vyāsopadeśavarṇanam
dṛṣṭvā taṃ vismitaṃ devaṃ śayānaṃ vaṭapatrake |
uvāca sasmitaṃ vākyaṃ viṣṇo kiṃ vismito hyasi
||1||दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके ।
उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि
mahāśaktyāḥ prabhāveṇa tvaṃ māṃ vismṛtavānpurā |
prabhave pralaye jāte bhūtvā bhūtvā punaḥ punaḥ
||2||महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा ।
प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः
nirguṇā sā parā śaktiḥ saguṇastvaṃ tathāpyaham |
sāttvikī kila yā śaktistāṃ śaktiṃ viddhi māmikām
||3||निर्गुणा सा परा शक्तिः सगुणस्त्वं तथाप्यहम् ।
सात्त्विकी किल या शक्तिस्तां शक्तिं विद्धि मामिकाम्
tvannābhikamalādbrahmā bhaviṣyati prajāpatiḥ |
sa kartā sarvalokasya rajoguṇasamanvitaḥ
||4||त्वन्नाभिकमलाद्ब्रह्मा भविष्यति प्रजापतिः ।
स कर्ता सर्वलोकस्य रजोगुणसमन्वितः
sa tadā tapa āsthāya prāpya śaktimanuttamām |
rajasā raktavarṇañca kariṣyati jagattrayam
||5||स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् ।
रजसा रक्तवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम्
saguṇānpañcabhūtāṃśca samutpādya mahāmatiḥ |
indriyāṇīndriyeśāṃśca manaḥpūrvānsamantataḥ
||6||सगुणान्पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामतिः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियेशांश्च मनःपूर्वान्समन्ततः
kariṣyati tataḥ sargaṃ tena kartā sa ucyate |
viśvasyāsya mahābhāga tvaṃ vai pālayitā tathā
||7||करिष्यति ततः सर्गं तेन कर्ता स उच्यते ।
विश्वस्यास्य महाभाग त्वं वै पालयिता तथा
tadbhuvormadhyadeśācca krodhādrudro bhaviṣyati |
tapaḥ kṛtvā mahāghoraṃ prāpya śaktiṃ tu tāmasīm
||8||तद्भुवोर्मध्यदेशाच्च क्रोधाद्रुद्रो भविष्यति ।
तपः कृत्वा महाघोरं प्राप्य शक्तिं तु तामसीम्
kalpānte so'pi saṃhartā bhaviṣyati mahāmate |
tenāhaṃ tvāmupāyātā sāttvikīṃ tvamavehi mām
||9||कल्पान्ते सोऽपि संहर्ता भविष्यति महामते ।
तेनाहं त्वामुपायाता सात्त्विकीं त्वमवेहि माम्
sthāsye'haṃ tvatsamīpasthā sadāhaṃ madhusūdana |
hṛdaye te kṛtāvāsā bhavāmi satataṃ kila
||10||स्थास्येऽहं त्वत्समीपस्था सदाहं मधुसूदन ।
हृदये ते कृतावासा भवामि सततं किल
viṣṇuruvāca
ślokasyārdhaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ devi sphuṭākṣaram |
tatkenoktaṃ varārohe rahasyaṃ paramaṃ śivam
||11||श्लोकस्यार्धं मया पूर्वं श्रुतं देवि स्फुटाक्षरम् ।
तत्केनोक्तं वरारोहे रहस्यं परमं शिवम्
tanme brūhi varārohe saṃśayo'yaṃ varānane |
nirdhano hi yathā dravyaṃ tatsmarāmi punaḥ punaḥ
||12||तन्मे ब्रूहि वरारोहे संशयोऽयं वरानने ।
निर्धनो हि यथा द्रव्यं तत्स्मरामि पुनः पुनः
vyāsa uvāca
viṣṇostadvacanaṃ śrutvā mahālakṣmīḥ smitānanā |
uvāca parayā prītyā vacanaṃ cāruhāsinī
||13||विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितानना ।
उवाच परया प्रीत्या वचनं चारुहासिनी
mahālakṣmīruvāca
śṛṇu śaure vaco mahyaṃ saguṇāhaṃ caturbhujā |
māṃ jānāsi na jānāsi nirguṇāṃ saguṇālayām
||14||शृणु शौरे वचो मह्यं सगुणाहं चतुर्भुजा ।
मां जानासि न जानासि निर्गुणां सगुणालयाम्
tvaṃ jānīhi mahābhāga tayā tatprakaṭīkṛtam |
puṇyaṃ bhāgavataṃ viddhi vedasāraṃ śubhāvaham
||15||त्वं जानीहि महाभाग तया तत्प्रकटीकृतम् ।
पुण्यं भागवतं विद्धि वेदसारं शुभावहम्
kṛpāṃ ca mahatīṃ manye devyāḥ śatruniṣūdana |
yayā proktaṃ paraṃ guhyaṃ hitāya tava suvrata
||16||कृपां च महतीं मन्ये देव्याः शत्रुनिषूदन ।
यया प्रोक्तं परं गुह्यं हिताय तव सुव्रत
rakṣaṇīyaṃ sadā citte na vismāryaṃ kadācana |
sāraṃ hi sarvaśāstrāṇāṃ mahāvidyāprakāśitam
||17||रक्षणीयं सदा चित्ते न विस्मार्यं कदाचन ।
सारं हि सर्वशास्त्राणां महाविद्याप्रकाशितम्
nātaḥ paraṃ veditavyaṃ vartate bhuvanatraye |
priyo'si khalu devyāstvaṃ tena te vyāhṛtaṃ vacaḥ
||18||नातः परं वेदितव्यं वर्तते भुवनत्रये ।
प्रियोऽसि खलु देव्यास्त्वं तेन ते व्याहृतं वचः
vyāsa uvāca
iti śrutvā vaco devyā mahālakṣyāścaturbhujaḥ |
dadhāra hṛdaye nityaṃ matvā mantramanuttamam
||19||इति श्रुत्वा वचो देव्या महालक्ष्याश्चतुर्भुजः ।
दधार हृदये नित्यं मत्वा मन्त्रमनुत्तमम्
kālena kiyatā tatra tannābhikamalodbhavaḥ |
brahmā daityabhayāttrasto jagāma śaraṇaṃ hareḥ
||20||कालेन कियता तत्र तन्नाभिकमलोद्भवः ।
ब्रह्मा दैत्यभयात्त्रस्तो जगाम शरणं हरेः
tataḥ kṛtvā mahāyuddhaṃ hatvā tau madhukaiṭabhau |
jajāpa bhagavānviṣṇuḥ ślokārdhaṃ viśadākṣaram
||21||ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तौ मधुकैटभौ ।
जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकार्धं विशदाक्षरम्
japantaṃ vāsudevaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ |
papraccha paramaprītaḥ kañjajaḥ kamalāpatim
||22||जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः ।
पप्रच्छ परमप्रीतः कञ्जजः कमलापतिम्
kiṃ tvaṃ japasi deveśa tvattaḥ ko'pyadhiko'sti vai |
yatkṛtvā puṇḍarīkākṣa prīto'si jagadīśvara
||23||किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै ।
यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर
hariruvāca
mayi tvayi ca yā śaktiḥ kriyākāraṇalakṣaṇā |
vicāraya mahābhāga yā sā bhagavatī śivā
||24||मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा ।
विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा
yasyādhāre jagatsarvaṃ tiṣṭhatyatra mahārṇave |
sākārā yā mahāśaktirameyā ca sanātanī
||25||यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे ।
साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी
yayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram |
saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye
||26||यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ।
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये
sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī |
saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī
||27||सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी ।
संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी
ahaṃ tvamakhilaṃ viśvaṃ tasyāścicchaktisambhavam |
viddhi brahmanna sandehaḥ kartavyaḥ sarvadānagha
||28||अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् ।
विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ
ślokārdhena tayā proktaṃ tadvai bhāgavataṃ kila |
vistaro bhavitā tasya dvāparādau yuge tathā
||29||श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल ।
विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा
vyāsa uvāca
brahmaṇā saṃgṛhītaṃ ca viṣṇostu nābhipaṅkaje |
nāradāya ca tenoktaṃ putrāyāmitabuddhaye
||30||ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे ।
नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये
nāradena tathā mahyaṃ dattaṃ hi muninā purā |
mayā kṛtamidaṃ pūrṇaṃ dvādaśaskandhavistaram
||31||नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा ।
मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम्
tatpaṭhasva mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam |
pañcalakṣaṇayuktaṃ ca devyāścaritamuttamam
||32||तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम्
tattvajñānarasopetaṃ sarveṣāmuttamottamam |
dharmaśāstrasamaṃ puṇyaṃ vedārthenopabṛṃhitam
||33||तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ।
धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्
vṛtrāsuravadhopetaṃ nānākhyānakathāyutam |
brahmavidyānidhānaṃ tu saṃsārārṇavatārakam
||34||वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् ।
ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्
gṛhāṇa tvaṃ mahābhāga yogyo'si matimattaraḥ |
puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ puruṣarṣabha
||35||गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः ।
पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ
aṣṭādaśasahasrāṇāṃ ślokānāṃ kuru saṃgraham |
ajñānanāśanaṃ divyaṃ jñānabhāskarabodhakam
||36||अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् ।
अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्
sukhadaṃ śāntidaṃ dhanyaṃ dīrghāyuṣyakaraṃ śivam |
śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cedaṃ putrapautravivardhanam
||37||सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् ।
शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्
śiṣyo'yaṃ mama dharmātmā lomaharṣaṇasambhavaḥ |
paṭhiṣyati tvayā sārdhaṃ purāṇīṃ saṃhitāṃ śubhām
||38||शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः ।
पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्
sūta uvāca
ityuktaṃ tena putrāya mahyaṃ ca kathitaṃ kila |
mayā gṛhītaṃ tatsarvaṃ purāṇaṃ cātivistaram
||39||इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल ।
मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्
śuko'dhītya purāṇaṃ tu sthito vyāsāśrame śubhe |
na lebhe śarma dharmātmā brahmātmaja ivāparaḥ
||40||शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे ।
न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः
ekāntasevī vikalaḥ sa śūnya iva lakṣyate |
nātyantabhojanāsakto nopavāsaratastathā
||41||एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते ।
नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा
cintāviṣṭaṃ śukaṃ dṛṣṭvā vyāsaḥ prāha sutaṃ prati |
kiṃ putra cintyate nityaṃ kasmādvyagro'si mānada
||42||चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति ।
किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद
āsse dhyānaparo nityamṛṇagrasta ivādhanaḥ |
kā cintā vartate putra mayi tāte tu tiṣṭhati
||43||आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः ।
का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति
sukhaṃ bhuṃkṣva yathākāmaṃ muñca śokaṃ manogatam |
jñānaṃ cintaya śāstroktaṃ vijñāne ca matiṃ kuru
||44||सुखं भुंक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् ।
ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु
na cenmanasi te śāntirvacasā mama suvrata |
gaccha tvaṃ mithilāṃ putra pālitāṃ janakena ha
||45||न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत ।
गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह
sa te mohaṃ mahābhāga nāśayiṣyati bhūpatiḥ |
janako nāma dharmātmā videhaḥ satyasāgaraḥ
||46||स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः ।
जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः
taṃ gatvā nṛpatiṃ putra sandehaṃ svaṃ nivartaya |
varṇāśramāṇāṃ dharmāṃstvaṃ pṛccha putra yathātatham
||47||तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय ।
वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम्
jīvanmuktaḥ sa rājarṣirbahmajñānamatiḥ śuciḥ |
tathyavaktātiśāntaśca yogī yogapriyaḥ sadā
||48||जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः ।
तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsasyāmitatejasaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ śukaścāraṇisambhavaḥ
||49||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः ।
प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः
dambho'yaṃ kila dharmātmanbhāti citte mamādhunā |
jīvanmukto videhaśca rājyaṃ śāsti mudānvitaḥ
||50||दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना ।
जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः
vandhyāputra ivābhāti rājāsau janakaḥ pitaḥ |
kurvan rājyaṃ videhaḥ kiṃ sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ
||51||वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः ।
कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
draṣṭumicchāmyahaṃ bhūpaṃ videhaṃ nṛpasattamam |
kathaṃ tiṣṭhati saṃsāre padmapatramivāmbhasi
||52||द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् ।
कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि
sandeho'yaṃ mahāṃstāta videhe parivartate |
mokṣaḥ kiṃ vadatāṃ śreṣṭha saugatānāmivāparaḥ
||53||सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते ।
मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः
kathaṃ bhuktamabhuktaṃ syādakṛtaṃ ca kṛtaṃ katham |
vyavahāraḥ kathaṃ tyājya indriyāṇāṃ mahāmate
||54||कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् ।
व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते
mātā putrastathā bhāryā bhaginī kulaṭā tathā |
bhedābhedaḥ kathaṃ na syādyadyetanmuktatā katham
||55||माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा ।
भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम्
kaṭu kṣāraṃ tathā tīkṣṇāṃ kaṣāyaṃ miṣṭameva ca |
rasanā yadi jānāti bhuṃkte bhogānanuttamān
||56||कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च ।
रसना यदि जानाति भुंक्ते भोगाननुत्तमान्
śītoṣṇusukhaduḥkhādiparijñānaṃ yadā bhavet |
muktatā kīdṛśī tāta sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ
||57||शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् ।
मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
śatrumitraparijñānaṃ vairaṃ prītikaraṃ sadā |
vyavahāre pare tiṣṭhankathaṃ na kurute nṛpaḥ
||58||शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा ।
व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः
cauraṃ vā tāpasaṃ vāpi samānaṃ manyate katham |
asamā yadi buddhiḥ syānmuktatā tarhi kīdṛśī
||59||चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् ।
असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी
dṛṣṭapūrvo na me kaścijjīvanmuktaśca bhūpatiḥ |
śaṅkeyaṃ mahatī tāta gṛhe muktaḥ kathaṃ nṛpaḥ
||60||दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः ।
शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः
didṛkṣā mahatī jātā śrutvā taṃ bhūpatiṃ tathā |
sandehavinivṛttyarthaṃ gacchāmi mithilāṃ prati
||61||दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा ।
सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukaṃ prati vyāsopadeśavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||