hayagrīvāvatārakathanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūtāsmākaṃ manaḥ kāmaṃ magnaṃ saṃśayasāgare |
yathoktaṃ mahadāścaryaṃ jagadvismayakārakam
||1||सूतास्माकं मनः कामं मग्नं संशयसागरे ।
यथोक्तं महदाश्चर्यं जगद्विस्मयकारकम्
yanmūrdhā mādhavasyāpi gato dehātpunaḥ param |
hayagrīvastato jātaḥ sarvakartā janārdanaḥ
||2||यन्मूर्धा माधवस्यापि गतो देहात्पुनः परम् ।
हयग्रीवस्ततो जातः सर्वकर्ता जनार्दनः
vedo'pi stauti yaṃ devaṃ devāḥ sarve yadāśrayāḥ |
ādidevo jagannāthaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ
||3||वेदोऽपि स्तौति यं देवं देवाः सर्वे यदाश्रयाः ।
आदिदेवो जगन्नाथः सर्वकारणकारणः
tasyāpi vadanaṃ chinnaṃ daivayogātkathaṃ tadā |
tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ vistareṇa mahāmate
||4||तस्यापि वदनं छिन्नं दैवयोगात्कथं तदा ।
तत्सर्वं कथयाशु त्वं विस्तरेण महामते
sūta uvāca
śṛṇvantu munayaḥ sarve sāvadhānāḥ samantataḥ |
caritaṃ devadevasya viṣṇoḥ paramatejasaḥ
||5||शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः समन्ततः ।
चरितं देवदेवस्य विष्णोः परमतेजसः
kadāciddāruṇaṃ yuddhaṃ kṛtvā devaḥ sanātanaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi pariśrānto janārdanaḥ
||6||कदाचिद्दारुणं युद्धं कृत्वा देवः सनातनः ।
दशवर्षसहस्राणि परिश्रान्तो जनार्दनः
same deśe śubhe sthāne kṛtvā padmāsanaṃ vibhuḥ |
avalambya dhanuḥ sajyaṃ kaṇṭhadeśe dharāsthitam
||7||समे देशे शुभे स्थाने कृत्वा पद्मासनं विभुः ।
अवलम्ब्य धनुः सज्यं कण्ठदेशे धरास्थितम्
dattvā bhāraṃ dhanuṣkoṭyāṃ nidrāmāpa ramāpatiḥ |
śrāntatvāddaivayogācca jātastatrātinidritaḥ
||8||दत्त्वा भारं धनुष्कोट्यां निद्रामाप रमापतिः ।
श्रान्तत्वाद्दैवयोगाच्च जातस्तत्रातिनिद्रितः
tadā kālena kiyatā devāḥ sarve savāsavāḥ |
brahmeśasahitāḥ sarve yajñaṃ kartuṃ samudyatāḥ
||9||तदा कालेन कियता देवाः सर्वे सवासवाः ।
ब्रह्मेशसहिताः सर्वे यज्ञं कर्तुं समुद्यताः
gatāḥ sarve'tha vaikuṇṭhaṃ draṣṭuṃ devaṃ janārdanam |
devakāryārthasiddhyarthaṃ makhānāmadhipaṃ prabhum
||10||गताः सर्वेऽथ वैकुण्ठं द्रष्टुं देवं जनार्दनम् ।
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं मखानामधिपं प्रभुम्
adṛṣṭvā taṃ tadā tatra jñānadṛṣṭyā vilokya te |
yatrāste bhagavān viṣṇurjagmustatra tadā surāḥ
||11||अदृष्ट्वा तं तदा तत्र ज्ञानदृष्ट्या विलोक्य ते ।
यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्जग्मुस्तत्र तदा सुराः
dadṛśuste tadeśānaṃ yoganidrāvaśaṃ gatam |
vicetanaṃ vibhuṃ viṣṇuṃ tatrāsāṃcakrire surāḥ
||12||ददृशुस्ते तदेशानं योगनिद्रावशं गतम् ।
विचेतनं विभुं विष्णुं तत्रासांचक्रिरे सुराः
sthiteṣu sarvadeveṣu nidrāsupte jagatpatau |
cintāmāpuḥ surāḥ sarve brahmarudrapurogamāḥ
||13||स्थितेषु सर्वदेवेषु निद्रासुप्ते जगत्पतौ ।
चिन्तामापुः सुराः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः
tānuvāca tataḥ śakraḥ kiṃ kartavyaṃ surottamāḥ |
nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryaścintayantu surottamāḥ
||14||तानुवाच ततः शक्रः किं कर्तव्यं सुरोत्तमाः ।
निद्राभङ्गः कथं कार्यश्चिन्तयन्तु सुरोत्तमाः
tamuvāca tadā śambhurnidrābhaṅge'sti dūṣaṇam |
kāryaṃ caiva prakartavyaṃ yajñasya surasattamāḥ
||15||तमुवाच तदा शम्भुर्निद्राभङ्गेऽस्ति दूषणम् ।
कार्यं चैव प्रकर्तव्यं यज्ञस्य सुरसत्तमाः
utpāditā tadā vamrī brahmaṇā parameṣṭhinā |
tayā bhakṣayituṃ tatra dhanuṣo'graṃ dharāsthitam
||16||उत्पादिता तदा वम्री ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
तया भक्षयितुं तत्र धनुषोऽग्रं धरास्थितम्
bhakṣite'gre tadā nimnaṃ gamiṣyati śarāsanam |
tadā nidrāvimukto'sau devadevo bhaviṣyati
||17||भक्षितेऽग्रे तदा निम्नं गमिष्यति शरासनम् ।
तदा निद्राविमुक्तोऽसौ देवदेवो भविष्यति
devakāryaṃ tadā sarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
sa vamrīṃ saṃdideśātha devadevaḥ sanātanaḥ
||18||देवकार्यं तदा सर्वं भविष्यति न संशयः ।
स वम्रीं संदिदेशाथ देवदेवः सनातनः
tamuvāca tadā vamrī devadevasya māpateḥ |
nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryo devasya jagatāṃ guroḥ
||19||तमुवाच तदा वम्री देवदेवस्य मापतेः ।
निद्राभङ्गः कथं कार्यो देवस्य जगतां गुरोः
nidrābhaṅgaḥ kathācchedo dampatyoḥ prītibhedanam |
śiśumātṛvibhedaśca brahmahatyāsamaṃ smṛtam
||20||निद्राभङ्गः कथाच्छेदो दम्पत्योः प्रीतिभेदनम् ।
शिशुमातृविभेदश्च ब्रह्महत्यासमं स्मृतम्
tatkathaṃ devadevasya karomi sukhanāśanam |
kiṃ phalaṃ bhakṣaṇāddeva yena pāpaṃ karomyaham
||21||तत्कथं देवदेवस्य करोमि सुखनाशनम् ।
किं फलं भक्षणाद्देव येन पापं करोम्यहम्
sarvaḥ svārthavaśo lokaḥ kurute pātakaṃ kila |
tasmādahaṃ kariṣyāmi svārthameva prabhakṣaṇam
||22||सर्वः स्वार्थवशो लोकः कुरुते पातकं किल ।
तस्मादहं करिष्यामि स्वार्थमेव प्रभक्षणम्
brahmovāca
tava bhāgaṃ kariṣyāmo makhamadhye yathā śṛṇu |
tena tvaṃ kuru kāryaṃ no viṣṇuṃ bodhaya māciram
||23||तव भागं करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु ।
तेन त्वं कुरु कार्यं नो विष्णुं बोधय माचिरम्
homakarmaṇi pārśve ca havirdānātpatiṣyati |
tatte bhāgaṃ vijānīhi kuru kāryaṃ tvarānvitā
||24||होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिष्यति ।
तत्ते भागं विजानीहि कुरु कार्यं त्वरान्विता
sūta uvāca
ityuktā brahmaṇā vamrī dhanuṣo'graṃ tvarānvitā |
cakhāda saṃsthitaṃ bhūmau vimuktā jyā tadābhavat
||25||इत्युक्ता ब्रह्मणा वम्री धनुषोऽग्रं त्वरान्विता ।
चखाद संस्थितं भूमौ विमुक्ता ज्या तदाभवत्
pratyañjāyāṃ vimuktāyāṃ muktā koṭistathottarā |
śabdaḥ samabhavadghorastena trastāḥ surāstadā
||26||प्रत्यञ्जायां विमुक्तायां मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा ।
शब्दः समभवद्घोरस्तेन त्रस्ताः सुरास्तदा
brahmāṇḍaṃ kṣubhitaṃ sarvaṃ vasudhā kampitā tadā |
samudrāśca samudvignāstresuśca jalajantavaḥ
||27||ब्रह्माण्डं क्षुभितं सर्वं वसुधा कम्पिता तदा ।
समुद्राश्च समुद्विग्नास्त्रेसुश्च जलजन्तवः
vavurvātāstathā cogrāḥ parvatāśca cakampire |
ulkāpātā mahotpātā babhūvurduḥkhaśaṃsinaḥ
||28||ववुर्वातास्तथा चोग्राः पर्वताश्च चकम्पिरे ।
उल्कापाता महोत्पाता बभूवुर्दुःखशंसिनः
diśo ghoratarāścāsansūryo'pyastaṃgato'bhavat |
cintāmāpuḥ surāḥ sarve kiṃ bhaviṣyati durdine
||29||दिशो घोरतराश्चासन्सूर्योऽप्यस्तंगतोऽभवत् ।
चिन्तामापुः सुराः सर्वे किं भविष्यति दुर्दिने
evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ mūrdhā viṣṇoḥ sakuṇḍalaḥ |
gataḥ samukuṭaḥ kvāpi devadevasya tāpasāḥ
||30||एवं चिन्तयतां तेषां मूर्धा विष्णोः सकुण्डलः ।
गतः समुकुटः क्वापि देवदेवस्य तापसाः
andhakāre tadā ghore śānte brahmaharau tadā |
śirohīnaṃ śarīraṃ tu dadṛśāte vilakṣaṇam
||31||अन्धकारे तदा घोरे शान्ते ब्रह्महरौ तदा ।
शिरोहीनं शरीरं तु ददृशाते विलक्षणम्
dṛṣṭvā kabandhaṃ viṣṇoste vismitāḥ surasattamāḥ |
cintāsāgaramagnāśca ruruduḥ śokakarśitāḥ
||32||दृष्ट्वा कबन्धं विष्णोस्ते विस्मिताः सुरसत्तमाः ।
चिन्तासागरमग्नाश्च रुरुदुः शोककर्शिताः
hā nātha kiṃ prabho jātamatyadbhutamamānuṣam |
vaiśasaṃ sarvadevānāṃ devadeva sanātana
||33||हा नाथ किं प्रभो जातमत्यद्भुतममानुषम् ।
वैशसं सर्वदेवानां देवदेव सनातन
māyeyaṃ kasya devasya yayā te'dya śiro hṛtam |
acchedyastvamabhedyo'si apradāhyo'si sarvadā
||34||मायेयं कस्य देवस्य यया तेऽद्य शिरो हृतम् ।
अच्छेद्यस्त्वमभेद्योऽसि अप्रदाह्योऽसि सर्वदा
evaṃ gate tvayi vibho mariṣyanti ca devatāḥ |
kīdṛśastvayi naḥ snehaḥ svārthenaiva rudāmahe
||35||एवं गते त्वयि विभो मरिष्यन्ति च देवताः ।
कीदृशस्त्वयि नः स्नेहः स्वार्थेनैव रुदामहे
nāyaṃ vighnaḥ kṛto daityairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ |
devaireva kṛtaḥ kasya dūṣaṇaṃ ca ramāpate
||36||नायं विघ्नः कृतो दैत्यैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः ।
देवैरेव कृतः कस्य दूषणं च रमापते
parādhīnāḥ surāḥ sarve kiṃ kurmaḥ kva vrajāma ca |
śaraṇaṃ naiva deveśa surāṇāṃ mūḍhacetasām
||37||पराधीनाः सुराः सर्वे किं कुर्मः क्व व्रजाम च ।
शरणं नैव देवेश सुराणां मूढचेतसाम्
na caiṣā sāttvikī māyā rājasī na ca tāmasī |
yayā chinnaṃ śiraste'dya māyeśasya jagadguroḥ
||38||न चैषा सात्त्विकी माया राजसी न च तामसी ।
यया छिन्नं शिरस्तेऽद्य मायेशस्य जगद्गुरोः
krandamānāṃstadā dṛṣṭvā devāñchivapurogamān |
bṛhaspatistadovāca śamayanvedavittamaḥ
||39||क्रन्दमानांस्तदा दृष्ट्वा देवाञ्छिवपुरोगमान् ।
बृहस्पतिस्तदोवाच शमयन्वेदवित्तमः
ruditena mahābhāgāḥ kranditena tathāpi kim |
upāyaścātra kartavyaḥ sarvathā buddhigocaraḥ
||40||रुदितेन महाभागाः क्रन्दितेन तथापि किम् ।
उपायश्चात्र कर्तव्यः सर्वथा बुद्धिगोचरः
daivaṃ puruṣakāraśca deveśa sadṛśāvubhau |
upāyaśca vidhātavyo daivātphalati sarvathā
||41||दैवं पुरुषकारश्च देवेश सदृशावुभौ ।
उपायश्च विधातव्यो दैवात्फलति सर्वथा
indra uvāca
daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam |
viṣṇorapi śiraśchinnaṃ surāṇāṃ caiva paśyatām
||42||दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
विष्णोरपि शिरश्छिन्नं सुराणां चैव पश्यताम्
brahmovāca
avaśyameva bhoktavyaṃ kālenāpāditaṃ ca yat |
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi daivaṃ ko'tikrametpunaḥ
||43||अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् ।
शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः
dehavānsukhaduḥkhānāṃ bhoktā naivātra saṃśayaḥ |
yathā kālavaśātkṛttaṃ śiro me śambhunā purā
||44||देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः ।
यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा
tathaiva liṅgapātaśca mahādevasya śāpataḥ |
tathaivādya harermūrdhā patito lavaṇāmbhasi
||45||तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः ।
तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि
sahasrabhagasaṃprāptirduḥkhaṃ caiva śacīpateḥ |
svargādbhraṃśastathā vāsaḥ kamale mānase sare
||46||सहस्रभगसंप्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः ।
स्वर्गाद्भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे
ete duḥkhasya bhoktāraḥ kena duḥkhaṃ na bhujyate |
saṃsāre'sminmahābhāgāstasmācchokaṃ tyajantu vai
||47||एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते ।
संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै
cintayantu mahāmāyāṃ vidyādevīṃ sanātanīm |
sā vidhāsyati naḥ kāryaṃ nirguṇā prakṛtiḥ parā
||48||चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् ।
सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा
brahmavidyāṃ jagaddhātrīṃ sarveṣāṃ jananīṃ tathā |
yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||49||ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा ।
यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
sūta uvāca
ityuktvā vai surānvedhā nigamānādideśa ha |
dehayuktānsthitānagre surakāryārthasiddhaye
||50||इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह ।
देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये
brahmovāca
stuvantu paramāṃ devīṃ brahmavidyāṃ sanātanīm |
gūḍhāṅgīṃ ca mahāmāyāṃ sarvakāryārthasādhanīm
||51||स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् ।
गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya vedāḥ sarvāṅgasundarāḥ |
tuṣṭuvurjñānagamyāṃ tāṃ mahāmāyāṃ jagatsthitām
||52||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः ।
तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्
vedā ūcuḥ
namo devi mahāmāye viśvotpattikare śive |
nirguṇe sarvabhūteśi mātaḥ śaṅkarakāmade
||53||नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे ।
निर्गुणे सर्वभूतेशि मातः शङ्करकामदे
tvaṃ bhūmiḥ sarvabhūtānāṃ prāṇāḥ prāṇavatāṃ tathā |
dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā śāntiḥ śraddhā medhā dhṛtiḥ smṛtiḥ
||54||त्वं भूमिः सर्वभूतानां प्राणाः प्राणवतां तथा ।
धीः श्रीः कान्तिः क्षमा शान्तिः श्रद्धा मेधा धृतिः स्मृतिः
tvamudgīthe'rdhamātrāsi gāyatrī vyāhṛtistathā |
jayā ca vijayā dhātrī lajjā kīrtiḥ spṛhā dayā
||55||त्वमुद्गीथेऽर्धमात्रासि गायत्री व्याहृतिस्तथा ।
जया च विजया धात्री लज्जा कीर्तिः स्पृहा दया
tvāṃ saṃstumo'mba bhuvanatrayasaṃvidhāna- dakṣāṃ dayārasayutāṃ jananīṃ janānām |
vidyāṃ śivāṃ sakalalokahitāṃ vareṇyāṃ vāgbījavāsanipuṇāṃ bhavanāśakartrīm
||56||त्वां संस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयसंविधान- दक्षां दयारसयुतां जननीं जनानाम् ।
विद्यां शिवां सकललोकहितां वरेण्यां वाग्बीजवासनिपुणां भवनाशकर्त्रीम्
brahmā haraḥ śaurisahasranetra- vāgvahnisūryā bhuvanādhināthāḥ |
te tvatkṛtāḥ santi tato na mukhyā mātā yatastvaṃ sthirajaṅgamānām
||57||ब्रह्मा हरः शौरिसहस्रनेत्र- वाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथाः ।
ते त्वत्कृताः सन्ति ततो न मुख्या माता यतस्त्वं स्थिरजङ्गमानाम्
sakalabhuvanametatkartukāmā yadā tvaṃ sṛjasi janani devānviṣṇurudrājamukhyān |
sthitilayajananaṃ taiḥ kārayasyekarūpā na khalu tava kathaṃciddevi saṃsāraleśaḥ
||58||सकलभुवनमेतत्कर्तुकामा यदा त्वं सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान् ।
स्थितिलयजननं तैः कारयस्येकरूपा न खलु तव कथंचिद्देवि संसारलेशः
na te rūpaṃ vettuṃ sakalabhuvane ko'pi nipuṇo na nāmnāṃ saṃkhyāṃ te kathitumiha yogyo'sti puruṣaḥ |
yadalpaṃ kīlālaṃ kalayitumaśaktaḥ sa tu naraḥ kathaṃ pārāvārākalanacaturaḥ syādṛtamatiḥ
||59||न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां संख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः ।
यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु नरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः
na devānāṃ madhye bhagavati tavānantavibhavaṃ vijānātyeko'pi tvamiha bhuvanaikāsi jananī |
kathaṃ mithyā viśvaṃ sakalamapi caikā racayasi pramāṇaṃ tvetasminnigamavacanaṃ devi vihitam
||60||न देवानां मध्ये भगवति तवानन्तविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनैकासि जननी ।
कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम्
nirīhaivāsi tvaṃ nikhilajagatāṃ kāraṇamaho caritraṃ te citraṃ bhagavati mano no vyathayati |
kathaṃkāraṃ vācyaḥ sakalanigamāgocaraguṇa- prabhāvaḥ svaṃ yasmātsvayamapi na jānāsi paramam
||61||निरीहैवासि त्वं निखिलजगतां कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति ।
कथंकारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम्
na kiṃ jānāsi tvaṃ janani madhujinmaulipatanaṃ |
śive kiṃ vā jñātvā vividiṣasi śaktiṃ madhujitaḥ |
hareḥ kiṃ vā mātarduritatatireṣā balavatī |
bhavatyāḥ pādābje bhajananipuṇe kvāsti duritam
||62||न किं जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनं ।
शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिषसि शक्तिं मधुजितः ।
हरेः किं वा मातर्दुरितततिरेषा बलवती ।
भवत्याः पादाब्जे भजननिपुणे क्वास्ति दुरितम्
upekṣā kiṃ ceyaṃ tava surasamūhe'tiviṣamā |
harermūrdhno nāśo matamiha mahāścaryajanakam |
mahadduḥkhaṃ mātastvamasi jananacchedakuśalā |
na jānīmo maulervighaṭanavilambaḥ kathamabhūt
||63||उपेक्षा किं चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा ।
हरेर्मूर्ध्नो नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् ।
महद्दुःखं मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला ।
न जानीमो मौलेर्विघटनविलम्बः कथमभूत्
jñātvā doṣaṃ sakalasuratāpāditaṃ devi citte kiṃ vā viṣṇāvamarajanitaṃ duṣkṛtaṃ pātitaṃ te |
viṣṇorvā kiṃ samarajanitaḥ ko'pi garvo'tivegā- cchettuṃ mātastava vilasitaṃ naiva vidmo'tra bhāvam
||64||ज्ञात्वा दोषं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किं वा विष्णावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते ।
विष्णोर्वा किं समरजनितः कोऽपि गर्वोऽतिवेगा- च्छेत्तुं मातस्तव विलसितं नैव विद्मोऽत्र भावम्
kiṃ vā daityaiḥ samaravijitaistīrthadeśe suramye ghoraṃ taptvā bhagavati varaṃ labdhavadbhirbhavatyāḥ |
antardhānaṃ gamitamadhunā viṣṇuśīrṣaṃ bhavāni draṣṭuṃ kiṃ vā vigataśirasaṃ vāsudevaṃ vinodaḥ
||65||किं वा दैत्यैः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्भिर्भवत्याः ।
अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीर्षं भवानि द्रष्टुं किं वा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः
sindhoḥ putryāṃ roṣitā kiṃ tvamādye kasmādenāṃ prekṣase nāthahīnām |
kṣantavyaste svāṃśajātāparādho vyutthāpyainaṃ moditā māṃ kuruṣva
||66||सिन्धोः पुत्र्यां रोषिता किं त्वमाद्ये कस्मादेनां प्रेक्षसे नाथहीनाम् ।
क्षन्तव्यस्ते स्वांशजातापराधो व्युत्थाप्यैनं मोदिता मां कुरुष्व
ete surāstvāṃ satataṃ namanti kāryeṣu mukhyāḥ prathitaprabhāvāḥ |
śokārṇavāttāraya devi devā- nutthāpya devaṃ sakalādhinātham
||67||एते सुरास्त्वां सततं नमन्ति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः ।
शोकार्णवात्तारय देवि देवा- नुत्थाप्य देवं सकलाधिनाथम्
mūrdhā gataḥ kvāmba harerna vidmo nānyo'styupāyaḥ khalu jīvane'dya |
yathā sudhā jīvanakarmadakṣā tathā jagajjīvitadāsi devi
||68||मूर्धा गतः क्वाम्ब हरेर्न विद्मो नान्योऽस्त्युपायः खलु जीवनेऽद्य ।
यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदासि देवि
sūta uvāca
evaṃ stutā tadā devī guṇātītā maheśvarī |
prasannā paramā māyā vedaiḥ sāṅgaiśca sāmagaiḥ
||69||एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी ।
प्रसन्ना परमा माया वेदैः साङ्गैश्च सामगैः
tānuvāca tadā vāṇī cākāśasthāśarīriṇī |
devānprati sukhaiḥ śabdairjanānandakarī śubhā
||70||तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्थाशरीरिणी ।
देवान्प्रति सुखैः शब्दैर्जनानन्दकरी शुभा
mā kurudhvaṃ surāścintāṃ svasthāstiṣṭhantu cāmarāḥ |
stutāhaṃ nigamaiḥ kāmaṃ santuṣṭāsmi na saṃśayaḥ
||71||मा कुरुध्वं सुराश्चिन्तां स्वस्थास्तिष्ठन्तु चामराः ।
स्तुताहं निगमैः कामं सन्तुष्टास्मि न संशयः
yaḥ pumānmānuṣe loke stautyetāṃ māmakīṃ stutim |
patiṣyati sadā bhaktyā sarvānkāmānavāpnuyāt
||72||यः पुमान्मानुषे लोके स्तौत्येतां मामकीं स्तुतिम् ।
पतिष्यति सदा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्
śṛṇoti vā stotramidaṃ madīyaṃ bhaktyā trikālaṃ satataṃ naro yaḥ |
vimuktaduḥkhaḥ sa bhavetsukhī ca vedoktametannanu vedatulyam
||73||शृणोति वा स्तोत्रमिदं मदीयं भक्त्या त्रिकालं सततं नरो यः ।
विमुक्तदुःखः स भवेत्सुखी च वेदोक्तमेतन्ननु वेदतुल्यम्
śṛṇvantu kāraṇaṃ cādya yadgataṃ vadanaṃ hareḥ |
akāraṇaṃ kathaṃ kāryaṃ saṃsāre'tra bhaviṣyati
||74||शृण्वन्तु कारणं चाद्य यद्गतं वदनं हरेः ।
अकारणं कथं कार्यं संसारेऽत्र भविष्यति
udadhestanayāṃ viṣṇuḥ saṃsthitāmantike priyām |
jahāsa vadanaṃ vīkṣya tasyāstatra manoramam
||75||उदधेस्तनयां विष्णुः संस्थितामन्तिके प्रियाम् ।
जहास वदनं वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम्
tayā jñātaṃ harirnūnaṃ kathaṃ māṃ hasati prabhuḥ |
virūpaṃ hariṇā dṛṣṭaṃ mukhaṃ me kena hetunā
||76||तया ज्ञातं हरिर्नूनं कथं मां हसति प्रभुः ।
विरूपं हरिणा दृष्टं मुखं मे केन हेतुना
vināpi kāraṇenādya kathaṃ hāsyasya sambhavaḥ |
sapatnīva kṛtā tena manye'nyā varavarṇinī
||77||विनापि कारणेनाद्य कथं हास्यस्य सम्भवः ।
सपत्नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवर्णिनी
tataḥ kopayutā jātā mahālakṣmī tamoguṇā |
tāmasī tu tadā śaktistasyā dehe samāviśat
||78||ततः कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा ।
तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत्
kenacitkālayogena devakāryārthasiddhaye |
praviṣṭā tāmasī śaktistasyā dehe'tidāruṇā
||79||केनचित्कालयोगेन देवकार्यार्थसिद्धये ।
प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेऽतिदारुणा
tāmasyāviṣṭadehā sā cukopātiśayaṃ tadā |
śanakaiḥ samuvācedamidaṃ patatu te śiraḥ
||80||तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशयं तदा ।
शनकैः समुवाचेदमिदं पततु ते शिरः
strīsvabhāvācca bhāvitvātkālayogādvinirgataḥ |
avicārya tadā dattaḥ śāpaḥ svasukhanāśanaḥ
||81||स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्कालयोगाद्विनिर्गतः ।
अविचार्य तदा दत्तः शापः स्वसुखनाशनः
sapatnīsambhavaṃ duḥkhaṃ vaidhavyādadhikaṃ tviti |
vicintya manasetyuktaṃ tāmasīśaktiyogataḥ
||82||सपत्नीसम्भवं दुःखं वैधव्यादधिकं त्विति ।
विचिन्त्य मनसेत्युक्तं तामसीशक्तियोगतः
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhatā |
aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ
||83||अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता ।
अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः
saśīrṣaṃ vāsudevaṃ taṃ karomyadya yathā purā |
śiro'sya śāpayogena nimagnaṃ lavaṇāmbudhau
||84||सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा ।
शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ
anyacca kāraṇaṃ kiñcidvartate surasattamāḥ |
bhavatāṃ ca mahatkāryaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||85||अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः ।
भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः
purā daityo mahābāhurhayagrīvo'tiviśrutaḥ |
tapaścakre sarasvatyāstīre paramadāruṇam
||86||पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः ।
तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्
japannekākṣaraṃ mantraṃ māyābījātmakaṃ mama |
nirāhāro jitātmā ca sarvabhogavivarjitaḥ
||87||जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम ।
निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः
dhyāyanmāṃ tāmasīṃ śaktiṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām |
evaṃ varṣasahasraṃ ca tapaścakre'tidāruṇam
||88||ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् ।
एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्
tadāhaṃ tāmasaṃ rūpaṃ kṛtvā tatra samāgatā |
darśane puratastasya dhyātaṃ tattena yādṛśam
||89||तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता ।
दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्
siṃhopari sthitā tatra tamavocaṃ dayānvitā |
varaṃ brūhi mahābhāga dadāmi tava suvrata
||90||सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता ।
वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत
iti śrutvā vaco devyā dānavaḥ premapūritaḥ |
pradakṣiṇāṃ praṇāmaṃ ca cakāra tvaritastadā
||91||इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः ।
प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा
dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ sa premosphullavilocanaḥ |
harṣāśrupūrṇanayanastuṣṭāva sa ca māṃ tadā
||92||दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः ।
हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा
hayagrīva uvāca
namo devyai mahāmāye sṛṣṭisthityantakāriṇi |
bhaktānugrahacature kāmade mokṣade śive
||93||नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ।
भक्तानुग्रहचतुरे कामदे मोक्षदे शिवे
dharāmbutejaḥpavanakhapañcānāṃ ca kāraṇam |
tvaṃ gandharasarūpāṇāṃ kāraṇaṃ sparśaśabdayoḥ
||94||धराम्बुतेजःपवनखपञ्चानां च कारणम् ।
त्वं गन्धरसरूपाणां कारणं स्पर्शशब्दयोः
ghrāṇaṃ ca rasanā cakṣustvakśrotramindriyāṇi ca |
karmendriyāṇi cānyāni tvattaḥ sarvaṃ maheśvari
||95||घ्राणं च रसना चक्षुस्त्वक्श्रोत्रमिन्द्रियाणि च ।
कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि त्वत्तः सर्वं महेश्वरि
devyuvāca
kiṃ te'bhīṣṭaṃ varaṃ brūhi vāñchitaṃ yaddadāmi tat |
parituṣṭāsmi bhaktyā te tapasā cādbhutena ca
||96||किं तेऽभीष्टं वरं ब्रूहि वाञ्छितं यद्ददामि तत् ।
परितुष्टास्मि भक्त्या ते तपसा चाद्भुतेन च
hayagrīva uvāca
yathā me maraṇaṃ mātarna bhavettattathā kuru |
bhaveyamamaro yogī tathājeyaḥ surāsuraiḥ
||97||यथा मे मरणं मातर्न भवेत्तत्तथा कुरु ।
भवेयममरो योगी तथाजेयः सुरासुरैः
devyuvāca
jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
maryādā cedṛśī loke bhavecca kathamanyathā
||98||जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
मर्यादा चेदृशी लोके भवेच्च कथमन्यथा
evaṃ tvaṃ niścayaṃ kṛtvā maraṇe rākṣasottama |
varaṃ varaya ceṣṭaṃ te vicārya manasā kila
||99||एवं त्वं निश्चयं कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम ।
वरं वरय चेष्टं ते विचार्य मनसा किल
hayagrīva uvāca
hayagrīvācca me mṛtyurnānyasmājjagadambike |
iti me vāñchitaṃ kāmaṃ pūrayasva manogatam
||100||हयग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके ।
इति मे वाञ्छितं कामं पूरयस्व मनोगतम्
devyuvāca
gṛhaṃ gaccha mahābhāga kuru rājyaṃ yathāsukham |
hayagrīvādṛte mṛtyurna te nūnaṃ bhaviṣyati
||101||गृहं गच्छ महाभाग कुरु राज्यं यथासुखम् ।
हयग्रीवादृते मृत्युर्न ते नूनं भविष्यति
iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gatā tathā |
mudaṃ paramikāṃ prāpya so'pi svabhavanaṃ gataḥ
||102||इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गता तथा ।
मुदं परमिकां प्राप्य सोऽपि स्वभवनं गतः
sa pīḍayati duṣṭātmā munīn vedāṃśca sarvaśaḥ |
na ko'pi vidyate tasya hantādya bhuvanatraye
||103||स पीडयति दुष्टात्मा मुनीन् वेदांश्च सर्वशः ।
न कोऽपि विद्यते तस्य हन्ताद्य भुवनत्रये
tasmācchīrṣaṃ hayasyāsya samuddhṛtya manoharam |
dehe'tra viśiroviṣṇostvaṣṭā saṃyojayiṣyati
||104||तस्माच्छीर्षं हयस्यास्य समुद्धृत्य मनोहरम् ।
देहेऽत्र विशिरोविष्णोस्त्वष्टा संयोजयिष्यति
hayagrīvo'tha bhagavānhaniṣyati tamāsuram |
pāpiṣṭhaṃ dānavaṃ krūraṃ devānāṃ hitakāmyayā
||105||हयग्रीवोऽथ भगवान्हनिष्यति तमासुरम् ।
पापिष्ठं दानवं क्रूरं देवानां हितकाम्यया
sūta uvāca
evaṃ surāṃstadābhāṣya śarvāṇī virarāma ha |
devāstadātisantuṣṭāstamūcurdevaśilpinam
||106||एवं सुरांस्तदाभाष्य शर्वाणी विरराम ह ।
देवास्तदातिसन्तुष्टास्तमूचुर्देवशिल्पिनम्
devā ūcuḥ
kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai viṣṇoḥ śīrṣābhiyojanam |
dānavapravaraṃ daityaṃ hayagrīvo haniṣyati
||107||कुरु कार्यं सुराणां वै विष्णोः शीर्षाभियोजनम् ।
दानवप्रवरं दैत्यं हयग्रीवो हनिष्यति
sūta uvāca
iti śrutvā vacasteṣāṃ tvaṣṭā cātitvarānvitaḥ |
vājiśīrṣaṃ cakartāśu khaḍgena surasannidhau
||108||इति श्रुत्वा वचस्तेषां त्वष्टा चातित्वरान्वितः ।
वाजिशीर्षं चकर्ताशु खड्गेन सुरसन्निधौ
viṣṇoḥ śarīre tenāśu yojitaṃ vājimastakam |
hayagrīvo harirjāto mahāmāyāprasādataḥ
||109||विष्णोः शरीरे तेनाशु योजितं वाजिमस्तकम् ।
हयग्रीवो हरिर्जातो महामायाप्रसादतः
kiyatā tena kālena dānavo madadarpitaḥ |
nihatastarasā saṃkhye devānāṃ ripurojasā
||110||कियता तेन कालेन दानवो मददर्पितः ।
निहतस्तरसा संख्ये देवानां रिपुरोजसा
ya idaṃ śubhamākhyānaṃ śṛṇvanti bhuvi mānavāḥ |
sarvaduḥkhavinirmuktāste bhavanti na saṃśayaḥ
||111||य इदं शुभमाख्यानं शृण्वन्ति भुवि मानवाः ।
सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते भवन्ति न संशयः
mahāmāyācaritrañca pavitraṃ pāpanāśanam |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvasampattikārakam
||112||महामायाचरित्रञ्च पवित्रं पापनाशनम् ।
पठतां शृण्वतां चैव सर्वसम्पत्तिकारकम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe hayagrīvāvatārakathanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||