ārādhyanirṇayavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sandeho'tra mahābhāga kathāyāṃ tu mahādbhutaḥ |
vedaśāstrapurāṇaiśca niścitaṃ tu sadā budhaiḥ
||1||सन्देहोऽत्र महाभाग कथायां तु महाद्भुतः ।
वेदशास्त्रपुराणैश्च निश्चितं तु सदा बुधैः
brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devāḥ sanātanāḥ |
nātaḥ parataraṃ kiñcidbrahmāṇḍe'sminmahāmate
||2||ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवाः सनातनाः ।
नातः परतरं किञ्चिद्ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महामते
brahmā sṛjati lokānvai viṣṇuḥ pātyakhilaṃ jagat |
rudraḥ saṃharate kāle traya ete'tra kāraṇam
||3||ब्रह्मा सृजति लोकान्वै विष्णुः पात्यखिलं जगत् ।
रुद्रः संहरते काले त्रय एतेऽत्र कारणम्
ekā mūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
rajaḥsattvatamobhiśca saṃyutāḥ kāryakārakāḥ
||4||एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
रजःसत्त्वतमोभिश्च संयुताः कार्यकारकाः
teṣāṃ madhye hariḥ śreṣṭho mādhavaḥ puruṣottamaḥ |
ādidevo jagannāthaḥ samarthaḥ sarvakarmasu
||5||तेषां मध्ये हरिः श्रेष्ठो माधवः पुरुषोत्तमः ।
आदिदेवो जगन्नाथः समर्थः सर्वकर्मसु
nānyaḥ ko'pi samartho'sti viṣṇoratulatejasaḥ |
sa kathaṃ svāpitaḥ svāmī vivaśo yogamāyayā
||6||नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः ।
स कथं स्वापितः स्वामी विवशो योगमायया
kva gataṃ tasya vijñānaṃ jīvataśceṣṭitaṃ kutaḥ |
sandeho'yaṃ mahābhāga kathayasva yathāśubham
||7||क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः ।
सन्देहोऽयं महाभाग कथयस्व यथाशुभम्
kā sā śaktiḥ purā proktā yayā viṣṇujitaḥ prabhuḥ |
kuto jātā kathaṃ śaktā kā śaktirvada suvrata
||8||का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितः प्रभुः ।
कुतो जाता कथं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत
yastu sarveśvaro viṣṇurvāsudevo jagadguruḥ |
paramātmā parānandaḥ saccidānandavigrahaḥ
||9||यस्तु सर्वेश्वरो विष्णुर्वासुदेवो जगद्गुरुः ।
परमात्मा परानन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः
sarvakṛtsarvabhṛtsraṣṭā virajaḥ sarvagaḥ śuciḥ |
sa kathaṃ nidrayā nītaḥ paratantraḥ parātparaḥ
||10||सर्वकृत्सर्वभृत्स्रष्टा विरजः सर्वगः शुचिः ।
स कथं निद्रया नीतः परतन्त्रः परात्परः
etadāścaryabhūto hi sandeho naḥ parantapa |
chindhi jñānāsinā sūta vyāsaśiṣya mahāmate
||11||एतदाश्चर्यभूतो हि सन्देहो नः परन्तप ।
छिन्धि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते
sūta uvāca
kaḥ sandehaṃ bhinattyenaṃ trailokye sacarācare |
muhyanti munayaḥ kāmaṃ brahmaputrāḥ sanātanāḥ
||12||कः सन्देहं भिनत्त्येनं त्रैलोक्ये सचराचरे ।
मुह्यन्ति मुनयः कामं ब्रह्मपुत्राः सनातनाः
nāradaḥ kapilaścaiva praśne'sminmunisattamāḥ |
kiṃ bravīmi mahābhāgā durghaṭe'sminvimarśane
||13||नारदः कपिलश्चैव प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः ।
किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने
deveṣu viṣṇuḥ kathitaḥ sarvagaḥ sarvapālakaḥ |
yato virāḍidaṃ sarvamutpannaṃ sacarācaram
||14||देवेषु विष्णुः कथितः सर्वगः सर्वपालकः ।
यतो विराडिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम्
te sarve samupāsante natvā devaṃ parātparam |
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ vāsudevaṃ janārdanam
||15||ते सर्वे समुपासन्ते नत्वा देवं परात्परम् ।
नारायणं हृषीकेशं वासुदेवं जनार्दनम्
tathā kecinmahādevaṃ śaṅkaraṃ śaśiśekharam |
trinetraṃ pañcavaktraṃ ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam
||16||तथा केचिन्महादेवं शङ्करं शशिशेखरम् ।
त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च शूलपाणिं वृषध्वजम्
tathā vedeṣu sarveṣu gītaṃ nāmnā triyambakam |
kapardinaṃ pañcavaktraṃ gaurīdehārdhadhāriṇam
||17||तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् ।
कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम्
kailāsavāsanirataṃ sarvaśaktisamanvitam |
bhūtavṛndayutaṃ devaṃ dakṣayajñavighātakam
||18||कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।
भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम्
tathā sūryaṃ vedavidaḥ sāyaṃprātardine dine |
madhyāhne tu mahābhāgāḥ stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ
||19||तथा सूर्यं वेदविदः सायंप्रातर्दिने दिने ।
मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
tathā vedeṣu sarveṣu sūryopāsanamuttamam |
paramātmeti vikhyātaṃ nāma tasya mahātmanaḥ
||20||तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् ।
परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः
agniḥ sarvatra vedeṣu saṃstuto vedavittamaiḥ |
indraścāpi trilokeśo varuṇaśca tathāparaḥ
||21||अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः ।
इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः
yathā gaṅgā pravāhaiśca bahubhiḥ parivartate |
tathaiva sarvadeveṣu viṣṇuḥ prokto maharṣibhiḥ
||22||यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते ।
तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः
trīṇyeva hi pramāṇāni paṭhitāni supaṇḍitaiḥ |
pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śābdaṃ caiva tṛtīyakam
||23||त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः ।
प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम्
catvāryevetare prāhurupamānayutāni ca |
arthāpattiyutānyanye pañca prāhurmahādhiyaḥ
||24||चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च ।
अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः
sapta paurāṇikāścaiva pravadanti manīṣiṇaḥ |
etaiḥ pramāṇairdurjñeyaṃ yadbrahma paramaṃ ca tat
||25||सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः ।
एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्ब्रह्म परमं च तत्
vitarkaścātra kartavyo buddhyā caivāgamena ca |
niścayātmikayā yuktyā vicārya ca punaḥ punaḥ
||26||वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च ।
निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः
pratyakṣatastu vijñānaṃ cintyaṃ matimatā sadā |
dṛṣṭāntenāpi satataṃ śiṣṭamārgānusāriṇā
||27||प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा ।
दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा
vidvāṃso'pi vadantyevaṃ purāṇaiḥ parigīyate |
druhiṇe sṛṣṭiśaktiśca harau pālanaśaktitā
||28||विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते ।
द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता
hare saṃhāraśaktiśca sūrye śaktiḥ prakāśikā |
dharādharaṇaśaktiśca śeṣe kūrme tathaiva ca
||29||हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका ।
धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च
sādyā śaktiḥ pariṇatā sarvasminyā pratiṣṭhitā |
dāhaśaktistathā vahnau samīre preraṇātmikā
||30||साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता ।
दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका
śivo'pi śavatāṃ yāti kuṇḍalinyā vivarjitaḥ |
śaktihīnastu yaḥ kaścidasamarthaḥ smṛto budhaiḥ
||31||शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः ।
शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः
evaṃ sarvatra bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca |
brahmādistambaparyantaṃ brahmāṇḍe'sminmahātapāḥ
||32||एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः
śaktihīnaṃ tu nindyaṃ syādvastumātraṃ carācaram |
aśaktaḥ śatruvijaye gamane bhojane tathā
||33||शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् ।
अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा
evaṃ sarvagatā śaktiḥ sā brahmeti vivicyate |
sopāsyā vividhaiḥ samyagvicāryā sudhiyā sadā
||34||एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते ।
सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा
viṣṇau ca sāttvikī śaktistayā hīno'pyakarmakṛt |
druhiṇe rājasī śaktiryayā hīno hyasṛṣṭikṛt
||35||विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् ।
द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत्
śive ca tāmasī śaktistayā saṃhārakārakaḥ |
ityūhyaṃ manasā sarvaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ
||36||शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः ।
इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः
śaktiḥ karoti brahmāṇḍaṃ sā vai pālayate'khilam |
icchayā saṃharatyeṣā jagadetaccarācaram
||37||शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम् ।
इच्छया संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम्
na viṣṇurna haraḥ śakro na brahmā na ca pāvakaḥ |
na sūryo varuṇaḥ śaktaḥ sve sve kārye kathañcana
||38||न विष्णुर्न हरः शक्रो न ब्रह्मा न च पावकः ।
न सूर्यो वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन
tayā yuktā hi kurvanti svāni kāryāṇi te surāḥ |
saiva kāraṇakāryeṣu pratyakṣeṇāvagamyate
||39||तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः ।
सैव कारणकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते
saguṇā nirguṇā sā tu dvidhā proktā manīṣibhiḥ |
saguṇā rāgibhiḥ sevyā nirguṇā tu virāgibhiḥ
||40||सगुणा निर्गुणा सा तु द्विधा प्रोक्ता मनीषिभिः ।
सगुणा रागिभिः सेव्या निर्गुणा तु विरागिभिः
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ svāminī sā nirākulā |
dadāti vācchitānkāmānpūjitā vidhipūrvakam
||41||धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला ।
ददाति वाच्छितान्कामान्पूजिता विधिपूर्वकम्
na jānanti janā mūḍhāstāṃ sadā māyayāvṛtāḥ |
jānanto'pi narāḥ kecinmohayanti parānapi
||42||न जानन्ति जना मूढास्तां सदा माययावृताः ।
जानन्तोऽपि नराः केचिन्मोहयन्ति परानपि
paṇḍitāḥ svodarārthaṃ vai pākhaṇḍāni pūthakpṛthak |
pravartayanti kalinā preritā mandacetasaḥ
||43||पण्डिताः स्वोदरार्थं वै पाखण्डानि पूथक्पृथक् ।
प्रवर्तयन्ति कलिना प्रेरिता मन्दचेतसः
kalāvasminmahābhāgā nānābhedasamutthitāḥ |
nānye yuge tathā dharmā vedabāhyāḥ kathañcana
||44||कलावस्मिन्महाभागा नानाभेदसमुत्थिताः ।
नान्ये युगे तथा धर्मा वेदबाह्याः कथञ्चन
viṣṇuścaratyasāvugra tapo varṣāṇyanekaśaḥ |
brahmā harastrayo devā dhyāyantaḥ kamapi dhuvam
||45||विष्णुश्चरत्यसावुग्र तपो वर्षाण्यनेकशः ।
ब्रह्मा हरस्त्रयो देवा ध्यायन्तः कमपि धुवम्
kāmayānāḥ sadā kāmaṃ te trayaḥ sarvadaiva hi |
yajanti yajñānvividhānbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||46||कामयानाः सदा कामं ते त्रयः सर्वदैव हि ।
यजन्ति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
te vai śaktiṃ parāṃ devīṃ brahmākhyāṃ paramātmikām |
dhyāyanti manasā nityaṃ nityāṃ matvā sanātanīm
||47||ते वै शक्तिं परां देवीं ब्रह्माख्यां परमात्मिकाम् ।
ध्यायन्ति मनसा नित्यं नित्यां मत्वा सनातनीम्
tasmācchaktiḥ sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ |
niścayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ jñātavyo munisattamāḥ
||48||तस्माच्छक्तिः सदा सेव्या विद्वद्भिः कृतनिश्चयैः ।
निश्चयः सर्वशास्त्राणां ज्ञातव्यो मुनिसत्तमाः
kṛṣṇācchrutaṃ mayā caitattena jñātaṃ tu nāradāt |
pituḥ sakāśāttenāpi brahmaṇā viṣṇuvākyataḥ
||49||कृष्णाच्छ्रुतं मया चैतत्तेन ज्ञातं तु नारदात् ।
पितुः सकाशात्तेनापि ब्रह्मणा विष्णुवाक्यतः
na śrotavyaṃ na mantavyamanyeṣāṃ vacanaṃ budhaiḥ |
śaktireva sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ
||50||न श्रोतव्यं न मन्तव्यमन्येषां वचनं बुधैः ।
शक्तिरेव सदा सेव्या विद्वद्भिः कृतनिश्चयैः
pratyakṣamapi draṣṭavyamaśaktasya viceṣṭitam |
ataḥ sarveṣu bhūteṣu jñātavyā śaktireva hi
||51||प्रत्यक्षमपि द्रष्टव्यमशक्तस्य विचेष्टितम् ।
अतः सर्वेषु भूतेषु ज्ञातव्या शक्तिरेव हि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe ārādhyanirṇayavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||