viṣṇuprabodhaḥ
sūta uvāca
tau vīkṣya balinau brahmā tadopāyānacintayat |
sāmadānabhidādīṃśca yuddhāntānsarvatantravit
||1||तौ वीक्ष्य बलिनौ ब्रह्मा तदोपायानचिन्तयत् ।
सामदानभिदादींश्च युद्धान्तान्सर्वतन्त्रवित्
na jāne'haṃ balaṃ nūnametayorvā yathātatham |
ajñāte tu bale kāmaṃ naiva yuddhaṃ praśasyate
||2||न जानेऽहं बलं नूनमेतयोर्वा यथातथम् ।
अज्ञाते तु बले कामं नैव युद्धं प्रशस्यते
stutiṃ karomi cedadya duṣṭayormadamattayoḥ |
prakāśitaṃ bhavennūnaṃ nirbalatvaṃ mayā svayam
||3||स्तुतिं करोमि चेदद्य दुष्टयोर्मदमत्तयोः ।
प्रकाशितं भवेन्नूनं निर्बलत्वं मया स्वयम्
vadhiṣyati tadaiko'pi nirbalatve prakāśite |
dānaṃ naivādya yogyaṃ vā bhedaḥ kāryo mayā katham
||4||वधिष्यति तदैकोऽपि निर्बलत्वे प्रकाशिते ।
दानं नैवाद्य योग्यं वा भेदः कार्यो मया कथम्
viṣṇuṃ prabodhayāmyadya śeṣe suptaṃ janārdanam |
caturbhujaṃ mahāvīryaṃ duḥkhahā sa bhaviṣyati
||5||विष्णुं प्रबोधयाम्यद्य शेषे सुप्तं जनार्दनम् ।
चतुर्भुजं महावीर्यं दुःखहा स भविष्यति
iti sañcintya manasā padmanālagato'bjajaḥ |
jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ manasā duḥkhanāśakam
||6||इति सञ्चिन्त्य मनसा पद्मनालगतोऽब्जजः ।
जगाम शरणं विष्णुं मनसा दुःखनाशकम्
tuṣṭāva bodhanārthaṃ taṃ śubhaiḥ sambodhanairharim |
nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ nispandaṃ yoganidrayā
||7||तुष्टाव बोधनार्थं तं शुभैः सम्बोधनैर्हरिम् ।
नारायणं जगन्नाथं निस्पन्दं योगनिद्रया
brahmovāca
dīnanātha hare viṣṇo vāmanottiṣṭha mādhava |
bhaktārtihṛddhṛṣīkeśa sarvāvāsa jagatpate
||8||दीननाथ हरे विष्णो वामनोत्तिष्ठ माधव ।
भक्तार्तिहृद्धृषीकेश सर्वावास जगत्पते
antaryāminnameyātmanvāsudeva jagatpate |
duṣṭārināśanaikāgracitta cakragadādhara
||9||अन्तर्यामिन्नमेयात्मन्वासुदेव जगत्पते ।
दुष्टारिनाशनैकाग्रचित्त चक्रगदाधर
sarvajña sarvalokeśa sarvaśaktisamanvita |
uttiṣṭhottiṣṭha deveśa duḥkhanāśana pāhi mām
||10||सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश दुःखनाशन पाहि माम्
viśvambhara viśālākṣa puṇyaśravaṇakīrtana |
jagadyone nirākāra sargasthityantakāraka
||11||विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन ।
जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यन्तकारक
imau daityau mahārāja hantukāmau madoddhatau |
na jānāsyakhilādhāra kathaṃ māṃ saṅkaṭe gatam
||12||इमौ दैत्यौ महाराज हन्तुकामौ मदोद्धतौ ।
न जानास्यखिलाधार कथं मां सङ्कटे गतम्
upekṣase'tiduḥkhārtaṃ yadi māṃ śaraṇaṃ gatam |
pālakatvaṃ mahāviṣṇo nirādhāraṃ bhavettataḥ
||13||उपेक्षसेऽतिदुःखार्तं यदि मां शरणं गतम् ।
पालकत्वं महाविष्णो निराधारं भवेत्ततः
evaṃ stuto'pi bhagavān na bubodha yadā hariḥ |
yoganidrāsamākrāntastadā brahmā hyacintayat
||14||एवं स्तुतोऽपि भगवान् न बुबोध यदा हरिः ।
योगनिद्रासमाक्रान्तस्तदा ब्रह्मा ह्यचिन्तयत्
nūnaṃ śaktisamākrānto viṣṇurnidrāvaśaṃ gataḥ |
jajāgāra na dharmātmā kiṃ karomyadya duḥkhitaḥ
||15||नूनं शक्तिसमाक्रान्तो विष्णुर्निद्रावशं गतः ।
जजागार न धर्मात्मा किं करोम्यद्य दुःखितः
hantukāmāvubhau prāptau dānavau madagarvitau |
kiṃ karomi kva gacchāmi nāsti me śaraṇaṃ kvacit
||16||हन्तुकामावुभौ प्राप्तौ दानवौ मदगर्वितौ ।
किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचित्
iti saṃcintya manasā niścayaṃ pratipadya ca |
tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ
||17||इति संचिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च ।
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः
vicārya manasāpyevaṃ śaktirme rakṣaṇe kṣamā |
yayā hyacetano viṣṇuḥ kṛto'sti spandavarjitaḥ
||18||विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा ।
यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः
vyasuryathā na jānāti guṇācchabdādikāniha |
tathā harirna jānāti nidrāmīlitalocanaḥ
||19||व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह ।
तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः
na jahāti yato nidrāṃ bahudhā saṃstuto'pyasau |
manye nāsya vaśe nidrā nidrayāyaṃ vaśīkṛtaḥ
||20||न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ ।
मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः
yo yasya vaśamāpantaḥ sa tasya kiṅkaraḥ kila |
tasmācca yoganidreyaṃ svāminī māpaterhareḥ
||21||यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल ।
तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः
sindhujāyā api vaśe yayā svāmī vaśīkṛtaḥ |
nūnaṃ jagadidaṃ sarvaṃ bhagavatyā vaśīkṛtam
||22||सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः ।
नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम्
ahaṃ viṣṇustathā śambhuḥ sāvitrī ca ramāpyumā |
sarve vayaṃ vaśe yasyā nātra kiñcidvicāraṇā
||23||अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा ।
सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा
harirapyavaśaḥ śete yathānyaḥ prākṛto janaḥ |
yayābhibhūtaḥ kā vārtā kilānyeṣāṃ mahātmanām
||24||हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः ।
ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम्
staumyadya yoganidrāṃ vai yayā mukto janārdanaḥ |
ghaṭayiṣyati yuddhe ca vāsudevaḥ sanātanaḥ
||25||स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः ।
घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः
iti kṛtvā matiṃ brahmā padmanālasthitastadā |
tuṣṭāva yoganidrāṃ tāṃ viṣṇoraṅgeṣu saṃsthitām
||26||इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा ।
तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम्
brahmovāca
devi tvamasya jagataḥ kila kāraṇaṃ hi jñātaṃ mayā sakalavedavacobhiramba |
yadviṣṇurapyakhilalokavivekakartā nidrāvaśaṃ ca gamitaḥ puruṣottamo'dya
||27||देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब ।
यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य
ko veda te janani mohavilāsalīlāṃ mūḍho'smyahaṃ harirayaṃ vivaśaśca śete |
īdṛktayā sakalabhūtamanonivāse vidvattamo vibudhakoṭiṣu nirguṇāyāḥ
||28||को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते ।
ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः
sāṃkhyā vadanti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca yāṃ tāṃ caitanyabhāvarahitāṃ jagataśca kartrīm |
kiṃ tādṛśāsi kathamatra jagannivāsa- ścaitanyatāvirahito vihitastvayādya
||29||सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् ।
किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य
nāṭyaṃ tanoṣi saguṇā vividhaprakāraṃ no vetti ko'pi tava kṛtyavidhānayogam |
dhyāyanti yāṃ munigaṇā niyataṃ trikālaṃ sandhyeti nāma parikalpya guṇān bhavāni
||30||नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् ।
ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि
buddhirhi bodhakaraṇā jagatāṃ sadā tvaṃ śrīścāsi devi satataṃ sukhadā surāṇām |
kīrtistathā matidhṛtī kila kāntireva śraddhā ratiśca sakaleṣu janeṣu mātaḥ
||31||बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् ।
कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः
nātaḥ paraṃ kila vitarkaśataiḥ pramāṇaṃ prāptaṃ mayā yadiha duḥkhagatiṃ gatena |
tvaṃ cātra sarvajagatāṃ jananīti satyaṃ nidrālutāṃ vitaratā hariṇātra dṛṣṭam
||32||नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन ।
त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्
tvaṃ devi vedaviduṣāmapi durvibhāvyā vedo'pi nūnamakhilārthatayā na veda |
yasmāttvadudbhavamasau śrutirāpnuvānā pratyakṣameva sakalaṃ tava kāryametat
||33||त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद ।
यस्मात्त्वदुद्भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्
kaste caritramakhilaṃ bhuvi veda dhīmā- nnāhaṃ harirna ca bhavo na surāstathānye |
jñātuṃ kṣamāśca munayo na mamātmajāśca durvācya eva mahimā tava sarvaloke
||34||कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये ।
ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके
yajñeṣu devi yadi nāma na te vadanti svāheti vedaviduṣo havane kṛte'pi |
na prāpnuvanti satataṃ makhabhāgadheyaṃ devāstvameva vibudheṣvapi vṛttidāsi
||35||यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि ।
न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि
trātā vayaṃ bhagavati prathamaṃ tvayā vai devārisambhavabhayādadhunā tathaiva |
bhīto'smi devi varade śaraṇaṃ gato'smi ghoraṃ nirīkṣya madhunā saha kaiṭabhaṃ ca
||36||त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव ।
भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च
no vetti viṣṇuradhunā mama duḥkhameta- jjāne tvayātmavivaśīkṛtadehayaṣṭiḥ |
muñcādidevamathavā jahi dānavendrau yadrocate tava kuruṣva mahānubhāve
||37||नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः ।
मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्रोचते तव कुरुष्व महानुभावे
jānanti ye na tava devi paraṃ prabhāvaṃ dhyāyanti te hariharāvapi mandacittāḥ |
jñātaṃ mayādya janani prakaṭaṃ pramāṇaṃ yadviṣṇurapyatitarāṃ vivaśo'tha śete
||38||जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः ।
ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते
sindhūdbhavāpi na hariṃ pratibodhituṃ vai śaktā patiṃ tava vaśānugamadya śaktyā |
manye tvayā bhagavati prasabhaṃ ramāpi prasvāpitā na bubudhe vivaśīkṛteva
||39||सिन्धूद्भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या ।
मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव
dhanyāsta eva bhuvi bhaktiparāstavāṃghrau tyaktvānyadevabhajanaṃ tvayi līnabhāvāḥ |
kurvanti devi bhajanaṃ sakalaṃ nikāmaṃ jñātvā samastajananīṃ kila kāmadhenum
||40||धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवांघ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः ।
कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम्
dhīkāntikīrtiśubhavṛttiguṇādayaste viṣṇorguṇāstu parihṛtya gatāḥ kva cādya |
bandīkṛto harirasau nanu nidrayātra śaktyā tavaiva bhagavatyatimānavatyāḥ
||41||धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य ।
बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः
tvaṃ śaktireva jagatāmakhilaprabhāvā tvannirmitaṃ ca sakalaṃ khalu bhāvamātram |
tvaṃ krīḍase nijavinirmitamohajāle nāṭye yathā viharate svakṛte naṭo vai
||42||त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् ।
त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै
viṣṇustvayā prakaṭitaḥ prathamaṃ yugādau dattā ca śaktiramalā khalu pālanāya |
trātaṃ ca sarvamakhilaṃ vivaśīkṛto'dya yadrocate tava tathāmba karoṣi nūnam
||43||विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय ।
त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम्
sṛṣṭvātra māṃ bhagavati pravināśituṃ ce- nnecchāsti te kuru dayāṃ parihṛtya maunam |
kasmādimau prakaṭitau kila kālarūpau yadvā bhavāni hasituṃ nu kimicchase mām
||44||सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् ।
कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम्
jñātaṃ mayā tava viceṣṭitamadbhutaṃ vai kṛtvākhilaṃ jagadidaṃ ramase svatantrā |
līnaṃ karoṣi sakalaṃ kila māṃ tathaiva hantuṃ tvamicchasi bhavāni kimatra citram
||45||ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा ।
लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम्
kāmaṃ kuruṣva vadhamadya mamaiva māta- rduḥkhaṃ na me maraṇajaṃ jagadambike'tra |
kartā tvayaiva vihitaḥ prathamaṃ sa cāyaṃ daityāhato'tha mṛta ityayaśo gariṣṭham
||46||कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र ।
कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम्
uttiṣṭha devi kuru rūpamihādbhutaṃ tvaṃ māṃ vā tvimau jahi yathecchasi bālalīle |
no cetprabodhaya hariṃ nihanedimau ya- stvatsādhyametadakhilaṃ kila kāryajātam
||47||उत्तिष्ठ देवि कुरु रूपमिहाद्भुतं त्वं मां वा त्विमौ जहि यथेच्छसि बाललीले ।
नो चेत्प्रबोधय हरिं निहनेदिमौ य- स्त्वत्साध्यमेतदखिलं किल कार्यजातम्
sūta uvāca
evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā |
niḥsṛtya haridehāttu saṃsthitā pārśvatastadā
||48||एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ।
निःसृत्य हरिदेहात्तु संस्थिता पार्श्वतस्तदा
tyaktvāṅgāni ca sarvāṇi viṣṇoratulatejasaḥ |
nirgatā yoganidrā sā nāśāya ca tayostadā
||49||त्यक्त्वाङ्गानि च सर्वाणि विष्णोरतुलतेजसः ।
निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा
vispanditaśarīro'sau yadā jāto janārdanaḥ |
dhātā paramikāṃ prāpto mudaṃ dṛṣṭvā hariṃ tataḥ
||50||विस्पन्दितशरीरोऽसौ यदा जातो जनार्दनः ।
धाता परमिकां प्राप्तो मुदं दृष्ट्वा हरिं ततः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe viṣṇuprabodho nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||