janakopadeśavarṇanam
sūta uvāca
sūta uvāca
śrutvā tamāgataṃ rājā mantribhiḥ sahitaḥ śuciḥ |
puraḥ purohitaṃ kṛtvā guruputraṃ samabhyagāt
||1||श्रुत्वा तमागतं राजा मन्त्रिभिः सहितः शुचिः ।
पुरः पुरोहितं कृत्वा गुरुपुत्रं समभ्यगात्
kṛtvārhaṇāṃ nṛpaḥ samyagdattāsanamanuttamam |
papraccha kuśalaṃ gāṃ ca vinivedya payasvinīm
||2||कृत्वार्हणां नृपः सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम् ।
पप्रच्छ कुशलं गां च विनिवेद्य पयस्विनीम्
sa ca tāṃ nṛpapūjāṃ vai pratyagṛhṇādyathāvidhi |
papraccha kuśalaṃ rājñe svaṃ nivedya nirāmayam
||3||स च तां नृपपूजां वै प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।
पप्रच्छ कुशलं राज्ञे स्वं निवेद्य निरामयम्
kṛtvā kuśalasaṃpraśnamupaviṣṭaṃ sukhāsane |
śuka vyāsasutaṃ śāntaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ
||4||कृत्वा कुशलसंप्रश्नमुपविष्टं सुखासने ।
शुक व्याससुतं शान्तं पर्यपृच्छत पार्थिवः
kiṃ nimittaṃ mahābhāga niḥspṛhasya ca māṃ prati |
jātaṃ hyāgamanaṃ brūhi kāryaṃ tanmunisattama
||5||किं निमित्तं महाभाग निःस्पृहस्य च मां प्रति ।
जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्यं तन्मुनिसत्तम
śuka uvāca
vyāsenokto mahārāja kuru dāraparigraham |
sarveṣāmāśramāṇāṃ ca gṛhasthāśrama uttamaḥ
||6||व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् ।
सर्वेषामाश्रमाणां च गृहस्थाश्रम उत्तमः
mayā nāṅgīkṛtaṃ vākyaṃ mattvā bandhaṃ gurorapi |
na bandho'stīti tenokto nāhaṃ tatkṛtavānpunaḥ
||7||मया नाङ्गीकृतं वाक्यं मत्त्वा बन्धं गुरोरपि ।
न बन्धोऽस्तीति तेनोक्तो नाहं तत्कृतवान्पुनः
iti sandigdhamanasaṃ matvā sa munisattamaḥ |
uvāca vacanaṃ tathyaṃ mithilāṃ gaccha mā śucaḥ
||8||इति सन्दिग्धमनसं मत्वा स मुनिसत्तमः ।
उवाच वचनं तथ्यं मिथिलां गच्छ मा शुचः
yājyo'sti janakastatra jīvanmukto narādhipaḥ |
videho lokaviditaḥ pāti rājyamakaṇṭakam
||9||याज्योऽस्ति जनकस्तत्र जीवन्मुक्तो नराधिपः ।
विदेहो लोकविदितः पाति राज्यमकण्टकम्
kurvan rājyaṃ tathā rājā māyāpāśairna badhyate |
tvaṃ bibheṣi kathaṃ putra vanavṛttiḥ parantapa
||10||कुर्वन् राज्यं तथा राजा मायापाशैर्न बध्यते ।
त्वं बिभेषि कथं पुत्र वनवृत्तिः परन्तप
paśya taṃ nṛpaśārdūlaṃ tyaja mohaṃ manogatam |
kuru dārānmahābhāga pṛccha vā bhūpatiṃ ca tam
||11||पश्य तं नृपशार्दूलं त्यज मोहं मनोगतम् ।
कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम्
sandehaṃ te manojātaṃ kathayiṣyati pārthivaḥ |
tacchrutvā vacanaṃ tasya māmehi tarasā suta
||12||सन्देहं ते मनोजातं कथयिष्यति पार्थिवः ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मामेहि तरसा सुत
samprāpto'haṃ mahārāja tvatpure ca tadājñayā |
mokṣakāmo'smi rājendra brūhi kṛtyaṃ mamānagha
||13||सम्प्राप्तोऽहं महाराज त्वत्पुरे च तदाज्ञया ।
मोक्षकामोऽस्मि राजेन्द्र ब्रूहि कृत्यं ममानघ
tapastīrthavratejyāśca svādhyāyastīrthasevanam |
jñānaṃ vā vada rājendra mokṣaṃ prati ca kāraṇam
||14||तपस्तीर्थव्रतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् ।
ज्ञानं वा वद राजेन्द्र मोक्षं प्रति च कारणम्
janaka uvāca
śṛṇu vipreṇa kartavyaṃ mokṣamārgāśritena yat |
upanīto vasedādau vedābhyāsāya vai gurau
||15||शृणु विप्रेण कर्तव्यं मोक्षमार्गाश्रितेन यत् ।
उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यासाय वै गुरौ
adhītya vedavedāntāndattvā ca gurudakṣiṇām |
samāvṛttastu gārhasthye sadāro nivasenmuniḥ
||16||अधीत्य वेदवेदान्तान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् ।
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो निवसेन्मुनिः
nyāyavṛttistu santoṣī nirāśī gatakalmaṣaḥ |
agnihotrādikarmāṇi kurvāṇaḥ satyavākśuciḥ
||17||न्यायवृत्तिस्तु सन्तोषी निराशी गतकल्मषः ।
अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वाणः सत्यवाक्शुचिः
putraṃ pautraṃ samāsādya vānaprasthāśrame vaset |
tapasā ṣaḍripūñjitvā bhāryāṃ putre niveśya ca
||18||पुत्रं पौत्रं समासाद्य वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
तपसा षड्रिपूञ्जित्वा भार्यां पुत्रे निवेश्य च
sarvānagnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit |
vasetturyāśrame śrāntaḥ śuddhe vairāgyasambhave
||19||सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् ।
वसेत्तुर्याश्रमे श्रान्तः शुद्धे वैराग्यसम्भवे
viraktasyādhikāro'sti saṃnyāse nānyathā kvacit |
vedavākyamidaṃ tathyaṃ nānyatheti matirmama
||20||विरक्तस्याधिकारोऽस्ति संन्यासे नान्यथा क्वचित् ।
वेदवाक्यमिदं तथ्यं नान्यथेति मतिर्मम
śukāṣṭacatvāriśadvai saṃskārā vedabodhitāḥ |
catvāriṃśadgṛhasthasya proktāstatra mahātmabhiḥ
||21||शुकाष्टचत्वारिशद्वै संस्कारा वेदबोधिताः ।
चत्वारिंशद्गृहस्थस्य प्रोक्तास्तत्र महात्मभिः
aṣṭau ca muktikāmasya proktāḥ śamadamādayaḥ |
āśramādāśramaṃ gacchediti śiṣṭānuśāsanam
||22||अष्टौ च मुक्तिकामस्य प्रोक्ताः शमदमादयः ।
आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति शिष्टानुशासनम्
śuka uvāca
utpanne hṛdi vairāgye jñānavijñānasambhave |
avaśyameva vastavyamāśrameṣu vaneṣu vā
||23||उत्पन्ने हृदि वैराग्ये ज्ञानविज्ञानसम्भवे ।
अवश्यमेव वस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा
janaka uvāca
indriyāṇi baliṣṭhāni na niyuktāni mānada |
apakvasya prakurvanti vikārāṃstānanekaśaḥ
||24||इन्द्रियाणि बलिष्ठानि न नियुक्तानि मानद ।
अपक्वस्य प्रकुर्वन्ति विकारांस्ताननेकशः
bhojanecchāṃ sukhecchāṃ ca śayyecchāmātmajasya ca |
yatī bhūtvā kathaṃ kuryādvikāre samupasthite
||25||भोजनेच्छां सुखेच्छां च शय्येच्छामात्मजस्य च ।
यती भूत्वा कथं कुर्याद्विकारे समुपस्थिते
durjaraṃ vāsanājālaṃ na śāntimupayāti vai |
atastacchamanārthāya krameṇa ca parityajet
||26||दुर्जरं वासनाजालं न शान्तिमुपयाति वै ।
अतस्तच्छमनार्थाय क्रमेण च परित्यजेत्
ūrdhvaṃ suptaḥ patatyeva na śayānaḥ patatyadhaḥ |
parivrajya paribhraṣṭo na mārgaṃ labhate punaḥ
||27||ऊर्ध्वं सुप्तः पतत्येव न शयानः पतत्यधः ।
परिव्रज्य परिभ्रष्टो न मार्गं लभते पुनः
yathā pipīlikā mūlācchākhāyāmadhirohati |
śanaiḥ śanaiḥ phalaṃ yāti sukhena padagāminī
||28||यथा पिपीलिका मूलाच्छाखायामधिरोहति ।
शनैः शनैः फलं याति सुखेन पदगामिनी
vihaṅgastarasā yāti vighnaśaṅkāmudasya vai |
śrānto bhavati viśramya sukhaṃ yāti pipīlikā
||29||विहङ्गस्तरसा याति विघ्नशङ्कामुदस्य वै ।
श्रान्तो भवति विश्रम्य सुखं याति पिपीलिका
manastu prabalaṃ kāmamajeyamakṛtātmabhiḥ |
ataḥ krameṇa jetavyamāśramānukrameṇa ca
||30||मनस्तु प्रबलं काममजेयमकृतात्मभिः ।
अतः क्रमेण जेतव्यमाश्रमानुक्रमेण च
gṛhasthāśramasaṃstho'pi śāntaḥ sumatirātmavān |
na ca hṛṣyenna ca tapellābhālābhe samo bhavet
||31||गृहस्थाश्रमसंस्थोऽपि शान्तः सुमतिरात्मवान् ।
न च हृष्येन्न च तपेल्लाभालाभे समो भवेत्
vihataṃ karma kurvāṇastyajaṃścintānvitaṃ ca yat |
ātmalābhena santuṣṭo mucyate nātra saṃśayaḥ
||32||विहतं कर्म कुर्वाणस्त्यजंश्चिन्तान्वितं च यत् ।
आत्मलाभेन सन्तुष्टो मुच्यते नात्र संशयः
paśyāhaṃ rājyasaṃstho'pi jīvanmukto yathānagha |
vicarāmi yathākāmaṃ na me kiñcitprajāyate
||33||पश्याहं राज्यसंस्थोऽपि जीवन्मुक्तो यथानघ ।
विचरामि यथाकामं न मे किञ्चित्प्रजायते
bhuñjāno vividhānbhogānkurvankāryāṇyanekaśaḥ |
bhaviṣyāmi yathāhaṃ tvaṃ tathā mukto bhavānagha
||34||भुञ्जानो विविधान्भोगान्कुर्वन्कार्याण्यनेकशः ।
भविष्यामि यथाहं त्वं तथा मुक्तो भवानघ
kathyate khalu yaddṛśyamadṛśyaṃ badhyate kutaḥ |
dṛśyāni pañcabhūtāni guṇāsteṣāṃ tathā punaḥ
||35||कथ्यते खलु यद्दृश्यमदृश्यं बध्यते कुतः ।
दृश्यानि पञ्चभूतानि गुणास्तेषां तथा पुनः
ātmā gamyo'numānena pratyakṣo na kadācana |
sa kathaṃ badhyate brahmannirvikāro nirañjanaḥ
||36||आत्मा गम्योऽनुमानेन प्रत्यक्षो न कदाचन ।
स कथं बध्यते ब्रह्मन्निर्विकारो निरञ्जनः
manastu sukhaduḥkhānāṃ mahatāṃ kāraṇaṃ dvija |
jāte tu nirmale hyasminsarvaṃ bhavati nirmalam
||37||मनस्तु सुखदुःखानां महतां कारणं द्विज ।
जाते तु निर्मले ह्यस्मिन्सर्वं भवति निर्मलम्
bhramansarveṣu tīrtheṣu snātvā snātvā punaḥ punaḥ |
nirmalaṃ na mano yāvattāvatsarvaṃ nirarthakam
||38||भ्रमन्सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा स्नात्वा पुनः पुनः ।
निर्मलं न मनो यावत्तावत्सर्वं निरर्थकम्
na deho na ca jīvātmā nendriyāṇi parantapa |
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
||39||न देहो न च जीवात्मा नेन्द्रियाणि परन्तप ।
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः
śuddho muktaḥ sadaivātmā na vai badhyeta karhicit |
bandhamokṣau manaḥsaṃsthau tasmiñchānte praśāmyati
||40||शुद्धो मुक्तः सदैवात्मा न वै बध्येत कर्हिचित् ।
बन्धमोक्षौ मनःसंस्थौ तस्मिञ्छान्ते प्रशाम्यति
śatrurmitramudāsīno bhedāḥ sarve manogatāḥ |
ekātmatve kathaṃ bhedaḥ sambhaveddvaitadarśanāt
||41||शत्रुर्मित्रमुदासीनो भेदाः सर्वे मनोगताः ।
एकात्मत्वे कथं भेदः सम्भवेद्द्वैतदर्शनात्
jīvo brahma sadaivāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā |
bhedabuddhistu saṃsāre vartamānā pravartate
||42||जीवो ब्रह्म सदैवाहं नात्र कार्या विचारणा ।
भेदबुद्धिस्तु संसारे वर्तमाना प्रवर्तते
avidyeyaṃ mahābhāga vidyā caitannivartanam |
vidyāvidye ca vijñeye sarvadaiva vicakṣaṇaiḥ
||43||अविद्येयं महाभाग विद्या चैतन्निवर्तनम् ।
विद्याविद्ये च विज्ञेये सर्वदैव विचक्षणैः
vinātapaṃ hi chāyāyā jñāyate ca kathaṃ sukham |
avidyayā vinā tadvatkathaṃ vidyāṃ ca vetti vai
||44||विनातपं हि छायाया ज्ञायते च कथं सुखम् ।
अविद्यया विना तद्वत्कथं विद्यां च वेत्ति वै
guṇā guṇeṣu vartante bhūtāni ca tathaiva ca |
indriyāṇīndriyārtheṣu ko doṣastatra cātmanaḥ
||45||गुणा गुणेषु वर्तन्ते भूतानि च तथैव च ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु को दोषस्तत्र चात्मनः
maryādā sarvarakṣārthaṃ kṛtā vedeṣu sarvaśaḥ |
anyathā dharmanāśaḥ syātsaugatānāmivānagha
||46||मर्यादा सर्वरक्षार्थं कृता वेदेषु सर्वशः ।
अन्यथा धर्मनाशः स्यात्सौगतानामिवानघ
dharmanāśe vinaṣṭaḥ syādvarṇācāro'tivartitaḥ |
ato vedapradiṣṭena mārgeṇa gacchatāṃ śubham
||47||धर्मनाशे विनष्टः स्याद्वर्णाचारोऽतिवर्तितः ।
अतो वेदप्रदिष्टेन मार्गेण गच्छतां शुभम्
śuka uvāca
sandeho vartate rājanna nivartati me kvacit |
bhavatā kathitaṃ yattacchṛṇvato me narādhipa
||48||सन्देहो वर्तते राजन्न निवर्तति मे क्वचित् ।
भवता कथितं यत्तच्छृण्वतो मे नराधिप
vedadharmeṣu hiṃsā syādadharmabahulā hi sā |
kathaṃ muktiprado dharmo vedokto bata bhūpate
||49||वेदधर्मेषु हिंसा स्यादधर्मबहुला हि सा ।
कथं मुक्तिप्रदो धर्मो वेदोक्तो बत भूपते
pratyakṣeṇa tvanācāraḥ somapānaṃ narādhipa |
paśūnāṃ hiṃsanaṃ tadvadbhakṣaṇaṃ cāmiṣasya ca
||50||प्रत्यक्षेण त्वनाचारः सोमपानं नराधिप ।
पशूनां हिंसनं तद्वद्भक्षणं चामिषस्य च
sautrāmaṇau tathā proktaḥ pratyakṣeṇa surāgrahaḥ |
dyūtakrīḍā tathā proktā vratāni vividhāni ca
||51||सौत्रामणौ तथा प्रोक्तः प्रत्यक्षेण सुराग्रहः ।
द्यूतक्रीडा तथा प्रोक्ता व्रतानि विविधानि च
śrūyate sma purā hyāsīcchaśabindurnṛpottamaḥ |
yajvā dharmaparo nityaṃ vadānyaḥ satyasāgaraḥ
||52||श्रूयते स्म पुरा ह्यासीच्छशबिन्दुर्नृपोत्तमः ।
यज्वा धर्मपरो नित्यं वदान्यः सत्यसागरः
goptā ca dharmasetūnāṃ śāstā cotpathagāminām |
yajñāśca vihitāstena bahavo bhūridakṣiṇāḥ
||53||गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।
यज्ञाश्च विहितास्तेन बहवो भूरिदक्षिणाः
carmaṇāṃ parvato jāto vindhyācalasamaḥ punaḥ |
meghāmbuplāvanājjātā nadī carmaṇvatī śubhā
||54||चर्मणां पर्वतो जातो विन्ध्याचलसमः पुनः ।
मेघाम्बुप्लावनाज्जाता नदी चर्मण्वती शुभा
so'pi rājā divaṃ yātaḥ kīrtirasyācalā bhuvi |
evaṃ dharmeṣu vedeṣu na me buddhiḥ pravartate
||55||सोऽपि राजा दिवं यातः कीर्तिरस्याचला भुवि ।
एवं धर्मेषु वेदेषु न मे बुद्धिः प्रवर्तते
strīsaṅgena sadā bhoge sukhamāpnoti mānavaḥ |
alābhe duḥkhamatyantaṃ jīvanmuktaḥ kathaṃ bhavet
||56||स्त्रीसङ्गेन सदा भोगे सुखमाप्नोति मानवः ।
अलाभे दुःखमत्यन्तं जीवन्मुक्तः कथं भवेत्
janaka uvāca
hiṃsā yajñeṣu pratyakṣā sāhiṃsā parikīrtitā |
upādhiyogato hiṃsā nānyatheti vinirṇayaḥ
||57||हिंसा यज्ञेषु प्रत्यक्षा साहिंसा परिकीर्तिता ।
उपाधियोगतो हिंसा नान्यथेति विनिर्णयः
yathā cendhanasaṃyogādagnau dhūmaḥ pravartate |
tadviyogāttathā tasminnirdhūmatvaṃ vibhāti vai
||58||यथा चेन्धनसंयोगादग्नौ धूमः प्रवर्तते ।
तद्वियोगात्तथा तस्मिन्निर्धूमत्वं विभाति वै
ahiṃsāṃ ca tathā viddhi vedoktāṃ munisattama |
rāgiṇāṃ sāpi hiṃsaiva niḥspṛhāṇāṃ na sā matā
||59||अहिंसां च तथा विद्धि वेदोक्तां मुनिसत्तम ।
रागिणां सापि हिंसैव निःस्पृहाणां न सा मता
arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṅkāravarjitam |
akṛtaṃ vedavidvāṃsaḥ pravadanti manīṣiṇaḥ
||60||अरागेण च यत्कर्म तथाहङ्कारवर्जितम् ।
अकृतं वेदविद्वांसः प्रवदन्ति मनीषिणः
gṛhasthānāṃ tu hiṃsaiva yā yajñe dvijasattama |
arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṃkāravarjitam
||61||गृहस्थानां तु हिंसैव या यज्ञे द्विजसत्तम ।
अरागेण च यत्कर्म तथाहंकारवर्जितम्
sāhiṃsaiva mahābhāga mumukṣūṇāṃ jitātmanām
||62||साहिंसैव महाभाग मुमुक्षूणां जितात्मनाम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukāya janakopadeśavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||