kātyāyanyutpattivarṇanam
sūta uvāca
evaṃ śakrādayo devā jitāste tu raṇājire ||
mahiṣeṇa tato rājyaṃ trailokye'pi cakāra saḥ
||1||एवं शक्रादयो देवा जितास्ते तु रणाजिरे ॥
महिषेण ततो राज्यं त्रैलोक्येऽपि चकार सः
yatkiñcittriṣu lokeṣu sārabhūtaṃ prapaśyati ||
gajavājirathāśvādi sarvaṃ gṛhṇāti so'suraḥ
||2||यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु सारभूतं प्रपश्यति ॥
गजवाजिरथाश्वादि सर्वं गृह्णाति सोऽसुरः
evaṃ pravartamānasya tasya devāḥ savāsavāḥ ||
vadhārthaṃ militāścakruḥ kathā duḥkhasama nvitāḥ
||3||एवं प्रवर्तमानस्य तस्य देवाः सवासवाः ॥
वधार्थं मिलिताश्चक्रुः कथा दुःखसम न्विताः
etasminnaṃtare prāpto nārado munisattamaḥ ||
dṛṣṭvā taṃ māhiṣaṃ sarvaṃ vyavahāraṃ mahotkaṭam
||4||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः ॥
दृष्ट्वा तं माहिषं सर्वं व्यवहारं महोत्कटम्
tataśca kathayāmāsa sarvaṃ teṣāṃ savista ram ||
tasya saṃceṣṭitaṃ bhūri lokatrayaprapīḍanam
||5||ततश्च कथयामास सर्वं तेषां सविस्त रम् ॥
तस्य संचेष्टितं भूरि लोकत्रयप्रपीडनम्
atha teṣāṃ mahākopo bhūya evābhyavardhata ||
nāradasya vacaḥ śrutvā tādṛglokakathodbhavam
||6||अथ तेषां महाकोपो भूय एवाभ्यवर्धत ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा तादृग्लोककथोद्भवम्
teṣāṃ kopodbhavo gharmo vaktradvāreṇa niryayau ||
yena diṅmaṃḍalaṃ sarvaṃ tatkṣaṇātkaluṣīkṛtam
||7||तेषां कोपोद्भवो घर्मो वक्त्रद्वारेण निर्ययौ ॥
येन दिङ्मंडलं सर्वं तत्क्षणात्कलुषीकृतम्
etasminnaṃtare tatra kārtikeyaḥ samabhyayāt ||
papraccha ca kimetaddhi devānāṃ kopakāraṇam ||
yena kāluṣyatāṃ prāptaṃ dikcakraṃ sakalaṃ mune ||
ca ||
nārada uvāca ||
eteṣāṃ sāṃprataṃ skanda mayā vārtā niveditā ||
trailokyaṃ dānavaiḥ sarvairyathā nītaṃ madotkaṭaiḥ
||9||एतस्मिन्नंतरे तत्र कार्तिकेयः समभ्ययात् ॥
पप्रच्छ च किमेतद्धि देवानां कोपकारणम् ॥
येन कालुष्यतां प्राप्तं दिक्चक्रं सकलं मुने ॥
च ॥
नारद उवाच ॥
एतेषां सांप्रतं स्कन्द मया वार्ता निवेदिता ॥
त्रैलोक्यं दानवैः सर्वैर्यथा नीतं मदोत्कटैः
strīratnamaśvaratnaṃ vā na kiṃcitkasyacidgṛhe ||
te dṛṣṭvā mokṣayaṃti sma durnivāryā madotkaṭāḥ
||10||स्त्रीरत्नमश्वरत्नं वा न किंचित्कस्यचिद्गृहे ॥
ते दृष्ट्वा मोक्षयंति स्म दुर्निवार्या मदोत्कटाः
tacchrutvā kārtikeyasya viśeṣātsaṃprajāyata ||
vaktradvāreṇa devānāṃ yathā kopaḥ samāgataḥ
||11||तच्छ्रुत्वा कार्तिकेयस्य विशेषात्संप्रजायत ॥
वक्त्रद्वारेण देवानां यथा कोपः समागतः
etasminnaṃtare jātā tatkopāṃte kumārikā ||
sarvalakṣaṇasaṃpannā divyatejo'nvitā śubhā
||12||एतस्मिन्नंतरे जाता तत्कोपांते कुमारिका ॥
सर्वलक्षणसंपन्ना दिव्यतेजोऽन्विता शुभा
kārtikeyasya kopena kope miśre divaukasām ||
yasmājjātātra sā kanyā tasmātkātyāyanī smṛtā
||13||कार्तिकेयस्य कोपेन कोपे मिश्रे दिवौकसाम् ॥
यस्माज्जातात्र सा कन्या तस्मात्कात्यायनी स्मृता
tatastasyā dadau vajramāyudhaṃ tridaśādhipaḥ ||
śaktiṃ skandaḥ sutīkṣṇāgrāṃ cāpaṃ devo janārdanaḥ
||14||ततस्तस्या ददौ वज्रमायुधं त्रिदशाधिपः ॥
शक्तिं स्कन्दः सुतीक्ष्णाग्रां चापं देवो जनार्दनः
triśūlaṃ ca mahādevaḥ pāśaṃ ca varuṇaḥ svayam ||
ādityaśca sitānbāṇāṃścaṃdramāścarma cottamam
||15||त्रिशूलं च महादेवः पाशं च वरुणः स्वयम् ॥
आदित्यश्च सितान्बाणांश्चंद्रमाश्चर्म चोत्तमम्
nistriṃśaṃ nirṛtistuṣṭa ulmukaṃ ca hutāśanaḥ ||
vāyuśca cchurikāṃ tīkṣṇāṃ dhanadaḥ parighaṃ tathā
||16||निस्त्रिंशं निर्ऋतिस्तुष्ट उल्मुकं च हुताशनः ॥
वायुश्च च्छुरिकां तीक्ष्णां धनदः परिघं तथा
daṇḍaṃ pretādhipo raudraṃ vadhāya suravidviṣām ||
dvādaśaivaṃ samālokya sā''yudhāni dvijottamāḥ
||17||दण्डं प्रेताधिपो रौद्रं वधाय सुरविद्विषाम् ॥
द्वादशैवं समालोक्य साऽऽयुधानि द्विजोत्तमाः
kātyāyanī tataścakre bhujadvādaśakaṃ tadā ||
jagrāha ca drutaṃ tāni surāstrāṇi divaukasām
||18||कात्यायनी ततश्चक्रे भुजद्वादशकं तदा ॥
जग्राह च द्रुतं तानि सुरास्त्राणि दिवौकसाम्
tataḥ provāca tānsarvānsaṃprahṛṣṭatanūruhā ||
yadarthaṃ vibudhaśreṣṭhāḥ sṛṣṭā tadbrūta mā ciram
||19||ततः प्रोवाच तान्सर्वान्संप्रहृष्टतनूरुहा ॥
यदर्थं विबुधश्रेष्ठाः सृष्टा तद्ब्रूत मा चिरम्
sarvaṃ kāryaṃ kariṣyāmi yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ ||
devā ūcuḥ ||
mahiṣo dānavo raudraḥ samutpanno'tra sāṃpratam
||20||सर्वं कार्यं करिष्यामि युष्माकं नात्र संशयः ॥
देवा ऊचुः ॥
महिषो दानवो रौद्रः समुत्पन्नोऽत्र सांप्रतम्
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ ||
muktvaikāṃ yoṣitaṃ tena tvamasmābhirvinirmitā
||21||अवध्यः सर्वभूतानां मानुषाणां विशेषतः ॥
मुक्त्वैकां योषितं तेन त्वमस्माभिर्विनिर्मिता
tasmāttvaṃ sāṃprataṃ gaccha viṃdhyākhyaṃ parvatottamam ||
tapastatra kuruṣvogra tejo yenābhivardhate
||22||तस्मात्त्वं सांप्रतं गच्छ विंध्याख्यं पर्वतोत्तमम् ॥
तपस्तत्र कुरुष्वोग्र तेजो येनाभिवर्धते
tatastu tejaḥsaṃyuktāṃ tvāṃ jñātvā vayameva hi ||
agre dhṛtvā kariṣyāmo yuddhaṃ tena durātmanā
||23||ततस्तु तेजःसंयुक्तां त्वां ज्ञात्वा वयमेव हि ॥
अग्रे धृत्वा करिष्यामो युद्धं तेन दुरात्मना
tatastvacchastranirdagdhaḥ paṃcatvaṃ sa prayāsyati ||
vayaṃ ca tridaśaiśvaryaṃ labhiṣyāmo hatadviṣaḥ
||24||ततस्त्वच्छस्त्रनिर्दग्धः पंचत्वं स प्रयास्यति ॥
वयं च त्रिदशैश्वर्यं लभिष्यामो हतद्विषः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye kātyāyanyutpattivarṇanaṃnāma viṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 120 ||
cha