śukasya vivāhādikāryavarṇanam
śuka uvāca
sandeho'yaṃ mahārāja vartate hṛdaye mama |
māyāmadhye vartamānaḥ sa kathaṃ niḥspṛho bhavet
||1||सन्देहोऽयं महाराज वर्तते हृदये मम ।
मायामध्ये वर्तमानः स कथं निःस्पृहो भवेत्
śāstrajñānaṃ ca samprāpya nityānityavicāraṇam |
tyajate na mano mohaṃ sa kathaṃ mucyate naraḥ
||2||शास्त्रज्ञानं च सम्प्राप्य नित्यानित्यविचारणम् ।
त्यजते न मनो मोहं स कथं मुच्यते नरः
antargataṃ tamaśchettuṃ śāstrādbodho hi na kṣamaḥ |
yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā
||3||अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शास्त्राद्बोधो हि न क्षमः ।
यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया
adrohaḥ sarvabhūteṣu kartavyaḥ sarvadā budhaiḥ |
sa kathaṃ rājaśārdūla gṛhasthasya bhavettathā
||4||अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्तव्यः सर्वदा बुधैः ।
स कथं राजशार्दूल गृहस्थस्य भवेत्तथा
vittaiṣaṇā na te śāntā tathā rājyasukhaiṣaṇā |
jayaiṣaṇā ca saṅgrāme jīvanmuktaḥ kathaṃ bhaveḥ
||5||वित्तैषणा न ते शान्ता तथा राज्यसुखैषणा ।
जयैषणा च सङ्ग्रामे जीवन्मुक्तः कथं भवेः
caureṣu caurabuddhistu sādhubuddhistu tāpase |
svaparatvaṃ tavāpyasti videhastvaṃ kathaṃ nṛpa
||6||चौरेषु चौरबुद्धिस्तु साधुबुद्धिस्तु तापसे ।
स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप
kaṭutīkṣṇukaṣāyāmlarasānvetsi śubhāśubhān |
śubheṣu ramate cittaṃ nāśubheṣu tathā nṛpa
||7||कटुतीक्ष्णुकषायाम्लरसान्वेत्सि शुभाशुभान् ।
शुभेषु रमते चित्तं नाशुभेषु तथा नृप
jāgratsvapnasuṣuptiśca tava rājan bhavanti hi |
avasthāstu yathākālaṃ turīyā tu kathaṃ nṛpa
||8||जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् भवन्ति हि ।
अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप
padātyaśvarathebhāśca sarve vai vaśagā mama |
svāmyahaṃ caiva sarveṣāṃ manyase tvaṃ na manyase
||9||पदात्यश्वरथेभाश्च सर्वे वै वशगा मम ।
स्वाम्यहं चैव सर्वेषां मन्यसे त्वं न मन्यसे
miṣṭamatsi sadā rājanmudito vimanāstathā |
mālāyāṃ ca tathā sarpe samadṛk kva nṛpottama
||10||मिष्टमत्सि सदा राजन्मुदितो विमनास्तथा ।
मालायां च तथा सर्पे समदृक् क्व नृपोत्तम
vimuktastu bhavedrājan samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
ekātmabuddhiḥ sarvatra hitakṛtsarvajantuṣu
||11||विमुक्तस्तु भवेद्राजन् समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एकात्मबुद्धिः सर्वत्र हितकृत्सर्वजन्तुषु
na me'dya ramate cittaṃ gṛhadārādiṣu kvacit |
ekākī niḥspṛho'tyarthaṃ careyamiti me matiḥ
||12||न मेऽद्य रमते चित्तं गृहदारादिषु क्वचित् ।
एकाकी निःस्पृहोऽत्यर्थं चरेयमिति मे मतिः
niḥsaṅgo nirmamaḥ śāntaḥ patramūlaphalāśanaḥ |
mṛgavadvicariṣyāmi nirdvandvo niṣparigrahaḥ
||13||निःसङ्गो निर्ममः शान्तः पत्रमूलफलाशनः ।
मृगवद्विचरिष्यामि निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः
kiṃ me gṛheṇa vittena bhāryayā ca surūpayā |
virāgamanasaḥ kāmaṃ guṇātītasya pārthiva
||14||किं मे गृहेण वित्तेन भार्यया च सुरूपया ।
विरागमनसः कामं गुणातीतस्य पार्थिव
cintyase vividhākāraṃ nānārāgasamākulam |
dambho'yaṃ kila te bhāti vimukto'smīti bhāṣase
||15||चिन्त्यसे विविधाकारं नानारागसमाकुलम् ।
दम्भोऽयं किल ते भाति विमुक्तोऽस्मीति भाषसे
kadācicchatrujā cintā dhanajā ca kadācana |
kadācitsainyajā cintā niścinto'si kadā nṛpa
||16||कदाचिच्छत्रुजा चिन्ता धनजा च कदाचन ।
कदाचित्सैन्यजा चिन्ता निश्चिन्तोऽसि कदा नृप
vaikhānasā ye munayo mitāhārā jitavratāḥ |
te'pi muhyanti saṃsāre jānanto'pi hyasatyatām
||17||वैखानसा ये मुनयो मिताहारा जितव्रताः ।
तेऽपि मुह्यन्ति संसारे जानन्तोऽपि ह्यसत्यताम्
tava vaṃśasamutthānāṃ videhā iti bhūpate |
kuṭilaṃ nāma jānīhi nānyatheti kadācana
||18||तव वंशसमुत्थानां विदेहा इति भूपते ।
कुटिलं नाम जानीहि नान्यथेति कदाचन
vidyādharo yathā mūrkho janmāndhastu divākaraḥ |
lakṣmīdharo daridraśca nāma teṣāṃ nirarthakam
||19||विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः ।
लक्ष्मीधरो दरिद्रश्च नाम तेषां निरर्थकम्
tava vaṃśodbhavā ye ye śrutāḥ pūrve mayā nṛpāḥ |
videhā iti vikhyātā nāmataḥ karmato na te
||20||तव वंशोद्भवा ये ये श्रुताः पूर्वे मया नृपाः ।
विदेहा इति विख्याता नामतः कर्मतो न ते
nimināmābhavadrājā pūrvaṃ tava kule nṛpa |
yajñārthaṃ sa tu rājarṣirvasiṣṭhaṃ svaguruṃ munim
||21||निमिनामाभवद्राजा पूर्वं तव कुले नृप ।
यज्ञार्थं स तु राजर्षिर्वसिष्ठं स्वगुरुं मुनिम्
nimantrayāmāsa tadā tamuvāca nṛpaṃ muniḥ |
nimantrito'smi yajñārthaṃ devendreṇādhunā kila
||22||निमन्त्रयामास तदा तमुवाच नृपं मुनिः ।
निमन्त्रितोऽस्मि यज्ञार्थं देवेन्द्रेणाधुना किल
kṛtvā tasya makhaṃ pūrṇaṃ kariṣyāmi tavāpi vai |
tāvatkuruṣva rājendra sambhāraṃ tu śanaiḥ śanaiḥ
||23||कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै ।
तावत्कुरुष्व राजेन्द्र सम्भारं तु शनैः शनैः
ityuktyā niryayau so'tha mahendrayajane muniḥ |
nimiranyaṃ guruṃ kṛtvā cakāra makhamuttamam
||24||इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः ।
निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम्
tacchrutvā kupito'tyarthaṃ vasiṣṭho nṛpatiṃ punaḥ |
śaśāpa ca patatvadya dehaste gurulopaka
||25||तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः ।
शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक
rājāpi taṃ śaśāpātha tavāpi ca patatvayam |
anyonyaśāpātpatitau tāveva ca mayā śrutam
||26||राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् ।
अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम्
videhena ca rājendra kathaṃ śapto guruḥ svayam |
vinoda iva me citte vibhāti nṛpasattama
||27||विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् ।
विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम
janaka uvāca
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcididaṃ matam |
tathāpi śṛṇu viprendra gururmama supūjitaḥ
||28||सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् ।
तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः
pituḥ saṅgaṃ parityajya tvaṃ vanaṃ gantumicchasi |
mṛgaiḥ saha susambandho bhavitā te na saṃśayaḥ
||29||पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि ।
मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः
mahābhūtāni sarvatra niḥsaṅgaḥ kva bhaviṣyasi |
āhārārthaṃ sadā cintā niścintaḥ syāḥ kathaṃ mune
||30||महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि ।
आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने
daṇḍājinakṛtā cintā yathā tava vane'pi ca |
tathaiva rājyacintā me cintayānasya vā na vā
||31||दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च ।
तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा
vikalpopahatastvaṃ vai dūradeśamupāgataḥ |
na me vikalpasandeho nirvikalpo'smi sarvathā
||32||विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः ।
न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा
sukhaṃ svapimi viprāhaṃ sukhaṃ bhuñjāmi sarvathā |
na baddho'smīti buddhyāhaṃ sarvadaiva sukhī mune
||33||सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा ।
न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने
tvaṃ tu duḥkhī sadaivāsi baddho'hamiti śaṅkayā |
iti śaṅkāṃ parityajya sukhī bhava samāhitaḥ
||34||त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया ।
इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः
deho'yaṃ mama bandho'yaṃ na mameti ca muktatā |
tathā dhanaṃ gṛhaṃ rājyaṃ na mameti ca niścayaḥ
||35||देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता ।
तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya śukaḥ prītamanābhavat |
āpṛcchya taṃ jagāmāśu vyāsasyāśramamuttamam
||36||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् ।
आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम्
āgacchantaṃ sutaṃ dṛṣṭvā vyāso'pi sukhamāptavān |
āliṅgyāghrāya mūrdhānaṃ papraccha kuśalaṃ punaḥ
||37||आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् ।
आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः
sthitastatrāśrame ramye pituḥ pārśve samāhitaḥ |
vedādhyayanasampannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
||38||स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः
janakasya daśāṃ dṛṣṭvā rājyasthasya mahātmanaḥ |
sa nirvṛtiṃ parāṃ prāpya piturāśramasaṃsthitaḥ
||39||जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः ।
स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः
pitṝṇāṃ subhagā kanyā pīvarī nāma sundarī |
śukaścakāra patnīṃ tāṃ yogamārgasthito'pi hi
||40||पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी ।
शुकश्चकार पत्नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि
sa tasyāṃ janayāmāsa putrāṃścatura eva hi |
kṛṣṇaṃ gauraprabhaṃ caiva bhūriṃ devaśrutaṃ tathā
||41||स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि ।
कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा
kanyāṃ kīrtiṃ samutpādya vyāsaputraḥ pratāpavān |
dadau vibhrājaputrāya tvaṇuhāya mahātmane
||42||कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् ।
ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने
aṇuhasya sutaḥ śrīmānbrahmadattaḥ pratāpavān |
brahmajñaḥ pṛthivīpālaḥ śakakanyāsamudbhavaḥ
||43||अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् ।
ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्भवः
kālena kiyatā tatra nāradasyopadeśataḥ |
jñānaṃ paramakaṃ prāpya yogamārgamanuttamam
||44||कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः ।
ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्
putre rājyaṃ nidhāyātha gato badarikāśramam |
māyābījopadeśena tasya jñānaṃ nirargalam
||45||पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् ।
मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्
nāradasya prasādena jātaṃ sadyo vimuktidam |
kailāsaśikhare ramye tyaktvā saṅgaṃ pituḥ śukaḥ
||46||नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् ।
कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः
dhyānamāsthāya vipulaṃ sthitaḥ saṅgaparāṅmukhaḥ |
utpapāta gireḥ śṛṅgātsiddhiṃ ca paramāṃ gataḥ
||47||ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः ।
उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः
ākāśago mahātejā virarāja yathā raviḥ |
gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā jātaṃ śukasyotpatane tadā
||48||आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः ।
गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा
utpātā bahavo jātāḥ śukaścākāśago'bhavat |
antarikṣe yathā vāyuḥ stūyamānaḥ surarṣibhiḥ
||49||उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् ।
अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः
tejasātivirājanvai dvitīya iva bhāskaraḥ |
vyāsastu virahākrāntaḥ krandanputreti cāsakṛt
||50||तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः ।
व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्
gireḥ śṛṅge gatastatra śuko yatra sthito'bhavat |
krandamānaṃ tadā dīnaṃ vyāsaṃ matvā śramākulam
||51||गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् ।
क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्
sarvabhūtagataḥ sākṣī pratiśabdamadāttadā |
tatrādyāpi gireḥ śṛṅge pratiśabdaḥ sphuṭo'bhavat
||52||सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा ।
तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्
rudantaṃ taṃ samālakṣya vyāsaṃ śokasamanvitam |
putra putreti bhāṣantaṃ viraheṇa pariplutam
||53||रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् ।
पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्
śivastatra samāgatya pārāśaryamabodhayat |
vyāsa śokaṃ mā kuru tvaṃ putraste yogavittamaḥ
||54||शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् ।
व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः
paramāṃ gatimāpanno durlabhāṃ cākṛtātmabhiḥ |
tasya śoko na kartavyastvayāśokaṃ vijānatā
||55||परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः ।
तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता
kīrtiste vipulā jātā tena putreṇa cānagha |
vyāsa uvāca |
na śoko yāti deveśa kiṃ karomi jagatpate
||56||कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ ।
व्यास उवाच ।
न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते
atṛpte locane me'dya putradarśanalālase |
mahādeva uvāca |
chāyāṃ drakṣyasi putrasya pārśvasthāṃ sumanoharām
||57||अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे ।
महादेव उवाच ।
छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम्
tāṃ vīkṣya muniśārdūla śokaṃ jahi parantapa |
sūta uvāca |
tadā dadarśa vyāsastu chāyāṃ putrasya suprabhām
||58||तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप ।
सूत उवाच ।
तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम्
dattvā varaṃ harastasmai tatraivāntaradhīyata |
antarhite mahādeve vyāsaḥ svāśramamabhyagāt
||59||दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत ।
अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात्
śukasya viraheṇāpi taptaḥ paramaduḥkhitaḥ
||60||शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukasya vivāhādikāryavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||