vyāsena gṛhasthadharmavarṇanam
sūta uvāca
dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vyāsaścintāparo'bhavat |
kiṃ karomi na me yogyā devakanyeyamapsarāḥ
||1||दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् ।
किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः
evaṃ cintayamānaṃ tu dṛṣṭvā vyāsaṃ tadāpsarāḥ |
bhayabhītā hi sañjātā śāpaṃ mā visṛjedayam
||2||एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः ।
भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्
sā kṛtvātha śukīrūpaṃ nirgatā bhayavihvalā |
kṛṣṇastu vismayaṃ prāpto vihaṅgīṃ tāṃ vilokayan
||3||सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला ।
कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्
kāmastu dehe vyāsasya darśanādeva saṅgataḥ |
mano'tivismitaṃ jātaṃ sarvagātreṣu vismitaḥ
||4||कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः ।
मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः
sa tu dhairyeṇa mahatā nigahṇanmānasaṃ muniḥ |
na śaśāka niyantuṃ ca sa vyāsaḥ prasṛtaṃ manaḥ
||5||स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः ।
न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः
bahuśo gṛhyamāṇaṃ ca ghṛtācyā mohitaṃ manaḥ |
bhāvitvānnaiva vidhṛtaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
||6||बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः ।
भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः
mandhanaṃ kurvatastasya muneragnicikīrṣayā |
araṇyāmeva sahasā tasya śukramathāpatat
||7||मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्
so'vicintya tathā pātaṃ mamanthāraṇimeva ca |
tasmācchukaḥ samudbhūto vyāsākṛtimanoharaḥ
||8||सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च ।
तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः
vismayaṃ janayanbālaḥ sañjātastadaraṇyajaḥ |
yathādhvare samiddho'gnirbhāti havyena dīptimān
||9||विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः ।
यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्
vyāsastu sutamālokya vismayaṃ paramaṃ gataḥ |
kimetaditi sañcintya varadānācchivasya vai
||10||व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः ।
किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै
tejorūpī śuko jāto'pyaraṇīgarbhasambhavaḥ |
dvitīyo'gnirivātyarthaṃ dīpyamānaḥ svatejasā
||11||तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः ।
द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा
vilokayāmāsa tadā vyāsastu muditaṃ sutam |
divyena tejasā yuktaṃ gārhapatyamivāparam
||12||विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् ।
दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम्
gaṅgāntaḥ snāpayāmāsa samāgatya girestadā |
puṣpavṛṣṭistu khājjātā śiśorupari tāpasāḥ
||13||गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा ।
पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः
jātakarmādikaṃ cakre vyāsastasya mahātmanaḥ |
devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||14||जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
jagurgandharvapatayo muditāste didṛkṣavaḥ |
viśvāvasurnāradaśca tumburuḥ śukasambhave
||15||जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः ।
विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे
tuṣṭuvurmuditāḥ sarve devā vidyādharāstathā |
dṛṣṭvā vyāsasutaṃ divyamaraṇīgarbhasambhavam
||16||तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा ।
दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम्
antarikṣātpapātorvyāṃ daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham |
kamaṇḍalustathā divyaḥ śukasyārthe dvijottamāḥ
||17||अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् ।
कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः
sadyaḥ sa vavṛdhe bālo jātamātro'tidīptimān |
tasyopanayanaṃ cakre vyāso vidyāvidhānavit
||18||सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् ।
तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित्
utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ |
upatasthurmahātmānaṃ yathāsya pitaraṃ tathā
||19||उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ।
उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा
yato dṛṣṭaṃ śukīrūpaṃ ghṛtācyāḥ sambhave tadā |
śuketi nāma putrasya cakāra munisattamaḥ
||20||यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्याः सम्भवे तदा ।
शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः
bṛhaspatimupādhyāyaṃ kṛtvā vyāsasutastadā |
vratāni brahmacaryasya cakāra vidhipūrvakam
||21||बृहस्पतिमुपाध्यायं कृत्वा व्याससुतस्तदा ।
व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम्
so'dhītya nikhilānvedān sarahasyānsasaṃgrahān |
dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kṛtvā gurukule śukaḥ
||22||सोऽधीत्य निखिलान्वेदान् सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कृत्वा गुरुकुले शुकः
gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto munistadā |
ājagāma pituḥ pārśvaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
||23||गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो मुनिस्तदा ।
आजगाम पितुः पार्श्वं कृष्णद्वैपायनस्य च
dṛṣṭvā vyāsaḥ śukaṃ prāptaṃ premṇotthāya sasambhramaḥ |
āliliṅga muhurghrāṇaṃ mūrdhni tasya cakāra ha
||24||दृष्ट्वा व्यासः शुकं प्राप्तं प्रेम्णोत्थाय ससम्भ्रमः ।
आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्ध्नि तस्य चकार ह
papraccha kuśalaṃ vyāsastathā cādhyayanaṃ śuci |
āśvāsya sthāpayāmāsa śukaṃ tatrāśrame śubhe
||25||पप्रच्छ कुशलं व्यासस्तथा चाध्ययनं शुचि ।
आश्वास्य स्थापयामास शुकं तत्राश्रमे शुभे
dārakarma tato vyāsaḥ śukasya paryacintayat |
kanyāṃ munisutāṃ kāntāmapṛcchadativegavān
||26||दारकर्म ततो व्यासः शुकस्य पर्यचिन्तयत् ।
कन्यां मुनिसुतां कान्तामपृच्छदतिवेगवान्
śukaṃ prāha sutaṃ vyāso vedo'dhītastvayānagha |
dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kuru bhāryāṃ mahāmate
||27||शुकं प्राह सुतं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयानघ ।
धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कुरु भार्यां महामते
gārhasthyaṃ ca samāsādya yaja devānpitṝnatha |
ṛṇānmocaya māṃ putra prāpya dārānmanoramān
||28||गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ ।
ऋणान्मोचय मां पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान्
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
tasmātputra mahābhāga kuruṣvādya gṛhāśramam
||29||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
तस्मात्पुत्र महाभाग कुरुष्वाद्य गृहाश्रमम्
kṛtvā gṛhāśramaṃ putra sukhinaṃ kuru māṃ śuka |
āśā me mahatī putra pūrayasva mahāmate
||30||कृत्वा गृहाश्रमं पुत्र सुखिनं कुरु मां शुक ।
आशा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते
tapastaptvā mahāghoraṃ prāpto'si tvamayonijaḥ |
devarūpī mahāprājña pāhi māṃ pitaraṃ śuka
||31||तपस्तप्त्वा महाघोरं प्राप्तोऽसि त्वमयोनिजः ।
देवरूपी महाप्राज्ञ पाहि मां पितरं शुक
sūta uvāca
iti vādinamabhyāśe prāptaḥ prāha śukastadā |
viraktaḥ so'tiraktaṃ taṃ sākṣātpitaramātmanaḥ
||32||इति वादिनमभ्याशे प्राप्तः प्राह शुकस्तदा ।
विरक्तः सोऽतिरक्तं तं साक्षात्पितरमात्मनः
śuka uvāca
kiṃ tvaṃ vadasi dharmajña vedavyāsa mahāmate |
tattvena śādhi śiṣyaṃ māṃ tvadājñāṃ karavāṇyalam
||33||किं त्वं वदसि धर्मज्ञ वेदव्यास महामते ।
तत्त्वेन शाधि शिष्यं मां त्वदाज्ञां करवाण्यलम्
vyāsa uvāca
tvadarthe yattapastaptaṃ mayā putra śataṃ samāḥ |
prāptastvaṃ cātiduḥkhena śivasyārādhanena ca
||34||त्वदर्थे यत्तपस्तप्तं मया पुत्र शतं समाः ।
प्राप्तस्त्वं चातिदुःखेन शिवस्याराधनेन च
dadāmi tava vittaṃ tu prārthayitvātha bhūpatim |
sukhaṃ bhuṃkṣva mahāprājña prāpya yauvanamuttamam
||35||ददामि तव वित्तं तु प्रार्थयित्वाथ भूपतिम् ।
सुखं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ प्राप्य यौवनमुत्तमम्
śuka uvāca
kiṃ sukhaṃ mānuṣe loke brūhi tāta nirāmayam |
duḥkhaviddhaṃ sukhaṃ prājñā na vadanti sukhaṃ kila
||36||किं सुखं मानुषे लोके ब्रूहि तात निरामयम् ।
दुःखविद्धं सुखं प्राज्ञा न वदन्ति सुखं किल
striyaṃ kṛtvā mahābhāga bhavāmi tadvaśānugaḥ |
sukhaṃ kiṃ paratantrasya strījitasya viśeṣataḥ
||37||स्त्रियं कृत्वा महाभाग भवामि तद्वशानुगः ।
सुखं किं परतन्त्रस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः
kadācidapi mucyeta lohakāṣṭhādiyantritaḥ |
putradārairnibaddhastu na vimucyeta karhicit
||38||कदाचिदपि मुच्येत लोहकाष्ठादियन्त्रितः ।
पुत्रदारैर्निबद्धस्तु न विमुच्येत कर्हिचित्
viṇmūtrasambhavo deho nārīṇāṃ tanmayastathā |
kaḥ prītiṃ tatra viprendra vibudhaḥ kartumicchati
||39||विण्मूत्रसम्भवो देहो नारीणां तन्मयस्तथा ।
कः प्रीतिं तत्र विप्रेन्द्र विबुधः कर्तुमिच्छति
ayonijo'haṃ viprarṣe yonau me kīdṛśī matiḥ |
na vāñchāmyahamagre'pi yonāveva samudbhavam
||40||अयोनिजोऽहं विप्रर्षे योनौ मे कीदृशी मतिः ।
न वाञ्छाम्यहमग्रेऽपि योनावेव समुद्भवम्
viṭsukhaṃ kimu vāñchāmi tyaktvā''tmasukhamadbhutam |
ātmārāmaśca bhūyo'pi na bhavatyatilolupaḥ
||41||विट्सुखं किमु वाञ्छामि त्यक्त्वाऽऽत्मसुखमद्भुतम् ।
आत्मारामश्च भूयोऽपि न भवत्यतिलोलुपः
prathamaṃ paṭhitā vedā mayā vistāritāśca te |
hiṃsāmayāste patitāḥ karmamārgapravartakāḥ
||42||प्रथमं पठिता वेदा मया विस्तारिताश्च ते ।
हिंसामयास्ते पतिताः कर्ममार्गप्रवर्तकाः
bṛhaspatirguruḥ prāptaḥ so'pi magno gṛhārṇave |
avidyāgrastahṛdayaḥ kathaṃ tārayituṃ kṣamaḥ
||43||बृहस्पतिर्गुरुः प्राप्तः सोऽपि मग्नो गृहार्णवे ।
अविद्याग्रस्तहृदयः कथं तारयितुं क्षमः
rogagrasto yathā vaidyaḥ pararogacikitsakaḥ |
tathā gururmumukṣorme gṛhastho'yaṃ viḍambanā
||44||रोगग्रस्तो यथा वैद्यः पररोगचिकित्सकः ।
तथा गुरुर्मुमुक्षोर्मे गृहस्थोऽयं विडम्बना
kṛtvā praṇāmaṃ gurave tvatsamīpamupāgataḥ |
trāhi māṃ tattvabodhena bhītaṃ saṃsārasarpataḥ
||45||कृत्वा प्रणामं गुरवे त्वत्समीपमुपागतः ।
त्राहि मां तत्त्वबोधेन भीतं संसारसर्पतः
saṃsāre'sminmahāghore bhramaṇaṃ nabhacakravat |
na ca viśramaṇaṃ kyāpi sūryasyeva divāniśi
||46||संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् ।
न च विश्रमणं क्यापि सूर्यस्येव दिवानिशि
kiṃ sukhaṃ tāta saṃsāre nijatattvavicāraṇāt |
mūḍhānāṃ sukhabuddhistu viṭsu kīṭasukhaṃ yathā
||47||किं सुखं तात संसारे निजतत्त्वविचारणात् ।
मूढानां सुखबुद्धिस्तु विट्सु कीटसुखं यथा
adhītya vedaśāstrāṇi saṃsāre rāgiṇaśca ye |
tebhyaḥ paro na mūrkho'sti sadharmā śvāśvasūkaraiḥ
||48||अधीत्य वेदशास्त्राणि संसारे रागिणश्च ये ।
तेभ्यः परो न मूर्खोऽस्ति सधर्मा श्वाश्वसूकरैः
mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya vedaśāstrāṇyadhītya ca |
badhyate yadi saṃsāre ko vimucyeta mānavaḥ
||49||मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीत्य च ।
बध्यते यदि संसारे को विमुच्येत मानवः
nātaḥ parataraṃ loke kvacidāścaryamadbhutam |
putradāragṛhāsaktaḥ paṇḍitaḥ parigīyate
||50||नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्भुतम् ।
पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते
na bādhyate yaḥ saṃsāre naro māyāguṇaistribhiḥ |
sa vidvānsa ca medhāvī śāstrapāraṃ gato hi saḥ
||51||न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः ।
स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः
kiṃ vṛthādhyayanenātra dṛḍhabandhakareṇa ca |
paṭhitavyaṃ tadevāśu mocayedbhavabandhanāt
||52||किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च ।
पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्भवबन्धनात्
gahṇāti puruṣaṃ yasmādgṛhaṃ tena prakīrtitam |
kva sukhaṃ bandhanāgāre tena bhīto'smyahaṃ pitaḥ
||53||गह्णाति पुरुषं यस्माद्गृहं तेन प्रकीर्तितम् ।
क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः
ye'budhā mandamatayo vidhinā muṣitāśca ye |
te prāpya mānuṣaṃ janma punarbandhaṃ viśantyuta
||54||येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये ।
ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत
vyāsa uvāca
na gṛhaṃ bandhanāgāraṃ bandhane na ca kāraṇam |
manasā yo vinirmukto gṛhastho'pi vimucyate
||55||न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् ।
मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते
nyāyāgatadhanaḥ kurvanvedoktaṃ vidhivatkramāt |
gṛhastho'pi vimucyeta śrāddhakṛtsatyavāk śuciḥ
||56||न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् ।
गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः
brahmacārī yatiścaiva vānaprastho vratasthitaḥ |
gṛhasthaṃ samupāsante madhyāhnātikrame sadā
||57||ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः ।
गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा
śraddhayā cānnadānena vācā sūnṛtayā tathā |
upakurvanti dharmasthā gṛhāśramanivāsinaḥ
||58||श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा ।
उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः
gṛhāśramātparo dharmo na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ |
vasiṣṭhādibhirācāryairjñānibhiḥ samupāśritaḥ
||59||गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः ।
वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः
kimasādhyaṃ mahābhāga vedoktāni ca kurvataḥ |
svargaṃ mokṣaṃ ca sajjanma yadyadvāñchati tadbhavet
||60||किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः ।
स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्भवेत्
āśramādāśramaṃ gacchediti dharmavido viduḥ |
tasmādagniṃ samādhāya kuru karmāṇyatandritaḥ
||61||आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः ।
तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः
devānpitṝnmanuṣyāṃśca santarpya vidhivatsuta |
putramutpādya dharmajña saṃyojya ca gṛhāśrame
||62||देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत ।
पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे
tyaktvāgṛhaṃ vanaṃ gatvā kartāsi vratamuttamam |
vānaprasthāśramaṃ kṛtvā saṃnyāsaṃ ca tataḥ param
||63||त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् ।
वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्
indriyāṇi mahābhāga mādakāni suniścitam |
adārasya durantāni pañcaiva manasā saha
||64||इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् ।
अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह
tasmāddārānprakurvīta tajjayāya mahāmate |
vārdhake tapa ātiṣṭhediti śāstroditaṃ vacaḥ
||65||तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते ।
वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः
viśvāmitro mahābhāga tapaḥ kṛtvātiduścaram |
trīṇi varṣasahasrāṇi nirāhāro jitendriyaḥ
||66||विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् ।
त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः
mohitaśca mahātejā vane menakayā sthitaḥ |
śakuntalā samutpannā putrī tadvīryajā śubhā
||67||मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः ।
शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा
dṛṣṭvā dāśasutāṃ kālīṃ pitā mama parāśaraḥ |
kāmabāṇārditaḥ kanyāṃ tāṃ jagrāhoḍupe sthitaḥ
||68||दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः ।
कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः
brahmāpi svasutāṃ dṛṣṭvā pañcabāṇaprapīḍitaḥ |
dhāvamānaśca rudreṇa mūrcchitaśca nivāritaḥ
||69||ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः ।
धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः
tasmāttvamapi kalyāṇa kuru me vacanaṃ hitam |
kulajāṃ kanyakāṃ vṛtvā vedamārgaṃ samāśraya
||70||तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् ।
कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe vyāsena gṛhasthadharmavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||