śivavaradānavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūta pūrvaṃ tvayā proktaṃ vyāsenāmitatejasā |
kṛtvā purāṇamakhilaṃ śukāyādhyāpitaṃ śubham
||1||सूत पूर्वं त्वया प्रोक्तं व्यासेनामिततेजसा ।
कृत्वा पुराणमखिलं शुकायाध्यापितं शुभम्
vyāsena tu tapastaptvā kathamutpāditaḥ śukaḥ |
vistaraṃ brūhi sakalaṃ yacchrutaṃ kṛṣṇatastvayā
||2||व्यासेन तु तपस्तप्त्वा कथमुत्पादितः शुकः ।
विस्तरं ब्रूहि सकलं यच्छ्रुतं कृष्णतस्त्वया
sūta uvāca
pravakṣyāmi śukotpattiṃ vyāsātsatyavatīsutāt |
yathotpannaḥ śukaḥ sākṣādyogināṃ pravaro muniḥ
||3||प्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं व्यासात्सत्यवतीसुतात् ।
यथोत्पन्नः शुकः साक्षाद्योगिनां प्रवरो मुनिः
meruśṛṅge mahāramye vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
tapaścacāra so'tyugraṃ putrārthaṃ kṛtaniścayaḥ
||4||मेरुशृङ्गे महारम्ये व्यासः सत्यवतीसुतः ।
तपश्चचार सोऽत्युग्रं पुत्रार्थं कृतनिश्चयः
japannekākṣaraṃ mantraṃ vāgbījaṃ nāradācchrutam |
dhyāyanparāṃ mahāmāyāṃ putrakāmastaponidhiḥ
||5||जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं वाग्बीजं नारदाच्छ्रुतम् ।
ध्यायन्परां महामायां पुत्रकामस्तपोनिधिः
agnerbhūmestathā vāyorantarikṣasya cāpyayam |
vīryeṇa sammitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha
||6||अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरन्तरिक्षस्य चाप्ययम् ।
वीर्येण सम्मितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह
atiṣṭhatsa gatāhāraḥ śatasaṃvatsaraṃ prabhuḥ |
ārādhayanmahādevaṃ tathaiva ca sadāśivām
||7||अतिष्ठत्स गताहारः शतसंवत्सरं प्रभुः ।
आराधयन्महादेवं तथैव च सदाशिवाम्
śaktiḥ sarvatra pūjyeti vicārya ca punaḥ punaḥ |
aśakto nindyate loke śaktastu paripūjyate
||8||शक्तिः सर्वत्र पूज्येति विचार्य च पुनः पुनः ।
अशक्तो निन्द्यते लोके शक्तस्तु परिपूज्यते
yatra parvataśṛṅge vai karṇikāravanādbhute |
krīḍanti devatāḥ sarve munayaśca tapo'dhikāḥ
||9||यत्र पर्वतशृङ्गे वै कर्णिकारवनाद्भुते ।
क्रीडन्ति देवताः सर्वे मुनयश्च तपोऽधिकाः
ādityā vasavo rudrā marutaścāśvinau tathā |
vasanti munayo yatra ye cānye brahmavittamāḥ
||10||आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनौ तथा ।
वसन्ति मुनयो यत्र ये चान्ये ब्रह्मवित्तमाः
tatra hemagireḥ śṛṅge saṃgītadhvaninādite |
tapaścacāra dharmātmā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
||11||तत्र हेमगिरेः शृङ्गे संगीतध्वनिनादिते ।
तपश्चचार धर्मात्मा व्यासः सत्यवतीसुतः
tato'sya tejasā vyāptaṃ viśvaṃ sarvaṃ carācaram |
agnivarṇā jaṭā jātā pārāśaryasya dhīmataḥ
||12||ततोऽस्य तेजसा व्याप्तं विश्वं सर्वं चराचरम् ।
अग्निवर्णा जटा जाता पाराशर्यस्य धीमतः
tato'sya teja ālakṣya bhayamāpa śacīpatiḥ |
turāsāhaṃ tadā dṛṣṭvā bhayatrastaṃ śramāturam
||13||ततोऽस्य तेज आलक्ष्य भयमाप शचीपतिः ।
तुरासाहं तदा दृष्ट्वा भयत्रस्तं श्रमातुरम्
uvāca bhagavān rudro maghavantaṃ tathāsthitam |
śaṅkara uvāca |
kathamindrādya bhīto'si kiṃ duḥkhaṃ te sureśvara
||14||उवाच भगवान् रुद्रो मघवन्तं तथास्थितम् ।
शङ्कर उवाच ।
कथमिन्द्राद्य भीतोऽसि किं दुःखं ते सुरेश्वर
amarṣo naiva kartavyastāpaseṣu kadācana |
tapaścaranti munayo jñātvā māṃ śaktisaṃyutam
||15||अमर्षो नैव कर्तव्यस्तापसेषु कदाचन ।
तपश्चरन्ति मुनयो ज्ञात्वा मां शक्तिसंयुतम्
na tvete'hitamicchanti tāpasāḥ sarvathaiva hi |
ityuktavacanaḥ śakrastamuvāca vṛṣadhvajam
||16||न त्वेतेऽहितमिच्छन्ति तापसाः सर्वथैव हि ।
इत्युक्तवचनः शक्रस्तमुवाच वृषध्वजम्
kasmāttapasyati vyāsaḥ ko'rthastasya manogataḥ |
śiva uvāca |
pārāśaryastu putrārthī tapaścarati duścaram
||17||कस्मात्तपस्यति व्यासः कोऽर्थस्तस्य मनोगतः ।
शिव उवाच ।
पाराशर्यस्तु पुत्रार्थी तपश्चरति दुश्चरम्
pūrṇavarṣaśataṃ jātaṃ dadāmyadya sutaṃ śubham |
sūta uvāca |
ityuktyā vāsavaṃ rudro dayayā muditānanaḥ
||18||पूर्णवर्षशतं जातं ददाम्यद्य सुतं शुभम् ।
सूत उवाच ।
इत्युक्त्या वासवं रुद्रो दयया मुदिताननः
gatvā ṛṣisamīpaṃ tu tamuvāca jagadguruḥ |
uttiṣṭha vāsavīputra putraste bhavitā śubhaḥ
||19||गत्वा ऋषिसमीपं तु तमुवाच जगद्गुरुः ।
उत्तिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः
sarvatejomayo jñānī kīrtikartā tavānagha |
akhilasya janasyātra vallabhaste sutaḥ sadā
||20||सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीर्तिकर्ता तवानघ ।
अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा
bhaviṣyati guṇaiḥ pūrṇaḥ sāttvikaiḥ satyavikramaḥ |
sūta uvāca |
tadākarṇya vacaḥ ślakṣṇaṃ kṛṣṇadvaipāyanastadā
||21||भविष्यति गुणैः पूर्णः सात्त्विकैः सत्यविक्रमः ।
सूत उवाच ।
तदाकर्ण्य वचः श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा
śūlapāṇiṃ namaskṛtya jagāmāśramamātmanaḥ |
sa gatvāśramamevāśu bahuvarṣaśramāturaḥ
||22||शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मनः ।
स गत्वाश्रममेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः
araṇīsahitaṃ guhyaṃ mamanthāgniṃ cikīrṣayā |
manthanaṃ kurvatastasya citte cintābharastadā
||23||अरणीसहितं गुह्यं ममन्थाग्निं चिकीर्षया ।
मन्थनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिन्ताभरस्तदा
prādurbabhūva sahasā sutotpattau mahātmanaḥ |
manthānāraṇisaṃyogānmanthanācca samudbhavaḥ
||24||प्रादुर्बभूव सहसा सुतोत्पत्तौ महात्मनः ।
मन्थानारणिसंयोगान्मन्थनाच्च समुद्भवः
pāvakasya yathā tadvatkathaṃ me syātsutodbhavaḥ |
putrāraṇistu yā khyātā sā mamādya na vidyate
||25||पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुतोद्भवः ।
पुत्रारणिस्तु या ख्याता सा ममाद्य न विद्यते
taruṇī rūpasampannā kulotpantā pativratā |
kathaṃ karomi kāntāṃ ca pādayoḥ śṛṅkhalāsamām
||26||तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ता पतिव्रता ।
कथं करोमि कान्तां च पादयोः शृङ्खलासमाम्
putrotpādanadakṣāṃ ca pātivratye sadā sthitām |
pativratāpi dakṣāpi rūpavatyapi kāminī
||27||पुत्रोत्पादनदक्षां च पातिव्रत्ये सदा स्थिताम् ।
पतिव्रतापि दक्षापि रूपवत्यपि कामिनी
sadā bandhanarūpā ca svecchāsukhavidhāyinī |
śivo'pi vartate nityaṃ kāminīpāśasaṃyutaḥ
||28||सदा बन्धनरूपा च स्वेच्छासुखविधायिनी ।
शिवोऽपि वर्तते नित्यं कामिनीपाशसंयुतः
kathaṃ karomyahaṃ cātra durghaṭaṃ ca gṛhāśramam |
evaṃ cintayatastasya ghṛtācī divyarūpiṇī
||29||कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् ।
एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी
prāptā dṛṣṭipathaṃ tatra samīpe gagane sthitā |
tāṃ dṛṣṭvā cañcalāpāṅgīṃ samīpasthāṃ varāpsarām
||30||प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता ।
तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम्
pañcabāṇaparītāṅgastūrṇamāsīddhṛtavrataḥ |
cintayāmāsa ca tadā kiṃ karomyadya saṃkaṭe
||31||पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः ।
चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य संकटे
dharmasya purataḥ prāpte kāmabhāve durāsade |
aṅgīkaromi yadyenāṃ vañcanārthamihāgatām
||32||धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे ।
अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम्
hasiṣyanti mahātmānastāpasā māṃ tu vihvalam |
tapastaptvā mahāghoraṃ pūrṇavarṣaśataṃ tviha
||33||हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् ।
तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह
dṛṣṭvāpsarāṃ ca vivaśaḥ kathaṃ jāto mahātapāḥ |
kāmaṃ nindāpi bhavatu yadi syādatulaṃ sukham
||34||दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः ।
कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम्
gṛhasthāśramasambhūtaṃ sukhadaṃ putrakāmadam |
svargadaṃ ca tathā proktaṃ jñānināṃ mokṣadaṃ tathā
||35||गृहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् ।
स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा
na bhaviṣyati tannūmanayā devakanyayā |
nāradācca mayā pūrvaṃ śrutamasti kathānakam |
yathorvaśīvaśo rājā parābhūtaḥ purūravāḥ
||36||न भविष्यति तन्नूमनया देवकन्यया ।
नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् ।
यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śivavaradānavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||