madhukaiṭabhayoryuddhodyogavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
saumya yacca tvayā proktaṃ śaureryuddhaṃ mahārṇave |
madhukaiṭabhayoḥ sārdhaṃ pañcavarṣasahasrakam
||1||सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे ।
मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम्
kasmāttau dānavau jātau tasminnekārṇave jale |
mahāvīryo durādharṣau devairapi sudurjayau
||2||कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले ।
महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ
kathaṃ tāvasurau jātau kathaṃ ca hariṇā hatau |
tadācakṣva mahāprājña caritaṃ paramādbhutam
||3||कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ ।
तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्भुतम्
śrotukāmā vayaṃ sarve tvaṃ vaktā ca bahuśrutaḥ |
daivāccātraiva saṃjātaḥ saṃyogaśca tathāvayoḥ
||4||श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः ।
दैवाच्चात्रैव संजातः संयोगश्च तथावयोः
mūrkheṇa saha saṃyogo viṣādapi sudurjaraḥ |
vijñena saha saṃyogaḥ sudhārasasamaḥ smṛtaḥ
||5||मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः ।
विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः
jīvanti paśavaḥ sarve khādanti mehayanti ca |
jānanti viṣayākāraṃ vyavāyasukhamadbhutam
||6||जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च ।
जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्भुतम्
na teṣāṃ sadasajjñānaṃ viveko na ca mokṣadaḥ |
paśubhiste samā jñeyā yeṣāṃ na śravaṇādaraḥ
||7||न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः ।
पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः
mṛgādyāḥ paśavaḥ kecijjānanti śrāvaṇaṃ sukham |
aśrotrāḥ phaṇinaścaiva mumuhurnādapānataḥ
||8||मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् ।
अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः
pañcānāmindriyāṇāṃ vai śubhe śravaṇadarśane |
śravaṇādvastuvijñānaṃ darśanāccittarañjanam
||9||पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने ।
श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम्
śravaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tathā |
tāmasaṃ ca mahābhāga sujñoktaṃ niścayānvitam
||10||श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा ।
तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम्
sāttvikaṃ vedaśāstrādi sāhityaṃ caiva rājasam |
tāmasaṃ yuddhavārtā ca paradoṣaprakāśanam
||11||सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् ।
तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम्
sāttvikaṃ trividhaṃ proktaṃ prajñāvadbhiśca paṇḍitaiḥ |
uttamaṃ madhyamaṃ caiva tathaivādhamamityuta
||12||सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्भिश्च पण्डितैः ।
उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत
uttamaṃ mokṣaphaladaṃ svargadaṃ madhyamaṃ tathā |
adhamaṃ bhogadaṃ proktaṃ nirṇīya viditaṃ budhaiḥ
||13||उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा ।
अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः
sāhityaṃ caiva trividhaṃ svīyāyāṃ cottamaṃ smṛtam |
madhyamaṃ vārayoṣāyāṃ paroḍhāyāṃ tathādhamam
||14||साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् ।
मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम्
tāmasaṃ trividhaṃ jñeyaṃ vidvadbhiḥ śāstradarśibhiḥ |
ātatāyiniyuddhaṃ yattaduttamamudāhṛtam
||15||तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्भिः शास्त्रदर्शिभिः ।
आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम्
madhyamaṃ cāpi vidveṣātpāṇḍavānāṃ tathāribhiḥ |
adhamaṃ nirnimittaṃ tu vivāde kalahe tathā
||16||मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः ।
अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा
tadatra śravaṇaṃ mukhyaṃ purāṇasya mahāmate |
buddhipravardhanaṃ puṇyaṃ tataḥ pāpapraṇāśanam
||17||तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते ।
बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम्
tadākhyāhi mahābuddhe kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām |
śrutāṃ dvaipāyanātpūrvaṃ sarvārthasya prasādhinīm
||18||तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम्
sūta uvāca
yūyaṃ dhanyā mahābhāgā dhanyo'haṃ pṛthivītale |
yeṣāṃ śravaṇabuddhiśca mamāpi kathane kila
||19||यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले ।
येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल
purā caikārṇave jāte vilīne bhuvanatraye |
śeṣaparyaṅkasupte ca devadeve janārdane
||20||पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये ।
शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने
viṣṇukarṇamalodbhūtau dānavau madhukaiṭabhau |
mahābalau ca tau daityau vivṛddhau sāgare jale
||21||विष्णुकर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ ।
महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले
krīḍamānau sthitau tatra vicarantāvitastataḥ |
tāvekadā mahākāyau krīḍāsaktau mahārṇave
||22||क्रीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः ।
तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे
cintāmavāpatuścitte bhrātarāviva saṃsthitau |
nākāraṇaṃ bhavetkāryaṃ sarvatraiṣā paramparā
||23||चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ ।
नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा
ādheyaṃ tu vinādhāraṃ na tiṣṭhati kathañcana |
ādhārādheyabhāvastu bhāti no cittagocaraḥ
||24||आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन ।
आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः
kva tiṣṭhati jalaṃ cedaṃ sukharūpaṃ suvistaram |
kena sṛṣṭaṃ kathaṃ jātaṃ magnāvāvāñjale sthitau
||25||क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् ।
केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ
āvāṃ vā kathamutpannau kena votpāditāvubhau |
pitarau kveti vijñānaṃ nāsti kāmaṃ tathāvayoḥ
||26||आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ ।
पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः
sūta uvāca
evaṃ kāmayamānau tau jagmaturna viniścayam |
uvāca kaiṭabhastatra madhuṃ pārśve sthitaṃ jale
||27||एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् ।
उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले
kaiṭabha uvāca
madho vāmatra salile sthātuṃ śaktirmahābalā |
vartate bhrātaracalā kāraṇaṃ sā hi me matā
||28||मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला ।
वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता
tayā tatamidaṃ toyaṃ tadādhāraṃ ca tiṣṭhati |
sā eva paramā devī kāraṇañca tathāvayoḥ
||29||तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति ।
सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः
evaṃ vibudhyamānau tau cintāviṣṭau yadāsurau |
tadākāśe śrutaṃ tābhyāṃ vāgbījaṃ sumanoharam
||30||एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ ।
तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम्
gṛhītaṃ ca tatastābhyāṃ tasyābhyāso dṛḍhaḥ kṛtaḥ |
tadā saudāmanī dṛṣṭā tābhyāṃ khe cotthitā śubhā
||31||गृहीतं च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः ।
तदा सौदामनी दृष्टा ताभ्यां खे चोत्थिता शुभा
tābhyāṃ vicāritaṃ tatra mantro'yaṃ nātra saṃśayaḥ |
tathā dhyānamidaṃ dṛṣṭaṃ gagane saguṇaṃ kila
||32||ताभ्यां विचारितं तत्र मन्त्रोऽयं नात्र संशयः ।
तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुणं किल
nirāhārau jitātmānau tanmanaskau samāhitau |
babhūvaturvicintyaivaṃ japadhyānaparāyaṇau
||33||निराहारौ जितात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ।
बभूवतुर्विचिन्त्यैवं जपध्यानपरायणौ
evaṃ varṣasahasraṃ tu tābhyāṃ taptaṃ mahattapaḥ |
prasannā paramā śaktirjātā sā paramā tayoḥ
||34||एवं वर्षसहस्रं तु ताभ्यां तप्तं महत्तपः ।
प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः
khinnau tau dānavau dṛṣṭvā tapase kṛtaniścayau |
tayoranugrahārthāya vāguvācāśarīriṇī
||35||खिन्नौ तौ दानवौ दृष्ट्वा तपसे कृतनिश्चयौ ।
तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी
varaṃ vāṃ vāñchitaṃ daityau brūtaṃ paramasammatam |
dadāmi parituṣṭāsmi yuvayostapasā kila
||36||वरं वां वाञ्छितं दैत्यौ ब्रूतं परमसम्मतम् ।
ददामि परितुष्टास्मि युवयोस्तपसा किल
sūta uvāca
iti śrutvā tu tāṃ vāṇīṃ dānavāvūcatustadā |
svecchayā maraṇaṃ devi varaṃ nau dehi suvrate
||37||इति श्रुत्वा तु तां वाणीं दानवावूचतुस्तदा ।
स्वेच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुव्रते
vāguvāca
vāñchitaṃ maraṇaṃ daityau bhavedvā matprasādataḥ |
ajeyau devadaityaiśca bhrātarau nātra saṃśayaḥ
||38||वाञ्छितं मरणं दैत्यौ भवेद्वा मत्प्रसादतः ।
अजेयौ देवदैत्यैश्च भ्रातरौ नात्र संशयः
sūta uvāca
iti dattavarau devyā dānavau madadarpitau |
cakratuḥ sāgare krīḍāṃ yādogaṇasamanvitau
||39||इति दत्तवरौ देव्या दानवौ मददर्पितौ ।
चक्रतुः सागरे क्रीडां यादोगणसमन्वितौ
kālena kiyatā viprā dānavābhyāṃ yadṛcchayā |
dṛṣṭaḥ prajāpatirbrahmā padmāsanagataḥ prabhuḥ
||40||कालेन कियता विप्रा दानवाभ्यां यदृच्छया ।
दृष्टः प्रजापतिर्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः
dṛṣṭvā tu muditāvāstāṃ yuddhakāmau mahābalau |
tamūcatustadā tatra yuddhaṃ nau dehi suvrata
||41||दृष्ट्वा तु मुदितावास्तां युद्धकामौ महाबलौ ।
तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नौ देहि सुव्रत
nocetpadmaṃ parityajya yatheṣṭaṃ gaccha māciram |
yadi tvaṃ nirbalaścāsi kva yogyaṃ śubhamāsanam
||42||नोचेत्पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् ।
यदि त्वं निर्बलश्चासि क्व योग्यं शुभमासनम्
vīrabhogyamidaṃ sthānaṃ kātaro'si tyajāśu vai |
tayoriti vacaḥ śrutvā cintāmāpa prajāpatiḥ
||43||वीरभोग्यमिदं स्थानं कातरोऽसि त्यजाशु वै ।
तयोरिति वचः श्रुत्वा चिन्तामाप प्रजापतिः
dṛṣṭvā ca balinau vīrau kiṃ karomīti tāpasaḥ |
cintāviṣṭastadā tasthau cintayanmanasā tadā
||44||दृष्ट्वा च बलिनौ वीरौ किं करोमीति तापसः ।
चिन्ताविष्टस्तदा तस्थौ चिन्तयन्मनसा तदा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe madhukaiṭabhayoryuddhodyogavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||