃ saṃhitāṃ kila |
kṛṣṇoktāṃ gurubhaktatvāt samyak sattvaguṇāśrayaḥ
||19||त्वं तु जानासि धर्मज्ञ पौराणीं संहितां किल ।
कृष्णोक्तां गुरुभक्तत्वात् सम्यक् सत्त्वगुणाश्रयः
śrutānyanyāni sarvajña tvanmukhānniḥsṛtāni ca |
naiva tṛptiṃ vrajāmo'dya sudhāpāne'marā yathā
||20||श्रुतान्यन्यानि सर्वज्ञ त्वन्मुखान्निःसृतानि च ।
नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा
dhiksudhāṃ pibatāṃ sūta muktirnaiva kadācana |
pibanbhāgavataṃ sadyo naro mucyeta saṅkaṭāt
||21||धिक्सुधां पिबतां सूत मुक्तिर्नैव कदाचन ।
पिबन्भागवतं सद्यो नरो मुच्येत सङ्कटात्
sudhāpānanimittaṃ yat kṛtā yajñāḥ sahasraśaḥ |
na śāntimadhigacchāmaḥ sūta sarvātmanā vayam
||22||सुधापाननिमित्तं यत् कृता यज्ञाः सहस्रशः ।
न शान्तिमधिगच्छामः सूत सर्वात्मना वयम्
makhānāṃ hi phalaṃ svargaḥ svargātpracyavanaṃ punaḥ |
evaṃ saṃsāracakre'smnin bhramaṇaṃ ca nirantaram
||23||मखानां हि फलं स्वर्गः स्वर्गात्प्रच्यवनं पुनः ।
एवं संसारचक्रेऽस्म्निन् भ्रमणं च निरन्तरम्
vinā jñānena sarvajña naiva muktiḥ kadācana |
bhramatāṃ kālacakre'tra narāṇāṃ triguṇātmake
||24||विना ज्ञानेन सर्वज्ञ नैव मुक्तिः कदाचन ।
भ्रमतां कालचक्रेऽत्र नराणां त्रिगुणात्मके
ataḥ sarvarasopetaṃ puṇyaṃ bhāgavataṃ vada |
pāvanaṃ muktidaṃ guhyaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam
||25||अतः सर्वरसोपेतं पुण्यं भागवतं वद ।
पावनं मुक्तिदं गुह्यं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe aṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śaunakapraśno nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||