devīsarvottametikathanam
ṛṣaya ūcuḥ
saumya vyāsasya bhāryāyāṃ kasyāṃ jātaḥ sutaḥ śukaḥ |
kathaṃ vā kīdṛśo yena paṭhiteyaṃ susaṃhitā
||1||सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः ।
कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता
ayonijastvayā proktastathā cāraṇijaḥ śukaḥ |
sandeho'sti mahāṃstatra kathayādya mahāmate
||2||अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः ।
सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते
garbhayogī śrutaḥ pūrvaṃ śuko nāma mahātapāḥ |
kathaṃ ca paṭhitaṃ tena purāṇaṃ bahuvistaram
||3||गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः ।
कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम्
sūta uvāca
purā sarasvatītīre vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
āśrame kalaviṃkau tu dṛṣṭvā vismayamāgataḥ
||4||पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः ।
आश्रमे कलविंकौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः
jātamātraṃ śiśuṃ nīḍe muktamaṇḍānmanoharam |
tāmrāsyaṃ śubhasarvāṅgaṃ picchāṃkuravivarjitam
||5||जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् ।
ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छांकुरविवर्जितम्
tau tu bhakṣyārthamatyantaṃ ratau śramaparāyaṇau |
śiśoścaṃcupuṭe bhakṣyaṃ kṣipantau ca punaḥ punaḥ
||6||तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ ।
शिशोश्चंचुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः
aṅgenāṅgāni bālasya gharṣayantau mudānvitau |
cumbantau ca mukhaṃ premṇā kalaviṃkau śiśoḥ śubham
||7||अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ ।
चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविंकौ शिशोः शुभम्
vīkṣya premādbhutaṃ tatra bāle caṭakayostadā |
vyāsaścintāturaḥ kāmaṃ manasā samacintayat
||8||वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा ।
व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत्
tiraścāmapi yatprema putre samabhilakṣyate |
kiṃ citraṃ yanmanuṣyāṇāṃ sevāphalamabhīpsatām
||9||तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते ।
किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम्
kimetau caṭakau cāsya vivāhaṃ sukhasādhanam |
viracya sukhinau syātāṃ dṛṣṭvā vadhvā mukhaṃ śubham
||10||किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् ।
विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम्
athavā vārdhake prāpte paricaryāṃ kariṣyati |
putraḥ paramadharmiṣṭhaḥ puṇyārthaṃ kalaviṃkayoḥ
||11||अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति ।
पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविंकयोः
arjayitvāthavā dravyaṃ pitarau tarpayiṣyati |
athavā pretakāryāṇi kariṣyati yathāvidhi
||12||अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति ।
अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि
athavā kiṃ gayāśrāddhaṃ gatvā saṃvitariṣyati |
nīlotsargaṃ ca vidhivatprakariṣyati bālakaḥ
||13||अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति ।
नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः
saṃsāre'tra samākhyātaṃ sukhānāmuttamaṃ sukham |
putragātrapariṣvaṃgo lālanañca viśeṣataḥ
||14||संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् ।
पुत्रगात्रपरिष्वंगो लालनञ्च विशेषतः
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
putrādanyatarannāsti paralokasya sādhanam
||15||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम्
manvādibhiśca munibhirdharmaśāstreṣu bhāṣitam |
putravānsvargamāpnoti nāputrastu kathañcana
||16||मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् ।
पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन
dṛśyate'tra samakṣaṃ tannānumānena sādhyate |
putravānmucyate pāpādāptavākyaṃ ca śāśvatam
||17||दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते ।
पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम्
āture mṛtyukāle'pi bhūmiśayyāgato naraḥ |
karoti manasā cintāṃ duḥkhitaḥ putravarjitaḥ
||18||आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः ।
करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः
dhanaṃ me vipulaṃ gehe pātrāṇi vividhāni ca |
mandiraṃ sundaraṃ caitatko'sya svāmī bhaviṣyati
||19||धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च ।
मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति
mṛtyukāle manastasya duḥkhena bhramate yataḥ |
ato'sya durgatirnūnaṃ bhrāntacittasya sarvathā
||20||मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः ।
अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा
evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kṛtvā satyavatīsutaḥ |
niḥśvasya bahudhā coṣṇaṃ vimanāḥ sambabhūva ha
||21||एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः ।
निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह
vicārya manasātyarthaṃ kṛtvā manasi niścayam |
jagāma ca tapastaptuṃ meruparvatasanidhau
||22||विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् ।
जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ
manasā cintayāmāsa kaṃ devaṃ samupāsmahe |
varapradānanipuṇaṃ vāñchitārthapradaṃ tathā
||23||मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे ।
वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा
viṣṇuṃ rudraṃ surendraṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram |
gaṇeśaṃ kārtikeyaṃ ca pāvakaṃ varuṇaṃ tathā
||24||विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् ।
गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा
evaṃ cintayatastasya nārado munisattamaḥ |
yadṛcchayā samāyāto vīṇāpāṇiḥ samāhitaḥ
||25||एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः ।
यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः
taṃ dṛṣṭvā paramaprīto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
kṛtvārghyamāsanaṃ dattvā papraccha kuśalaṃ munim
||26||तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः ।
कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्
śrutvātha kuśalapraśnaṃ papraccha munisattamaḥ |
cintāturo'si kasmāttvaṃ dvaipāyana vadasva me
||27||श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः ।
चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे
vyāsa uvāca
aputrasya gatirnāsti na sukhaṃ mānase yataḥ |
tadarthaṃ duḥkhitaścāhaṃ cintayāmi puna punaḥ
||28||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः ।
तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः
tapasā toṣayāmyadya kaṃ devaṃ vācchitārthadam |
iti cintāturo'smyadya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ
||29||तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् ।
इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः
sarvajño'si maharṣe tvaṃ kathayāśu kṛpānidhe |
kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yo me putraṃ pradāsyati
||30||सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे ।
कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति
sūta uvāca
iti vyāsena pṛṣṭastu nārado vedavinmuniḥ |
uvāca parayā prītyā kṛṣṇaṃ prati mahāmanāḥ
||31||इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः ।
उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः
nārada uvāca
pārāśarya mahābhāga yattvaṃ pṛcchasi māmiha |
tamevārthaṃ purā pṛṣṭaḥ pitrā me madhusūdanaḥ
||32||पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह ।
तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः
dhyānasthaṃ ca hariṃ dṛṣṭvā pitā me vismayaṃ gataḥ |
paryapṛcchata deveśaṃ śrīnāthaṃ jagataḥ patim
||33||ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः ।
पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्
kaustubhodbhāsitaṃ divyaṃ śaṅkhacakragadādharam |
pītāmbaraṃ caturbāhuṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam
||34||कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
kāraṇaṃ sarvalokānāṃ devadevaṃ jagadgurum |
vāsudevaṃ jagannāthaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ
||35||कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् ।
वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः
brahmovāca
devadeva jagannātha bhūtabhavyabhavatprabho |
tapaścarasi kasmāttvaṃ kiṃ dhyāyasi janārdana
||36||देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो ।
तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन
vismayo'yaṃ mamātyarthaṃ tvaṃ sarvajagatāṃ prabhuḥ |
dhyānayukto'si deveśa kiṃ ca citramataḥ param
||37||विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः ।
ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्
tvannābhikamalājjātaḥ kartāhamakhilasya ha |
tvattaḥ ko'pyadhiko'styatra taṃ devaṃ brūhi māpate
||38||त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह ।
त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते
jānāmyahaṃ jagannātha tvamādiḥ sarvakāraṇam |
kartā pālayitā hartā samarthaḥ sarvakāryakṛt
||39||जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् ।
कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत्
icchayā te mahārāja sṛjāmyahamidaṃ jagat |
haraḥ saṃharate kāle so'pi te vacane sadā
||40||इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् ।
हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा
sūryo bhramati cākāśe vāyurvāti śubhāśubhaḥ |
agnistapati parjanyo varṣatīśa tvadājñayā
||41||सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः ।
अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया
tvaṃ tu dhyāyasi kaṃ devaṃ saṃśayo'yaṃ mahānmama |
tvattaḥ paraṃ na paśyāmi devaṃ vai bhuvanatraye
||42||त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम ।
त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये
kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya bhakto'smi tava suvrata |
mahatāṃ naiva gopyaṃ hi prāyaḥ kiñciditi smṛtiḥ
||43||कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत ।
महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः
tacchrutvā vacanaṃ tasya harirāha prajāpatim |
śṛṇuṣvaikamanā brahmaṃstvāṃ bravīmi manogatam
||44||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् ।
शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम्
yadyapi tvāṃ śivaṃ māṃ ca sthitisṛṣṭyantakāraṇam |
te jānanti janāḥ sarve sadevāsuramānuṣāḥ
||45||यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् ।
ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः
sraṣṭā tvaṃ pālakaścāhaṃ haraḥ saṃhārakārakaḥ |
kṛtāḥ śaktyeti saṃtarkaḥ kriyate vedapāragaiḥ
||46||स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः ।
कृताः शक्त्येति संतर्कः क्रियते वेदपारगैः
jagatsaṃjanane śaktistvayi tiṣṭhati rājasī |
sāttvikī mayi rudre ca tāmasī parikīrtitā
||47||जगत्संजनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी ।
सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता
tayā virahitastvaṃ na tatkarmakaraṇe prabhuḥ |
nāhaṃ pālayituṃ śaktaḥ saṃhartuṃ nāpi śaṅkaraḥ
||48||तया विरहितस्त्वं न तत्कर्मकरणे प्रभुः ।
नाहं पालयितुं शक्तः संहर्तुं नापि शङ्करः
tadadhīnā vayaṃ sarve vartāmaḥ satataṃ vibho |
pratyakṣe ca parokṣe ca dṛṣṭāntaṃ śṛṇu suvrata
||49||तदधीना वयं सर्वे वर्तामः सततं विभो ।
प्रत्यक्षे च परोक्षे च दृष्टान्तं शृणु सुव्रत
śeṣe svapimi paryaṅke paratantro na saṃśayaḥ |
tadadhīnaḥ sadottiṣṭhe kāle kālavaśaṃ gataḥ
||50||शेषे स्वपिमि पर्यङ्के परतन्त्रो न संशयः ।
तदधीनः सदोत्तिष्ठे काले कालवशं गतः
tapaścarāmi satataṃ tadadhīno'smyahaṃ sadā |
kadācitsaha lakṣyā ca viharāmi yathāsukham
||51||तपश्चरामि सततं तदधीनोऽस्म्यहं सदा ।
कदाचित्सह लक्ष्या च विहरामि यथासुखम्
kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmaṃ prakaromyaham |
dāruṇaṃ dehadamanaṃ sarvalokabhayaṅkaram
||52||कदाचिद्दानवैः सार्धं संग्रामं प्रकरोम्यहम् ।
दारुणं देहदमनं सर्वलोकभयङ्करम्
pratyakṣaṃ tava dharmajña tasminnekārṇave purā |
pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhaṃ mayā kṛtam
||53||प्रत्यक्षं तव धर्मज्ञ तस्मिन्नेकार्णवे पुरा ।
पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धं मया कृतम्
tau karṇamalajau duṣṭau dānavau madagarvitau |
deva devyāḥ prasādena nihatau madhukaiṭabhau
||54||तौ कर्णमलजौ दुष्टौ दानवौ मदगर्वितौ ।
देव देव्याः प्रसादेन निहतौ मधुकैटभौ
tadā tvayā na kiṃ jñātaṃ kāraṇaṃ tu parātparam |
śaktirūpaṃ mahābhāga kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ
||55||तदा त्वया न किं ज्ञातं कारणं तु परात्परम् ।
शक्तिरूपं महाभाग किं पृच्छसि पुनः पुनः
yadicchaḥ puruṣo bhūtvā vicarāmi mahārṇave |
kacchapaḥ kolasiṃhaśca vāmanaśca yuge yuge
||56||यदिच्छः पुरुषो भूत्वा विचरामि महार्णवे ।
कच्छपः कोलसिंहश्च वामनश्च युगे युगे
na kasyāpi priyo loke tiryagyoniṣu sambhavaḥ |
nābhavaṃ svecchayā vāmavarāhādiṣu yoniṣu
||57||न कस्यापि प्रियो लोके तिर्यग्योनिषु सम्भवः ।
नाभवं स्वेच्छया वामवराहादिषु योनिषु
vihāya lakṣyā saha saṃvihāraṃ ko yāti matsyādiṣu hīnayoniṣu |
śayyāṃ ca muktvā garuḍāsanasthaḥ karomi yuddhaṃ vipulaṃ svatantraḥ
||58||विहाय लक्ष्या सह संविहारं को याति मत्स्यादिषु हीनयोनिषु ।
शय्यां च मुक्त्वा गरुडासनस्थः करोमि युद्धं विपुलं स्वतन्त्रः
purā puraste'ja śiro madīyaṃ gataṃ dhanurjyāskhalanātkva cāpi |
tvayā tadā vājiśiro gṛhītvā saṃyojitaṃ śilpivareṇa bhūyaḥ
||59||पुरा पुरस्तेऽज शिरो मदीयं गतं धनुर्ज्यास्खलनात्क्व चापि ।
त्वया तदा वाजिशिरो गृहीत्वा संयोजितं शिल्पिवरेण भूयः
hayānano'haṃ parikīrtitaśca pratyakṣametattava lokakartaḥ |
viḍambaneyaṃ kila lokamadhye kathaṃ bhavedātmaparo yadi syām
||60||हयाननोऽहं परिकीर्तितश्च प्रत्यक्षमेतत्तव लोककर्तः ।
विडम्बनेयं किल लोकमध्ये कथं भवेदात्मपरो यदि स्याम्
tasmānnāhaṃ svatantro'smi śaktyadhīno'smi sarvathā |
tāmeva śaktiṃ satataṃ dhyāyāmi ca nirantaram
||61||तस्मान्नाहं स्वतन्त्रोऽस्मि शक्त्यधीनोऽस्मि सर्वथा ।
तामेव शक्तिं सततं ध्यायामि च निरन्तरम्
nātaḥ parataraṃ kiñcijjānāmi kamalodbhava |
nārada uvāca |
ityuktaṃ viṣṇunā tena padmayonestu sannidhau
||62||नातः परतरं किञ्चिज्जानामि कमलोद्भव ।
नारद उवाच ।
इत्युक्तं विष्णुना तेन पद्मयोनेस्तु सन्निधौ
tena cāpyahamukto'smi tathaiva munipuṅgava |
tasmāttvamapi kalyāṇa puruṣārthāptihetave
||63||तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथैव मुनिपुङ्गव ।
तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्थाप्तिहेतवे
asaṃśayaṃ hṛdambhoje bhaja devīpadāmbujam |
sarvaṃ dāsyati sā devī yadyadiṣṭaṃ bhavettava
||64||असंशयं हृदम्भोजे भज देवीपदाम्बुजम् ।
सर्वं दास्यति सा देवी यद्यदिष्टं भवेत्तव
sūta uvāca
nāradenaivamuktastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
devīpādābjaniṣṇātastapase prayayau girau
||65||नारदेनैवमुक्तस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः ।
देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययौ गिरौ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe devīsarvottametikathanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||