śukasya rājamandirapraveśavarṇanam
sūta uvāca
ityuktvā pitaraṃ putraḥ pādayoḥ patitaḥ śukaḥ |
baddhāñjaliruvācedaṃ gantukāmo mahāmanāḥ
||1||इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः ।
बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः
āpṛcche tvāṃ mahābhāga grāhyaṃ te vacanaṃ mayā |
videhāndraṣṭumicchāmi pālitāñjanakena tu
||2||आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया ।
विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु
vinā daṇḍaṃ kathaṃ rājyaṃ karoti janakaḥ kila |
dharme na vartate loko daṇḍaścenna bhavedyadi
||3||विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल ।
धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि
dharmasya kāraṇaṃ daṇḍo manvādiprahitaḥ sadā |
sa kathaṃ vartate tāta saṃśayo'yaṃ mahānmama
||4||धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा ।
स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम
mama mātā tviyaṃ vandhyā tadvadbhāti viceṣṭitam |
pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga gacchāmi ca parantapa
||5||मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्भाति विचेष्टितम् ।
पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप
sūta uvāca
taṃ dṛṣṭvā gantukāmaṃ ca śukaṃ satyavatīsutaḥ |
āliṅgyovāca putraṃ taṃ jñāninaṃ niḥspṛhaṃ dṛḍham
||6||तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः ।
आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम्
vyāsa uvāca
svastyastu śaka dīrghāyurbhava putra mahāmate |
satyāṃ vācaṃ pradattvā me gaccha tāta yathāsukham
||7||स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते ।
सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम्
āgantavyaṃ punargatvā mamāśramamanuttamam |
na kutrāpi ca gantavyaṃ tvayā putra kathañcana
||8||आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् ।
न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन
sukhaṃ jīvāmi putrāhaṃ dṛṣṭvā te mukhapaṅkajam |
apaśyanduḥkhamāpnomi prāṇastvamasi me suta
||9||सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् ।
अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत
dṛṣṭvā tvaṃ janakaṃ putra sandehaṃ vinivartya ca |
atrāgatya sukhaṃ tiṣṭha vedādhyayanatatparaḥ
||10||दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च ।
अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः
sūta uvāca
ityuktaḥ so'bhivādyāryaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām |
calitastarasātīva dhanurmuktaḥ śaro yathā
||11||इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ।
चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा
sampaśyanvividhāndeśām̐llokāṃśca vittadharmiṇaḥ |
vanāni pādapāṃścaiva kṣetrāṇi phalitāni ca
||12||सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः ।
वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च
tāpasāṃstapyamānāṃśca yājakāndīkṣayānvitān |
yogābhyāsaratānyogivānaprasthānvanaukasaḥ
||13||तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् ।
योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः
śaivānpāśupatāṃścaiva saurāñchāktāṃśca vaiṣṇavān |
vīkṣya nānāvidhāndharmāñjagāmātismayanmuniḥ
||14||शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् ।
वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः
varṣadvayena meruṃ ca samullaṅghya mahāmatiḥ |
himācalaṃ ca varṣeṇa jagāma mithilāṃ prati
||15||वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः ।
हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति
praviṣṭo mithilāṃ madhye paśyansarvarddhimuttamām |
prajāśca sukhitāḥ sarvāḥ sadācārāḥ susaṃsthitāḥ
||16||प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् ।
प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः
kṣatrā nivāritastatra kastvamatra samāgataḥ |
kiṃ te kāryaṃ vadasveti pṛṣṭastena na cābravīt
||17||क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः ।
किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्
niḥsṛtya nagaradvārātsthitaḥ sthāṇurivācalaḥ |
vismito'tihasaṃstasthau vaco novāca kiñcana
||18||निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः ।
विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन
pratīhāra uvāca
brūhi mūko'si kiṃ brahmankimarthaṃ tvamihāgataḥ |
calanaṃ ca vinā kāryaṃ na bhavediti me matiḥ
||19||ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः ।
चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः
rājājñayā praveṣṭavyaṃ nagare'sminsadā dvija |
ajñātakulaśīlasya praveśo nātra sarvathā
||20||राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज ।
अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा
tejasvī bhāsi nūnaṃ tvaṃ brāhmaṇo vedavittamaḥ |
kulaṃ kāryaṃ ca me brūhi yatheṣṭaṃ gaccha mānada
||21||तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः ।
कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद
śuka uvāca
yadarthamāgato'smyatra tatprāptaṃ vacanāttava |
videhanagaraṃ draṣṭuṃ praveśo yatra durlabhaḥ
||22||यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव ।
विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः
moho'yaṃ mama durbuddheḥ samullaṅghya giridvayam |
rājānaṃ draṣṭukāmo'haṃ paryaṭansamupāgataḥ
||23||मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् ।
राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः
vañcito'haṃ svayaṃ pitrā dūṣaṇaṃ kasya dīyate |
bhrāmito'haṃ mahābhāga karmaṇā vā mahītale
||24||वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते ।
भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले
dhanāśā puruṣasyeha paribhramaṇakāraṇam |
sā me nāsti tathāpyatra samprāpto'smi bhramātkila
||25||धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् ।
सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल
nirāśasya sukhaṃ nityaṃ yadi mohe na majjati |
nirāśo'haṃ mahābhāga magno'sminmohasāgare
||26||निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति ।
निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे
kva merurmithilā kveyaṃ padbhyāṃ ca samupāgataḥ |
pariśramaphalaṃ kiṃ me vañcito vidhinā kila
||27||क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्भ्यां च समुपागतः ।
परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल
prārabdhaṃ kila bhoktavyaṃ śubhaṃ vāpyathavāśubham |
udyamastadvaśe nityaṃ kārayatyeva sarvathā
||28||प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् ।
उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा
na tīrthaṃ na ca vedo'tra yadarthamiha me śramaḥ |
apraveśaḥ pure jāto videho nāma bhūpatiḥ
||29||न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः ।
अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः
ityuktyā virarāmāśu maunībhūta iva sthitaḥ |
jñāto hi pratihāreṇa jñānī kaściddvijottamaḥ
||30||इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः ।
ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्द्विजोत्तमः
sāmapūrvamuvācāsau taṃ kṣattā saṃsthitaṃ munim |
gaccha bho yatra te kāryaṃ yatheṣṭaṃ dvijasattama
||31||सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् ।
गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम
aparādho mama brahmanyannivāritavānaham |
tatkṣantavyaṃ mahābhāga vimuktānāṃ kṣamā balam
||32||अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् ।
तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम्
śuka uvāca
kiṃ te'tra dūṣaṇaṃ kṣattaḥ paratantro'si sarvadā |
prabhukāryaṃ prakartavyaṃ sevakena yathocitam
||33||किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा ।
प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम्
na bhūpadūṣaṇaṃ cātra yadahaṃ rakṣitastvayā |
coraśatruparijñānaṃ kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ
||34||न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया ।
चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः
mamaiva sarvathā doṣo yadahaṃ samupāgataḥ |
gamanaṃ paragehe yallaghutāyāśca kāraṇam
||35||ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः ।
गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम्
pratīhāra uvāca
kiṃ sukhaṃ dvija kiṃ duḥkhaṃ kiṃ kāryaṃ śubhamicchatā |
kaḥ śatrurhitakartā ko brūhi sarvaṃ mamādya vai
||36||किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता ।
कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै
śuka uvāca
dvaividhyaṃ sarvalokeṣu sarvatra dvividho janaḥ |
rāgī caiva virāgī ca tayościttaṃ dvidhā punaḥ
||37||द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः ।
रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः
virāgī trividhaḥ kāmaṃ jñāto'jñātaśca madhyamaḥ |
rāgī ca dvividhaḥ prokto mūrkhaśca caturastathā
||38||विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः ।
रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा
cāturyaṃ dvividhaṃ proktaṃ śāstrajaṃ matijaṃ tathā |
matistu dvividhā loke yuktāyukteti sarvathā
||39||चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा ।
मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा
pratīhāra uvāca
yaduktaṃ bhavatā vidvannārthajño'haṃ dvijottama |
tatsarvaṃ vistareṇādya yathārthaṃ vada sattama
||40||यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम ।
तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम
śuka uvāca
rāgo yasyāsti saṃsāre sa rāgītyucyate dhruvam |
duḥkhaṃ bahuvidhaṃ tasya sukhaṃ ca vividhaṃ punaḥ
||41||रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् ।
दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः
dhanaṃ prāpya sutāndārānmānaṃ ca vijayaṃ tathā |
tadaprāpya mahadduḥkhaṃ bhavatyeva kṣaṇe kṣaṇe
||42||धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा ।
तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे
kāryastasya sukhopāyaḥ kartavyaṃ sukhasādhanam |
tasyārātiḥ sa vijñeyaḥ sukhavighnaṃ karoti yaḥ
||43||कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् ।
तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः
sukhotpādayitā mitraṃ rāgayuktasya sarvadā |
caturo naiva muhyeta mūrkhaḥ sarvatra muhyati
||44||सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा ।
चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति
viraktasyātmaraktasya sukhamekāntasevanam |
ātmānucintanaṃ caiva vedāntasya ca cintanam
||45||विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् ।
आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम्
duḥkhaṃ tadetatsarvaṃ hi saṃsārakathanādikam |
śatravo bahavastasya vijñasya śubhamicchataḥ
||46||दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् ।
शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः
kāmaḥ krodhaḥ pramādaśca śatravo vividhāḥ smṛtāḥ |
bandhuḥ santoṣa evāsya nānyo'sti bhuvanatraye
||47||कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः ।
बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya matvā taṃ jñāninaṃ dvijam |
kṣattā praveśayāmāsa kakṣāṃ cātimanoramām
||48||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् ।
क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम्
nagaraṃ vīkṣamāṇaḥ saṃstraividhyajanasaṅkulam |
nānāvipaṇidravyāḍhyaṃ krayavikrayakārakam
||49||नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् ।
नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम्
rāgadveṣayutaṃ kāmalobhamohākulaṃ tathā |
vivadatsujanākīrṇaṃ vasupūrṇaṃ mahattaram
||50||रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा ।
विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम्
paśyansa trividhām̐llokānprāsaradrājamandiram |
prāptaḥ paramatejasvī dvitīya iva bhāskaraḥ
||51||पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्राजमन्दिरम् ।
प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः
nivāritaśca tatraiva pratīhāreṇa kāṣṭhavat |
tatraiva ca sthito dvāri mokṣamevānucintayan
||52||निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् ।
तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्
chāyāyāmātape caiva samadarśī mahātapāḥ |
dhyānaṃ kṛtvā tathaikānte sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ
||53||छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः ।
ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः
taṃ muhūrtādupāgatya rājño'mātyaḥ kṛtāñjaliḥ |
prāveśayattataḥ kakṣāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ
||54||तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः ।
प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः
tatra divyaṃ manoramyaṃ puṣpitaṃ divyapādapam |
tadvanaṃ darśayitvā tu kṛtvā cātithisatkriyām
||55||तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् ।
तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्
vāramukhyāḥ striyastatra rājasevāparāyaṇāḥ |
gītavāditrakuśalāḥ kāmaśāstraviśāradāḥ
||56||वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः ।
गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः
tā ādiśya ca sevārthaṃ śukasya mantrisattamaḥ |
nirgataḥ sadanāttasmādvyāsaputraḥ sthitastadā
||57||ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः ।
निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा
pūjitaḥ parayā bhaktyā tābhiḥ strībhiryathāvidhi |
deśakālopapannena nānānnenātitoṣitaḥ
||58||पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि ।
देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः
tato'ntaḥpuravāsinyastasyāntaḥpurakānanam |
ramyaṃ saṃdarśayāmāsuraṅganāḥ kāmamohitāḥ
||59||ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् ।
रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः
sa yuvā rūpavānkānto mṛdubhāṣī manoramaḥ |
dṛṣṭvā tā mumuhuḥ sarvāstaṃ ca kāmamivāparam
||60||स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः ।
दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्
jitendriyaṃ muniṃ mattvā sarvāḥ paryacaraṃstadā |
āraṇeyastu śuddhātmā mātṛbhāvamakalpayat
||61||जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा ।
आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्
ātmārāmo jitakrodho na hṛṣyati na tapyati |
paśyaṃstāsāṃ vikārāṃśca svastha eva sa tasthivān
||62||आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति ।
पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान्
tasmai śayyāṃ suramyāṃ ca dadurnāryaḥ susaṃskṛtām |
parārdhyāstaraṇopetāṃ nānopaskarasaṃvṛtām
||63||तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् ।
परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम्
sa kṛtvā pādaśaucaṃ ca kuśapāṇiratandritaḥ |
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ dhyānamevānvapadyata
||64||स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः ।
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत
yāmamekaṃ sthito dhyāne suṣvāpa tadanantaram |
suptvā yāmadvayaṃ tatra codatiṣṭhattataḥ śukaḥ
||65||याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् ।
सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः
pāścātyaṃ yāminīyāmaṃ dhyānamevānvapadyata |
snātvā prātaḥkriyāḥ kṛtvā punarāste samāhitaḥ
||66||पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत ।
स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukasya rājamandirapraveśavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||