śukavairāgyavarṇanam
nāhaṃ gṛhaṃ kariṣyāmi duḥkhadaṃ sarvadā pitaḥ |
vāgurāsadṛśaṃ nityaṃ bandhanaṃ sarvadehinām
||1||नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः ।
वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्
dhanacintāturāṇāṃ hi kva sukhaṃ tāta dṛśyate |
svajanaiḥ khalu pīḍyante nirdhanā lolupā janāḥ
||2||धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते ।
स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः
indro'pi na sukhī tādṛgyādṛśo bhikṣuniḥspṛhaḥ |
ko'nyaḥ syādiha saṃsāre trilokīvibhave sati
||3||इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः ।
कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति
tapantaṃ tāpasaṃ dṛṣṭvā maghavā duḥkhito'bhavat |
vighnānbahuvidhānasya karoti ca divaspatiḥ
||4||तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् ।
विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः
brahmāpi na sukhī viṣṇurlakṣmīṃ prāpya manoramām |
khedaṃ prāpnoti satataṃ saṃgrāmairasuraiḥ saha
||5||ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् ।
खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह
karoti vipulānyatnāṃstapaścarati duścaram |
ramāpatirapi śrīmānkasyāsti vipulaṃ sukham
||6||करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् ।
रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्
śaṅkaro'pi sadā duḥkhī bhavatyeva ca vedmyaham |
tapaścaryāṃ prakurvāṇo daityayuddhakaraḥ sadā
||7||शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् ।
तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा
kadācinna sukhī śete dhanavānapi lolupaḥ |
nirdhanastu kathaṃ tāta sukhaṃ prāpnoti mānavaḥ
||8||कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः ।
निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः
jānannapi mahābhāga putraṃ vā vīryasambhavam |
niyokṣyasi mahāghore saṃsāre duḥkhade sadā
||9||जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् ।
नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा
janmaduḥkhaṃ jarāduḥkhaṃ duḥkhaṃ ca maraṇe tathā |
garbhavāse punarduḥkhaṃ viṣṭhāmūtramaye pitaḥ
||10||जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा ।
गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः
tasmādatiśayaṃ duḥkhaṃ tṛṣṇālobhasamudbhavam |
yāñcāyāṃ paramaṃ duḥkhaṃ maraṇādapi mānada
||11||तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् ।
याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद
pratigrahadhanā viprā na buddhibalajīvanāḥ |
parāśā paramaṃ duḥkhaṃ maraṇaṃ ca dine dine
||12||प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः ।
पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने
paṭhitvā sakalān vedāñchāstrāṇi ca samantataḥ |
gatvā ca dhanināṃ kāryā stutiḥ sarvātmanā budhaiḥ
||13||पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः ।
गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः
ekodarasya kā cintā patramūlaphalādibhiḥ |
yenakenāpyupāyena santuṣṭyā ca prapūryate
||14||एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः ।
येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते
bhāryā putrāstathā pautrāḥ kuṭumbe vipule sati |
pūraṇārthaṃ mahadduḥkhaṃ kva sukhaṃ pitaradbhutam
||15||भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति ।
पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम्
yogaśāstraṃ vada mama jñānaśāstraṃ sukhākaram |
karmakāṇḍe'khile tāta na rame'haṃ kadācana
||16||योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् ।
कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन
vada karmakṣayopāyaṃ prārabdhaṃ sañcitaṃ tathā |
vartamānaṃ yathā naśyet trividhaṃ karmamūlajam
||17||वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा ।
वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्
jalūkeva sadā nārī rudhiraṃ pibatīti vai |
mūrkhastu na vijānāti mohito bhāvaceṣṭitaiḥ
||18||जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै ।
मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः
bhogairvīryaṃ dhanaṃ pūrṇaṃ manaḥ kuṭilabhāṣaṇaiḥ |
kāntā harati sarvasvaṃ kaḥ stenastādṛśo'paraḥ
||19||भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः ।
कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः
nidrāsukhavināśārthaṃ mūrkhastu dārasaṃgraham |
karoti vañcito dhātrā duḥkhāya na sukhāya ca
||20||निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् ।
करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च
sūta uvāca
evaṃvidhāni vākyāni śrutvā vyāsaḥ śukasya ca |
samprāpa mahatīṃ cintāṃ kiṃ karomītyasaṃśayam
||21||एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च ।
सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्
tasya susruvuraśrūṇi locanāduḥkhajāni ca |
vepathuśca śarīre'bhūdglāniṃ prāpa manastathā
||22||तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च ।
वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा
śocantaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā dīnaṃ śokapariplutam |
uvāca pitaraṃ vyāsaṃ vismayotphullalocanaḥ
||23||शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् ।
उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः
aho māyābalaṃ cograṃ yanmohayati paṇḍitam |
vedāntasya ca kartāraṃ sarvajñaṃ vedasammitam
||24||अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् ।
वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्
na jāne kā ca sā māyā kiṃsvitsātīva duṣkarā |
yā mohayati vidvāṃsaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam
||25||न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा ।
या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्
purāṇānāṃ ca vaktā ca nirmātā bhāratasya ca |
vibhāgakartā vedānāṃ so'pi mohamupāgataḥ
||26||पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च ।
विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः
tāṃ yāmi śaraṇaṃ devīṃ yā mohayati vai jagat |
brahmaviṣṇuharādīṃśca kathānyeṣāṃ ca kīdṛśī
||27||तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् ।
ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी
ko'pyasti triṣu lokeṣu yo na muhyati māyayā |
yanmohaṃ gamitāḥ pūrve brahmaviṣṇuharādayaḥ
||28||कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया ।
यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः
aho balamaho vīryaṃ devyā khalu vinirmitam |
māyayaiva vaśaṃ nītaḥ sarvajña īśvaraḥ prabhuḥ
||29||अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् ।
माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः
viṣṇvaṃśasambhavo vyāsa iti paurāṇikā jaguḥ |
so'pi mohārṇave magno bhagnapoto vaṇigyathā
||30||विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः ।
सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा
aśrupātaṃ karotyadya vivaśaḥ prākṛto yathā |
aho māyābalaṃ caitaddustyajaṃ paṇḍitairapi
||31||अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ।
अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि
ko'yaṃ ko'haṃ kathaṃ ceha kīdṛśo'yaṃ bhramaḥ kila |
pañcabhūtātmake dehe pitāputreti vāsanā
||32||कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल ।
पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना
baliṣṭhā khalu māyeyaṃ māyināmapi mohinī |
yayābhibhūtaḥ kṛṣṇo'pi karoti rodanaṃ dvijaḥ
||33||बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी ।
ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः
sūta uvāca
tāṃ natvā manasā devīṃ sarvakāraṇakāraṇām |
jananīṃ sarvadevānāṃ brahmādīnāṃ tatheśvarīm
||34||तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् ।
जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम्
pitaraṃ prāha dīnaṃ taṃ śokārṇavapariplutam |
araṇīsambhavo vyāsaṃ hetumadvacanaṃ śubham
||35||पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् ।
अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम्
pārāśarya mahābhāga sarveṣāṃ bodhadaḥ svayam |
kiṃ śokaṃ kuruṣe svāminyathājñaḥ prākṛto naraḥ
||36||पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् ।
किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः
adyāhaṃ tava putro'smi na jāne pūrvajanmani |
ko'haṃ kastvaṃ mahābhāga vibhramo'yaṃ mahātmani
||37||अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि ।
कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि
kuru dhairyaṃ prabudhyasva mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ |
mohajālamimaṃ matvā muñca śokaṃ mahāmate
||38||कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः ।
मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते
kṣudhānivṛttirbhakṣyeṇa na putradarśanena ca |
pipāsā jalapānena yāti naivātmajekṣaṇāt
||39||क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च ।
पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात्
ghrāṇaṃ sukhaṃ sugandhena karṇajaṃ śravaṇena ca |
strīsukhaṃ tu striyā nūnaṃ putro'haṃ kiṃ karomi te
||40||घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च ।
स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते
ajīgartena putro'pi hariścandrāya bhūbhuje |
paśukāmāya yajñārthe datto maulyena sarvathā
||41||अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे ।
पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा
sukhānāṃ sādhanaṃ dravyaṃ dhanātsukhasamuccayaḥ |
dhanamarjaya lobhaścetputro'haṃ kiṃ karomyaham
||42||सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः ।
धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम्
māṃ prabodhaya buddhyā tvaṃ daivajño'si mahāmate |
yathā mucyeyamatyantaṃ garbhavāsabhayānmune
||43||मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते ।
यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने
durlabhaṃ mānuṣaṃ janma karmabhūmāvihānagha |
tatrāpi brāhmaṇatvaṃ vai durlabhaṃ cottame kule
||44||दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ ।
तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले
baddho'hamiti me buddhirnāpasarpati cittataḥ |
saṃsāravāsanājāle niviṣṭā vṛddhigāminī
||45||बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः ।
संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी
sūta uvāca
ityuktastu tadā vyāsaḥ putreṇāmitabuddhinā |
pratyuvāca śukaṃ śāntaṃ caturthāśramamānasam
||46||इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना ।
प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम्
vyāsa uvāca
paṭha putra mahābhāga mayā bhāgavataṃ kṛtam |
śubhaṃ na cātivistīrṇaṃ purāṇaṃ brahmasammitam
||47||पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् ।
शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
skandhā dvādaśa tatraiva pañcalakṣaṇasaṃyutam |
sarveṣāṃ ca purāṇānāṃ bhūṣaṇaṃ mama sammatam
||48||स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् ।
सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम्
sadasajjñānavijñānaṃ śrutamātreṇa jāyate |
yena bhāgavateneha tatpaṭha tvaṃ mahāmate
||49||सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते ।
येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते
vaṭapatraśayānāya viṣṇave bālarūpiṇe |
kenāsmi bālabhāvena nirmito'haṃ cidātmanā
||50||वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे ।
केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना
kimarthaṃ kena dravyeṇa kathaṃ jānāmi cākhilam |
ityevaṃ cintyamānāya mukundāya mahātmane
||51||किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् ।
इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने
ślokārdhena tayā proktaṃ bhagavatyākhilārthadam |
sarvaṃ khalvidamevāhaṃ nānyadasti sanātanam
||52||श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् ।
सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम्
tadvaco viṣṇunā pūrvaṃ saṃvijñātaṃ manasyapi |
kenoktā vāgiyaṃ satyā cintayāmāsa cetasā
||53||तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि ।
केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा
kathaṃ vedmi pravaktāraṃ strīpuṃsau vā napuṃsakam |
iti cintāprapannena dhṛtaṃ bhāgavataṃ hṛdi
||54||कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् ।
इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि
punaḥ punaḥ kṛtoccārastasminevāstacetasā |
vaṭapatre śayānaḥ sannabhūccintāsamanvitaḥ
||55||पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा ।
वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः
tadā śāntā bhagavatī prādurāsa caturbhujā |
śaṅkhacakragadāpadmavarāyudhadharā śivā
||56||तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा ।
शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा
divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā |
saṃyutā sadṛśībhiśca sakhībhiḥ svavibhūtibhiḥ
||57||दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।
संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः
prādurbabhūva tasyāgre viṣṇoramitatejasaḥ |
mandahāsyaṃ prayuñjānā mahālakṣmīḥ śubhānanā
||58||प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः ।
मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना
sūta uvāca
tāṃ tathā saṃsthitāṃ dṛṣṭvā hṛdaye kamalekṣaṇaḥ |
vismitaḥ salile tasminnirādhārā manoramām
||59||तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः ।
विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम्
ratirbhūtistathā buddhirmatiḥ kīrtiḥ smṛtirdhṛtiḥ |
śraddhā medhā svadhā svāhā kṣudhā nidrā dayā gatiḥ
||60||रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः ।
श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः
tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣamā lajjā jṛmbhā tandrā ca śaktayaḥ |
saṃsthitāḥ sarvataḥ pārśve mahādevyāḥ pṛthakpṛthak
||61||तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः ।
संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक्
varāyudhadharāḥ sarvā nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ |
mandāramālākulitā muktāhāravirājitāḥ
||62||वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः ।
मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः
tāṃ dṛṣṭvā tāśca saṃvīkṣya tasminnekārṇave jale |
vismayāviṣṭahṛdayaḥ sambabhūva janārdanaḥ
||63||तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले ।
विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः
cintayāmāsa sarvātmā dṛṣṭamāyo'tivismitaḥ |
kuto bhūtāḥ striyaḥ sarvāḥ kuto'haṃ vaṭatalpagaḥ
||64||चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः ।
कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः
asminnekārṇave ghore nyagrodhaḥ kathamutthitaḥ |
kenāhaṃ sthāpito'smyatra śiśuṃ kṛtvā śubhākṛtim
||65||अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः ।
केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम्
mameyaṃ jananī no vā māyā vā kāpi durghaṭā |
darśanaṃ kenacittvadya dattaṃ vā kena hetunā
||66||ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा ।
दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना
kiṃ mayā cātra vaktavyaṃ gantavyaṃ vā na vā kvacit |
maunamāsthāya tiṣṭheyaṃ bālabhāvādatandritaḥ
||67||किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् ।
मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukavairāgyavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||