purāṇavarṇanapūrvakatattadyugīyavyāsavarṇanam
sūta uvāca
śṛṇvantu sampravakṣyāmi purāṇāni munīśvarāḥ |
yathāśrutāni tattvena vyāsātsatyavatīsutāt
||1||शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः ।
यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात्
madvayaṃ bhadvayaṃ caiva bratrayaṃ vacatuṣṭayam |
anāpaliṃgakūskāni purāṇāni pṛthakpṛthak
||2||मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक्
caturdaśasahasraṃ ca matsyamādyaṃ prakīrtitam |
tathā grahasahasraṃ tu mārkaṇḍeyaṃ mahādbhutam
||3||चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् ।
तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम्
caturdaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca |
bhaviṣyaṃ parisaṃkhyātaṃ munibhistattvadarśibhiḥ
||4||चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च ।
भविष्यं परिसंख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
aṣṭādaśasahasraṃ vai puṇyaṃ bhāgavataṃ kila |
tathā cāyutasaṃkhyākaṃ purāṇaṃ brahmasaṃjñakam
||5||अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल ।
तथा चायुतसंख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम्
dvādaśaiva sahasrāṇi brahmāṇḍaṃ ca śatādhikam |
tathāṣṭādaśasāhasraṃ brahmavaivartameva ca
||6||द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् ।
तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च
ayutaṃ vāmanākhyaṃ ca vāyavyaṃ ṣaṭśatāni ca |
caturviṃśatisaṃkhyātaḥ sahasrāṇi tu śaunaka
||7||अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च ।
चतुर्विंशतिसंख्यातः सहस्राणि तु शौनक
trayoviṃśatisāhasraṃ vaiṣṇavaṃ paramādbhutam |
caturviṃśatisāhasraṃ vārāhaṃ paramādbhutam
||8||त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् ।
चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम्
ṣoḍaśaiva sahasrāṇi purāṇaṃ cāgnisaṃjñitam |
pañcaviṃśatisāhasraṃ nāradaṃ paramaṃ matam
||9||षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् ।
पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम्
pañcapañcāśatsāhasraṃ padmākhyaṃ vipulaṃ matam |
ekādaśasahasrāṇi liṅgākhyaṃ cātivismṛtam
||10||पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् ।
एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम्
ekonaviṃśatsāhasraṃ gāruḍaṃ haribhāṣitam |
saptadaśasahasraṃ ca purāṇaṃ kūrmabhāṣitam
||11||एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् ।
सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम्
ekāśītisahasrāṇi skandākhyaṃ paramādbhutam |
purāṇākhyā ca saṃkhyā ca vistareṇa mayānaghāḥ
||12||एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् ।
पुराणाख्या च संख्या च विस्तरेण मयानघाः
tathaivopapurāṇāni śṛṇvantu ṛṣisattamāḥ |
sanatkumāraṃ prathamaṃ nārasiṃhaṃ tataḥ param
||13||तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः ।
सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम्
nāradīyaṃ śivaṃ caiva daurvāsasamanuttamam |
kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathā cauśanasaṃ smṛtam
||14||नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् ।
कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम्
vāruṇaṃ kālikākhyaṃ ca sāmbaṃ nandikṛtaṃ śubham |
sauraṃ pārāśaraproktamādityaṃ cātivistaram
||15||वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् ।
सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम्
māheśvaraṃ bhāgavataṃ vāsiṣṭhaṃ ca savistaram |
etānyupapurāṇāni kathitāni mahātmabhiḥ
||16||माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् ।
एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः
aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ |
bhāratākhyānamatulaṃ cakre tadupabṛṃhitam
||17||अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ।
भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम्
manvantareṣu sarveṣu dvāpare dvāpare yuge |
prāduḥkaroti dharmārthī purāṇāni yathāvidhi
||18||मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे ।
प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि
dvāpare dvāpare viṣṇurvyāsarūpeṇa sarvadā |
vedamekaṃ sa bahudhā kurute hitakāmyayā
||19||द्वापरे द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा ।
वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया
alpāyuṣo'lpabuddhīṃśca viprānjñātvā kalāvatha |
purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ kurute'sau yuge yuge
||20||अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ ।
पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे
strīśūdradvijabandhūnāṃ na vedaśravaṇaṃ matam |
teṣāmeva hitārthāya purāṇāni kṛtāni ca
||21||स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् ।
तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च
manvantare saptame'tra śubhe vaivasvatābhidhe |
aṣṭāviṃśatime prāpte dvāpare munisattamāḥ
||22||मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे ।
अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः
vyāsaḥ satyavatīsūnurgururme dharmavittamaḥ |
ekonatriṃśatsaṃprāpte drauṇirvyāso bhaviṣyati
||23||व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः ।
एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति
atītāstu tathā vyāsāḥ saptaviṃśatireva ca |
purāṇasaṃhitāstaistu kathitāstu yuge yuge
||24||अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च ।
पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे
ṛṣaya ūcuḥ
brūhi sūta mahābhāga vyāsāḥ pūrvayugodbhavāḥ |
vaktārastu purāṇānāṃ dvāpare dvāpare yuge
||25||ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः ।
वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे
sūta uvāca
dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayambhuvā |
prajāpatirdvitīye tu dvāpare vyāsakāryakṛt
||26||द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा ।
प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत्
tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe tu bṛhaspatiḥ |
pañcame savitā vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyustathāpare
||27||तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः ।
पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे
maghavā saptame prāpte vasiṣṭhastvaṣṭame smṛtaḥ |
sārasvatastu navame tridhāmā daśame tathā
||28||मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः ।
सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा
ekādaśe'tha trivṛṣo bharadvājastataḥ param |
trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe
||29||एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् ।
त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे
trayyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ |
medhātithiḥ saptadaśe vratī hyaṣṭādaśe tathā
||30||त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।
मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा
atrirekonaviṃśe'tha gautamastu tataḥ param |
uttamaścaikaviṃśe'tha haryātmā parikīrtitaḥ
||31||अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् ।
उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः
veno vājaśravāścaiva somo'muṣyāyaṇastathā |
tṛṇabindustathā vyāso bhārgavastu tataḥ param
||32||वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा ।
तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम्
tataḥ śaktirjātukarṇyaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ |
aṣṭāviṃśatisaṃkhyeyaṃ kathitā yā mayā śrutā
||33||ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः ।
अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता
kṛṣṇadvaipāyanātproktaṃ purāṇaṃ ca mayā śrutam |
śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaughanāśanam
||34||कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् ।
श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम्
kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva vedārthaparibṛṃhitam |
sarvāgamarasārāmaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam
||35||कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् ।
सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्
vyāsena kṛtvātiśubhaṃ purāṇaṃ śukāya putrāya mahātmane yat |
vairāgyayuktāya ca pāṭhitaṃ vai vijñāya caivāraṇisambhavāya
||36||व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् ।
वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय
śrutaṃ mayā tatra tathā gṛhītaṃ yathārthavadvyāsamukhānmunīndrāḥ |
purāṇaguhyaṃ sakalaṃ sametaṃ guroḥ prasādātkaruṇānidheśca
||37||श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्व्यासमुखान्मुनीन्द्राः ।
पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च
sūtena pṛṣṭaḥ sakalaṃ jagāda dvaipāyanastatra purāṇaguhyam |
ayonijenādbhutabuddhinā vai śrutaṃ mayā tatra mahāprabhāvam
||38||सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् ।
अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम्
śrīmadbhāgavatāmarāṃghripaphalāsvādādaraḥ sattamāḥ saṃsārārṇavadurvigāhyasalilaṃ santartukāmaḥ śukaḥ |
nānākhyānarasālayaṃ śrutipuṭaiḥ premṇāśṛṇodadbhutaṃ tacchrutvā na vimucyate kalibhayādevaṃvidhaḥ kaḥ kṣitau
||39||श्रीमद्भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः ।
नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ
pāpīyānapi vedadharmarahitaḥ svācārahīnāśayo |
vyājenāpi śṛṇoti yaḥ paramidaṃ śrīmatpurāṇottamam |
bhuktyā bhogakalāpamatra vipulaṃ dehāvasāne'calaṃ yogiprāpyamavāpnuyādbhagavatīnāmāṅkitaṃ sundaram
||40||पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ।
व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् ।
भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्कितं सुन्दरम्
yā nirguṇā hariharādibhirapyalabhyā vidyā satāṃ priyatamātha samādhigamyā |
sā tasya cittakuhare prakaroti bhāvaṃ yaḥ saṃśṛṇoti satataṃ tu satīpurāṇam
||41||या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या ।
सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम्
samprāpya mānuṣabhavaṃ sakalāṅgayuktaṃ potaṃ bhavārṇavajalottaraṇāya kāmam |
samprāpya vācakamaho na śṛṇoti mūḍhaḥ sa vañcito'tra vidhinā sukhadaṃ purāṇam
||42||सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् ।
सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम्
yaḥ prāpya karṇayugalaṃ paṭumānuṣatve rāgī śṛṇoti satataṃ ca parāpavādān |
sarvārthadaṃ rasanidhiṃ vimalaṃ purāṇaṃ naṣṭaḥ kuto na śṛṇute bhuvi mandabuddhiḥ
||43||यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् ।
सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe purāṇavarṇanapūrvakatattadyugīyavyāsavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||