budhotpattiḥ
ṛṣaya ūcuḥ
ko'sau purūravā rājā korvaśī devakanyakā |
kathaṃ kaṣṭaṃ ca samprāptaṃ tena rājñā mahātmanā
||1||कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका ।
कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना
sarvaṃ kathānakaṃ brūhi lomaharṣaṇajādhunā |
śrotukāmā vayaṃ sarve tvanmukhābjacyutaṃ rasam
||2||सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना ।
श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम्
amṛtādapi miṣṭā te vāṇī sūta rasātmikā |
na tṛpyāmo vayaṃ sarve sudhayā ca yathāmarāḥ
||3||अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका ।
न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः
sūta uvāca
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve kathāṃ divyāṃ manoramām |
vakṣyāmyahaṃ yathābuddhyā śrutāṃ vyāsavarottamāt
||4||शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् ।
वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात्
gurostu dayitā bhāryā tārā nāmeti viśrutā |
rūpayauvanayuktā sā cārvaṅgī madavihvalā
||5||गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता ।
रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला
gataikadā vidhordhāma yajamānasya bhāminī |
dṛṣṭā ca śaśinātyarthaṃ rūpayauvanaśālinī
||6||गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी ।
दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी
kāmāturastadā jātaḥ śaśī śaśimukhīṃ prati |
sāpi vīkṣya vidhuṃ kāmaṃ jātā madanapīḍitā
||7||कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति ।
सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता
tāvanyonyaṃ premayuktau smarārtau ca babhūvatuḥ |
tārā śaśī madonmattau kāmabāṇaprapīḍitau
||8||तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः ।
तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ
remāte madamattau tau parasparaspṛhānvitau |
dināni katicittatra jātāni ramamāṇayoḥ
||9||रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ ।
दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः
bṛhaspatistu duḥkhārtastārāmānayituṃ gṛham |
preṣayāmāsa śiṣyaṃ tu nāyātā sā vaśīkṛtā
||10||बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् ।
प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता
punaḥ punaryadā śiṣyaṃ parāvartata candramāḥ |
bṛhaspatistadā kruddho jagāma svayameva hi
||11||पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः ।
बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि
gatvā somagṛhaṃ tatra vācaspatirudāradhīḥ |
uvāca śaśinaṃ kruddhaḥ smayamānaṃ madānvitam
||12||गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः ।
उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम्
kiṃ kṛtaṃ kila śītāṃśo karma dharmavigarhitam |
rakṣitā mama bhāryeyaṃ sundarī kena hetunā
||13||किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् ।
रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना
tava deva guruścāhaṃ yajamāno'si sarvathā |
gurubhāryā kathaṃ mūḍha bhuktā kiṃ rakṣitāthavā
||14||तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा ।
गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा
brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ |
mahāpātakino hyete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ
||15||ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः ।
महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः
mahāpātakayuktastvaṃ durācāro'tigarhitaḥ |
na devasadanārho'si yadi bhukteyamaṅganā
||16||महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः ।
न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना
muñcemāmasitāpāṅgīṃ nayāmi sadanaṃ mama |
nocedvakṣyāmi duṣṭātman gurudārāpahāriṇam
||17||मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम ।
नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम्
ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tamuvāca rohiṇīpatiḥ |
guruṃ krodhasamāyuktaṃ kāntāvirahaduḥkhitam
||18||इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः ।
गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम्
induruvāca
krodhātte tu durārādhyā brāhmaṇāḥ krodhavarjitāḥ |
pūjārhā dharmaśāstrajñā varjanīyāstato'nyathā
||19||क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः ।
पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा
āgamiṣyati sā kāmaṃ gṛhaṃ te varavarṇinī |
atraiva saṃsthitā bālā kā te hānirihānagha
||20||आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी ।
अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ
icchayā saṃsthitā cātra sukhakāmārthinī hi sā |
dināni katicitsthitvā svecchayā cāgamiṣyati
||21||इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा ।
दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति
tvayaivodāhṛtaṃ pūrvaṃ dharmaśāstramataṃ tathā |
na strī duṣyati cāreṇa na vipro vedakarmaṇā
||22||त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा ।
न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा
ityuktaḥ śaśinā tatra gururatyantaduḥkhitaḥ |
jagāma svagṛhaṃ tūrṇaṃ cintāviṣṭaḥ smarāturaḥ
||23||इत्युक्तः शशिना तत्र गुरुरत्यन्तदुःखितः ।
जगाम स्वगृहं तूर्णं चिन्ताविष्टः स्मरातुरः
dināni katicittatra sthitvā cintāturo guruḥ |
yayāvatha gṛhaṃ tasya tvaritaścauṣadhīpateḥ
||24||दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरुः ।
ययावथ गृहं तस्य त्वरितश्चौषधीपतेः
sthitaḥ kṣatrā niṣiddho'sau dvāradeśe ruṣānvitaḥ |
nājagāma śaśī tatra cukopāti bṛhaspatiḥ
||25||स्थितः क्षत्रा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुषान्वितः ।
नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति बृहस्पतिः
ayaṃ me śiṣyatāṃ yāto gurupatnīṃ tu mātaram |
jagrāha balato'dharmī śikṣaṇīyo mayādhunā
||26||अयं मे शिष्यतां यातो गुरुपत्नीं तु मातरम् ।
जग्राह बलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाधुना
uvāca vācaṃ kopāttu dvāradeśasthito bahiḥ |
kiṃ śeṣe bhavane manda pāpācāra surādhama
||27||उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो बहिः ।
किं शेषे भवने मन्द पापाचार सुराधम
dehi me kāminīṃ śīghraṃ nocecchāpaṃ dadāmyaham |
karomi bhasmasānnūnaṃ na dadāsi priyāṃ mama
||28||देहि मे कामिनीं शीघ्रं नोचेच्छापं ददाम्यहम् ।
करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम
sūta uvāca
krūrāṇi caivamādīni bhāṣaṇāni bṛhaspateḥ |
śrutvā dvijapatiḥ śīghraṃ nirgataḥ sadanādbahiḥ
||29||क्रूराणि चैवमादीनि भाषणानि बृहस्पतेः ।
श्रुत्वा द्विजपतिः शीघ्रं निर्गतः सदनाद्बहिः
tamuvāca hasansomaḥ kimidaṃ bahu bhāṣase |
na te yogyāsitāpāṅgī sarvalakṣaṇasaṃyutā
||30||तमुवाच हसन्सोमः किमिदं बहु भाषसे ।
न ते योग्यासितापाङ्गी सर्वलक्षणसंयुता
kurūpāṃ ca svasadṛśīṃ gṛhāṇānyāṃ striyaṃ dvija |
bhikṣukasya gṛhe yogyā nedṛśī varavarṇinī
||31||कुरूपां च स्वसदृशीं गृहाणान्यां स्त्रियं द्विज ।
भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवर्णिनी
ratiḥ svasadṛśe kānte nāryāḥ kila nigadyate |
tvaṃ na jānāsi mandātman kāmaśāstravinirṇayam
||32||रतिः स्वसदृशे कान्ते नार्याः किल निगद्यते ।
त्वं न जानासि मन्दात्मन् कामशास्त्रविनिर्णयम्
yatheṣṭaṃ gaccha durbuddhe nāhaṃ dāsyāmi kāminīm |
yacchakyaṃ kuru tatkāmaṃ na deyā varavarṇinī
||33||यथेष्टं गच्छ दुर्बुद्धे नाहं दास्यामि कामिनीम् ।
यच्छक्यं कुरु तत्कामं न देया वरवर्णिनी
kāmārtasya ca te śāpo na māṃ bādhitumarhati |
nāhaṃ dade guro kāntāṃ yathecchasi tathā kuru
||34||कामार्तस्य च ते शापो न मां बाधितुमर्हति ।
नाहं ददे गुरो कान्तां यथेच्छसि तथा कुरु
sūta uvāca
ityuktaḥ śaśinā cejyaścintāmāpa ruṣānvitaḥ |
jagāma tarasā sadma krodhayuktaḥ śacīpateḥ
||35||इत्युक्तः शशिना चेज्यश्चिन्तामाप रुषान्वितः ।
जगाम तरसा सद्म क्रोधयुक्तः शचीपतेः
dṛṣṭvā śatakratustatra guruṃ duḥkhāturaṃ sthitam |
pādyārghyācamanīyādyaiḥ pūjayitvā susaṃsthitaḥ
||36||दृष्ट्वा शतक्रतुस्तत्र गुरुं दुःखातुरं स्थितम् ।
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयित्वा सुसंस्थितः
papraccha paramodārastaṃ tathāvasthitaṃ gurum |
kā cintā te mahābhāga śokārto'si mahāmune
||37||पप्रच्छ परमोदारस्तं तथावस्थितं गुरुम् ।
का चिन्ता ते महाभाग शोकार्तोऽसि महामुने
kenāpamānito'si tvaṃ mama rājye guruśca me |
tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ sainyaṃ lokādhipaiḥ saha
||38||केनापमानितोऽसि त्वं मम राज्ये गुरुश्च मे ।
त्वदधीनमिदं सर्वं सैन्यं लोकाधिपैः सह
bahmā viṣṇustathā śambhurye cānye devasattamāḥ |
kariṣyanti ca sāhāyyaṃ kā cintā vada sāmpratam
||39||बह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्ये चान्ये देवसत्तमाः ।
करिष्यन्ति च साहाय्यं का चिन्ता वद साम्प्रतम्
gururuvāca
śaśināpahṛtā bhāryā tārā mama sulocanā |
na dadāti sa duṣṭātmā prārthito'pi punaḥ punaḥ
||40||शशिनापहृता भार्या तारा मम सुलोचना ।
न ददाति स दुष्टात्मा प्रार्थितोऽपि पुनः पुनः
kiṃ karomi sureśāna tvameva śaraṇaṃ mama |
sāhāyyaṃ kuru deveśa duḥkhito'smi śatakrato
||41||किं करोमि सुरेशान त्वमेव शरणं मम ।
साहाय्यं कुरु देवेश दुःखितोऽस्मि शतक्रतो
indra uvāca
mā śokaṃ kuru dharmajña dāso'smi tava suvrata |
ānayiṣyāmyahaṃ nūnaṃ bhāryāṃ tava mahāmate
||42||मा शोकं कुरु धर्मज्ञ दासोऽस्मि तव सुव्रत ।
आनयिष्याम्यहं नूनं भार्यां तव महामते
preṣite cenmayā dūte na dāsyati madākulaḥ |
tato yuddhaṃ kariṣyāmi devasainyaiḥ samāvṛtaḥ
||43||प्रेषिते चेन्मया दूते न दास्यति मदाकुलः ।
ततो युद्धं करिष्यामि देवसैन्यैः समावृतः
ityāśvāsya guruṃ śakro dūtaṃ vaktṛvicakṣaṇam |
preṣayāmāsa somāya vārtāśaṃsinamadbhutam
||44||इत्याश्वास्य गुरुं शक्रो दूतं वक्तृविचक्षणम् ।
प्रेषयामास सोमाय वार्ताशंसिनमद्भुतम्
sa gatvā śaśilokaṃ tu tvaritaḥ suvicakṣaṇaḥ |
uvāca vacanenaiva vacanaṃ rohiṇīpatim
||45||स गत्वा शशिलोकं तु त्वरितः सुविचक्षणः ।
उवाच वचनेनैव वचनं रोहिणीपतिम्
preṣito'haṃ mahābhāga śakreṇa tvāṃ vivakṣayā |
kathitaṃ prabhuṇā yacca tadbravīmi mahāmate
||46||प्रेषितोऽहं महाभाग शक्रेण त्वां विवक्षया ।
कथितं प्रभुणा यच्च तद्ब्रवीमि महामते
dharmajño'si mahābhāga nītiṃ jānāsi suvrata |
atriḥ pitā te dharmātmā na nidyaṃ kartumarhasi
||47||धर्मज्ञोऽसि महाभाग नीतिं जानासि सुव्रत ।
अत्रिः पिता ते धर्मात्मा न निद्यं कर्तुमर्हसि
bhāryā rakṣyā sarvabhūtairyathāśakti hyatandritaiḥ |
tadarthe kalahaḥ kāmaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ
||48||भार्या रक्ष्या सर्वभूतैर्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितैः ।
तदर्थे कलहः कामं भविता नात्र संशयः
yathā tava tathā tasya yatnaḥ syāddārarakṣaṇe |
ātmavatsarvabhūtāni cintaya tvaṃ sudhānidhe
||49||यथा तव तथा तस्य यत्नः स्याद्दाररक्षणे ।
आत्मवत्सर्वभूतानि चिन्तय त्वं सुधानिधे
aṣṭāviṃśatisaṃkhyāste kāminyo dakṣajāḥ śubhāḥ |
gurupatnīṃ kathaṃ bhoktuṃ tvamicchasi sudhānidhe
||50||अष्टाविंशतिसंख्यास्ते कामिन्यो दक्षजाः शुभाः ।
गुरुपत्नीं कथं भोक्तुं त्वमिच्छसि सुधानिधे
svarge sadā vasantyetā menakādyā manoramāḥ |
bhuṃkṣva tāḥ svecchayā kāmaṃ muñca patnīṃ gurorapi
||51||स्वर्गे सदा वसन्त्येता मेनकाद्या मनोरमाः ।
भुंक्ष्व ताः स्वेच्छया कामं मुञ्च पत्नीं गुरोरपि
īśvarā yadi kurvanti jugupsitamahantayā |
ajñāstadanuvartante tadā dharmakṣayo bhavet
||52||ईश्वरा यदि कुर्वन्ति जुगुप्सितमहन्तया ।
अज्ञास्तदनुवर्तन्ते तदा धर्मक्षयो भवेत्
tasmānmuñca mahābhāga guroḥ patnīṃ manoramām |
kalahastvannimitto'dya surāṇāṃ na bhavedyathā
||53||तस्मान्मुञ्च महाभाग गुरोः पत्नीं मनोरमाम् ।
कलहस्त्वन्निमित्तोऽद्य सुराणां न भवेद्यथा
sūta uvāca
somaḥ śakravacaḥ śrutvā kiñcitkrodhasamākulaḥ |
bhaṅgyā prativacaḥ prāha śakradūtaṃ tadā śaśī
||54||सोमः शक्रवचः श्रुत्वा किञ्चित्क्रोधसमाकुलः ।
भङ्ग्या प्रतिवचः प्राह शक्रदूतं तदा शशी
indurāvāca
dharmajño'si mahābāho devānāmadhipaḥ svayam |
purodhāpi ca te tādṛgyuvayoḥ sadṛśī matiḥ
||55||धर्मज्ञोऽसि महाबाहो देवानामधिपः स्वयम् ।
पुरोधापि च ते तादृग्युवयोः सदृशी मतिः
paropadeśe kuśalā bhavanti bahavo janāḥ |
durlabhastu svayaṃ kartā prāpte karmaṇi sarvadā
||56||परोपदेशे कुशला भवन्ति बहवो जनाः ।
दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वदा
bārhaspatyapraṇītaṃ ca śāstraṃ gṛhṇanti mānavāḥ |
ko virodho'tra deveśa kāmayānāṃ bhajanstriyam
||57||बार्हस्पत्यप्रणीतं च शास्त्रं गृह्णन्ति मानवाः ।
को विरोधोऽत्र देवेश कामयानां भजन्स्त्रियम्
svakīyaṃ balināṃ sarvaṃ durbalānāṃ na kiñcana |
svīyā ca parakīyā ca bhramo'yaṃ mandacetasām
||58||स्वकीयं बलिनां सर्वं दुर्बलानां न किञ्चन ।
स्वीया च परकीया च भ्रमोऽयं मन्दचेतसाम्
tārā mayyanuraktā ca yathā na tu tathā gurau |
anuraktā kathaṃ tyājyā dharmato nyāyatastathā
||59||तारा मय्यनुरक्ता च यथा न तु तथा गुरौ ।
अनुरक्ता कथं त्याज्या धर्मतो न्यायतस्तथा
gṛhārambhastu raktāyāṃ viraktāyāṃ kathaṃ bhavet |
virakteyaṃ yadā jātā cakame'nujakāminīm
||60||गृहारम्भस्तु रक्तायां विरक्तायां कथं भवेत् ।
विरक्तेयं यदा जाता चकमेऽनुजकामिनीम्
na dāsye'haṃ varārohāṃ gaccha dūta vada svayam |
īśvaro'si sahasrākṣa yadicchasi kuruṣva tat
||61||न दास्येऽहं वरारोहां गच्छ दूत वद स्वयम् ।
ईश्वरोऽसि सहस्राक्ष यदिच्छसि कुरुष्व तत्
sūta uvāca
ityuktaḥ śaśinā dūtaḥ prayayau śakrasannidhim |
indrāyācaṣṭa tatsarvaṃ yaduktaṃ śītaraśminā
||62||इत्युक्तः शशिना दूतः प्रययौ शक्रसन्निधिम् ।
इन्द्रायाचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं शीतरश्मिना
turāṣāḍapi tacchrutvā krodhayukto babhūva ha |
senodyogaṃ tathā cakre sāhāyyārthaṃ gurorvibhuḥ
||63||तुराषाडपि तच्छ्रुत्वा क्रोधयुक्तो बभूव ह ।
सेनोद्योगं तथा चक्रे साहाय्यार्थं गुरोर्विभुः
śukrastu vigrahaṃ śrutvā gurudveṣāttato yayau |
mā dadasveti taṃ vākyamuvāca śaśinaṃ prati
||64||शुक्रस्तु विग्रहं श्रुत्वा गुरुद्वेषात्ततो ययौ ।
मा ददस्वेति तं वाक्यमुवाच शशिनं प्रति
sāhāyyaṃ te kariṣyāmi mantraśaktyā mahāmate |
bhavitā yadi saṃgrāmastava cendreṇa māriṣa
||65||साहाय्यं ते करिष्यामि मन्त्रशक्त्या महामते ।
भविता यदि संग्रामस्तव चेन्द्रेण मारिष
śaṅkarastu tadākarṇya gurudārābhimarśanam |
guruśatruṃ bhṛguṃ matvā sāhāyyamakarottadā
||66||शङ्करस्तु तदाकर्ण्य गुरुदाराभिमर्शनम् ।
गुरुशत्रुं भृगुं मत्वा साहाय्यमकरोत्तदा
saṃgrāmastu tadā vṛtto devadānavayordrutam |
bahūni tatra varṣāṇi tārakāsuravatkila
||67||संग्रामस्तु तदा वृत्तो देवदानवयोर्द्रुतम् ।
बहूनि तत्र वर्षाणि तारकासुरवत्किल
devāsurakṛtaṃ yuddhaṃ dṛṣṭvā tatra pitāmahaḥ |
haṃsārūḍho jagāmāśu taṃ deśaṃ kleśaśāntaye
||68||देवासुरकृतं युद्धं दृष्ट्वा तत्र पितामहः ।
हंसारूढो जगामाशु तं देशं क्लेशशान्तये
rākāpatiṃ tadā prāha muñca bhāryāṃ guroriti |
nocedviṣṇuṃ samāhūya kariṣyāmi tu saṃkṣayam
||69||राकापतिं तदा प्राह मुञ्च भार्यां गुरोरिति ।
नोचेद्विष्णुं समाहूय करिष्यामि तु संक्षयम्
bhṛguṃ nivārayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ |
kimanyāyamatirjātā saṅgadoṣānmahāmate
||70||भृगुं निवारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ।
किमन्यायमतिर्जाता सङ्गदोषान्महामते
niṣedhayāmāsa tato bhṛgustaṃ cauṣadhīpatim |
muñca bhāryāṃ guroradya pitrāhaṃ preṣitastava
||71||निषेधयामास ततो भृगुस्तं चौषधीपतिम् ।
मुञ्च भार्यां गुरोरद्य पित्राहं प्रेषितस्तव
sūta uvāca
dvijarājastu tacchrutvā bhṛgorvacanamadbhutam |
dadau ca tatpriyāṃ bhāryāṃ gurorgarbhavatīṃ śubhām
||72||द्विजराजस्तु तच्छ्रुत्वा भृगोर्वचनमद्भुतम् ।
ददौ च तत्प्रियां भार्यां गुरोर्गर्भवतीं शुभाम्
prāpya kāntāṃ gururhṛṣṭaḥ svagṛhaṃ mudito yayau |
tato devāstato daityā yayuḥ svānsvāngṛhānprati
||73||प्राप्य कान्तां गुरुर्हृष्टः स्वगृहं मुदितो ययौ ।
ततो देवास्ततो दैत्या ययुः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति
brahmā svasadanaṃ prāptaḥ kailāsaṃ cāpi śaṅkaraḥ |
bṛhaspatistu santuṣṭaḥ prāpya bhāryāṃ manoramām
||74||ब्रह्मा स्वसदनं प्राप्तः कैलासं चापि शङ्करः ।
बृहस्पतिस्तु सन्तुष्टः प्राप्य भार्यां मनोरमाम्
tataḥ kālena kiyatā tārāsūta sutaṃ śubham |
sudine śubhanakṣatre tārāpatisamaṃ guṇaiḥ
||75||ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् ।
सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुणैः
dṛṣṭvā putraṃ gururjātaṃ cakāra vidhipūrvakam |
jātakarmādikaṃ sarvaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā
||76||दृष्ट्वा पुत्रं गुरुर्जातं चकार विधिपूर्वकम् ।
जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
śrutaṃ candramasā janma putrasya munisattamāḥ |
dūtaṃ ca preṣayāmāsa guruṃ prati mahāmatiḥ
||77||श्रुतं चन्द्रमसा जन्म पुत्रस्य मुनिसत्तमाः ।
दूतं च प्रेषयामास गुरुं प्रति महामतिः
na cāyaṃ tava putro'sti mama vīryasamudbhavaḥ |
kathaṃ tvaṃ kṛtavānkāmaṃ jātakarmādikaṃ vidhim
||78||न चायं तव पुत्रोऽस्ति मम वीर्यसमुद्भवः ।
कथं त्वं कृतवान्कामं जातकर्मादिकं विधिम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya dūtasya ca bṛhaspatiḥ |
uvāca mama putro me sadṛśo nātra saṃśayaḥ
||79||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दूतस्य च बृहस्पतिः ।
उवाच मम पुत्रो मे सदृशो नात्र संशयः
punarvivādaḥ sañjāto militā devadānavāḥ |
yuddhārthamāgatāsteṣāṃ samājaḥ samajāyata
||80||पुनर्विवादः सञ्जातो मिलिता देवदानवाः ।
युद्धार्थमागतास्तेषां समाजः समजायत
tatrāgataḥ svayaṃ brahmā śāntikāmaḥ prajāpatiḥ |
nivārayāmāsa mukhe saṃsthitānyuddhadurmadān
||81||तत्रागतः स्वयं ब्रह्मा शान्तिकामः प्रजापतिः ।
निवारयामास मुखे संस्थितान्युद्धदुर्मदान्
tārāṃ papraccha dharmātmā kasyāyaṃ tanayaḥ śubhe |
satyaṃ vada varārohe yathā kleśaḥ praśāmyati
||82||तारां पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यायं तनयः शुभे ।
सत्यं वद वरारोहे यथा क्लेशः प्रशाम्यति
tamuvācāsitāpāṅgī lajjamānāpyadhomukhī |
candrasyeti śanairantarjagāma varavarṇinī
||83||तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी ।
चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी
jagrāha taṃ sutaṃ somaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
nāma cakre budha iti jagāma svagṛhaṃ punaḥ
||84||जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः
yayau brahmā svakaṃ dhāma sarve devāḥ savāsavāḥ |
yathāgataṃ gataṃ sarvaiḥ sarvaśaḥ prekṣakairjanaiḥ
||85||ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः ।
यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः
kathiteyaṃ budhotpattirgurukṣetre ca somataḥ |
yathā śrutā mayā pūrvaṃ vyāsātsatyavatīsutāt
||86||कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः ।
यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe budhotpattirnāmekādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||