tathānyadapi tatrāsti śuklatīrthamanuttamam
sūta uvāca
tathānyadapi tatrāsti śuklatīrthamanuttamam ||
darbhaiḥ saṃsūcitaṃ śvetairyadadyāpi dvijottamāḥ
||1||तथान्यदपि तत्रास्ति शुक्लतीर्थमनुत्तमम् ॥
दर्भैः संसूचितं श्वेतैर्यदद्यापि द्विजोत्तमाः
camatkārapure pūrvamāsītkaścitsuśalyavit ||
rajakaḥ śuddhakonāma putrapautrasamanvitaḥ
||2||चमत्कारपुरे पूर्वमासीत्कश्चित्सुशल्यवित् ॥
रजकः शुद्धकोनाम पुत्रपौत्रसमन्वितः
sa sarvarajakānāṃ ca prādhānyena vyavasthitaḥ ||
pradhānabrāhmaṇānāṃ ca karotyaṃbaraśodhanam
||3||स सर्वरजकानां च प्राधान्येन व्यवस्थितः ॥
प्रधानब्राह्मणानां च करोत्यंबरशोधनम्
kasyacittvatha kālasya nīlīkuṇḍyāṃ samāhitaḥ ||
prākṣipadbrāhmaṇeṃdrāṇāṃ vāso vijñātavāṃścirāt
||4||कस्यचित्त्वथ कालस्य नीलीकुण्ड्यां समाहितः ॥
प्राक्षिपद्ब्राह्मणेंद्राणां वासो विज्ञातवांश्चिरात्
athāsau mandacittaśca svāmāhūyakuṭumbinīm ||
putrāṃśca vacanaṃ prāha rahasye bhayavihvalaḥ
||5||अथासौ मन्दचित्तश्च स्वामाहूयकुटुम्बिनीम् ॥
पुत्रांश्च वचनं प्राह रहस्ये भयविह्वलः
nirmūlyāni suvastrāṇi brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||
nīlīmadhye vimohena prakṣiptāni bahūni ca
||6||निर्मूल्यानि सुवस्त्राणि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥
नीलीमध्ये विमोहेन प्रक्षिप्तानि बहूनि च
vadhabandhādikaṃ karma te kariṣyaṃtyasaṃśayam ||
tasmādanyatra gacchāmo gṛhītvā rajanīmimām
||7||वधबन्धादिकं कर्म ते करिष्यंत्यसंशयम् ॥
तस्मादन्यत्र गच्छामो गृहीत्वा रजनीमिमाम्
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā sāramādāya maṃdirāt ||
prasthito bhāryayā sārddhaṃ kāṃdiśīko dvijottamāḥ
||8||एवं स निश्चयं कृत्वा सारमादाय मंदिरात् ॥
प्रस्थितो भार्यया सार्द्धं कांदिशीको द्विजोत्तमाः
tāvattasya sutā gatvā svāṃ sakhīṃ dāśasaṃbhavām ||
uvāca kṣamyatāṃ bhadre yanmayā kukṛtaṃ kṛtam
||9||तावत्तस्य सुता गत्वा स्वां सखीं दाशसंभवाम् ॥
उवाच क्षम्यतां भद्रे यन्मया कुकृतं कृतम्
ajñānājjñānato vāpi prakrīḍaṃtyā tvayā saha ||
praṇayādbālyabhāvācca krodhādvātha maherṣyayā
||10||अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि प्रक्रीडंत्या त्वया सह ॥
प्रणयाद्बाल्यभावाच्च क्रोधाद्वाथ महेर्ष्यया
atha sā sahasā śrutvā bāṣpaparyākulekṣaṇā ||
uvāca kimidaṃ bhadre yanmāmitthaṃ prabhāṣase
||11||अथ सा सहसा श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥
उवाच किमिदं भद्रे यन्मामित्थं प्रभाषसे
sakhyuvāca
mama tātena nīlāyāṃ prakṣiptānyaṃbarāṇi ca ||
brāhmaṇānāṃ mahārhāṇi vibhrameṇa sulocane
||12||मम तातेन नीलायां प्रक्षिप्तान्यंबराणि च ॥
ब्राह्मणानां महार्हाणि विभ्रमेण सुलोचने
tatprabhāte parijñāya daṃḍaṃ dhāsyaṃti dāruṇam ||
evaṃ citte samāsthāya tātaḥ saṃprasthito'dhunā
||13||तत्प्रभाते परिज्ञाय दंडं धास्यंति दारुणम् ॥
एवं चित्ते समास्थाय तातः संप्रस्थितोऽधुना
ahaṃ tavātikaṃ prāptā darśanārthamanindite ||
anujñātā prayāsyāmi tvayā tasmātpramucyatām
||14||अहं तवातिकं प्राप्ता दर्शनार्थमनिन्दिते ॥
अनुज्ञाता प्रयास्यामि त्वया तस्मात्प्रमुच्यताम्
atha sā tadvacaḥ śrutvā prasannavadanā'bravīt ||
yadyevaṃ mā sarojākṣi kutracitsaṃprayāsyasi
||15||अथ सा तद्वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनाऽब्रवीत् ॥
यद्येवं मा सरोजाक्षि कुत्रचित्संप्रयास्यसि
nivāraya drutaṃ gatvā tātaṃ no gamyatāmiti ||
asti pūrvottare bhāge sthānādasmājjalāśayaḥ
||16||निवारय द्रुतं गत्वा तातं नो गम्यतामिति ॥
अस्ति पूर्वोत्तरे भागे स्थानादस्माज्जलाशयः
tatraikadā vinikṣiptaṃ mama tātena jālakam ||
atīvakṛṣṇakeśotthaṃ tāvacchuklatvamāgatam
||7||तत्रैकदा विनिक्षिप्तं मम तातेन जालकम् ॥
अतीवकृष्णकेशोत्थं तावच्छुक्लत्वमागतम्
tataḥ sa vismayāviṣṭaḥ svayaṃ sasnau kutūhalāt |
yāvacchuklatvamāpannastādṛkkṛṣṇavapurdharaḥ
||19||ततः स विस्मयाविष्टः स्वयं सस्नौ कुतूहलात् ।
यावच्छुक्लत्वमापन्नस्तादृक्कृष्णवपुर्धरः
suśvetamūrdhajaḥ sadyaḥ strīṇāṃ vairāgyakārakaḥ ||
tataḥprabhṛti no jñātvā kaścittatra pragacchati
||19||सुश्वेतमूर्धजः सद्यः स्त्रीणां वैराग्यकारकः ॥
ततःप्रभृति नो ज्ञात्वा कश्चित्तत्र प्रगच्छति
tasmāttatraiva vastrāṇi prakṣālayatu satvaram ||
tātaḥ sa tava yāsyaṃti viśuddhiṃ paramāṃ śubhe
||20||तस्मात्तत्रैव वस्त्राणि प्रक्षालयतु सत्वरम् ॥
तातः स तव यास्यंति विशुद्धिं परमां शुभे
atha sā satvaraṃ gatvā nijatātasya tadvacaḥ ||
satvaraṃ kathayāmāsa prahṛṣṭavadanā satī ||
21 mama sakhyā samādiṣṭaṃ nātidūre jalāśayaḥ ||
tatra śvetatvamāyāti sarvaṃ kṣiptaṃ sitetaram
||22||अथ सा सत्वरं गत्वा निजतातस्य तद्वचः ॥
सत्वरं कथयामास प्रहृष्टवदना सती ॥
२१ मम सख्या समादिष्टं नातिदूरे जलाशयः ॥
तत्र श्वेतत्वमायाति सर्वं क्षिप्तं सितेतरम्
tasmātprakṣālaya prātastatra gatvā jalāśaye ||
vastrāṇyamūni śuklatvaṃ saṃprayāsyaṃtyasaṃśayam
||23||तस्मात्प्रक्षालय प्रातस्तत्र गत्वा जलाशये ॥
वस्त्राण्यमूनि शुक्लत्वं संप्रयास्यंत्यसंशयम्
rajaka uvāca
naitatsaṃpatsyate putri yannīlasya parikṣayaḥ ||
vastralagnasya jāyeta yataḥ proktaṃ purātanaiḥ
||24||नैतत्संपत्स्यते पुत्रि यन्नीलस्य परिक्षयः ॥
वस्त्रलग्नस्य जायेत यतः प्रोक्तं पुरातनैः
vajralepasya mūrkhasya nārīṇāṃ karkaṭasya ca ||
eko grahastu mīnānāṃ nīlīmadyapayostathā
||25||वज्रलेपस्य मूर्खस्य नारीणां कर्कटस्य च ॥
एको ग्रहस्तु मीनानां नीलीमद्यपयोस्तथा
kanyovāca
tatra hyāgamyatāṃ tāvadvastraṇayādāya yatnataḥ ||
toyācchuddhiṃ prayāsyaṃti tadā''gaṃtavyameva hi
||26||तत्र ह्यागम्यतां तावद्वस्त्रणयादाय यत्नतः ॥
तोयाच्छुद्धिं प्रयास्यंति तदाऽऽगंतव्यमेव हि
bhūyo'pi maṃdire vā'tha tasmātsthānāddigaṃtaram ||
gaṃtavyaṃ sakalaireva mamaitaddhṛdi saṃsthitam
||27||भूयोऽपि मंदिरे वाऽथ तस्मात्स्थानाद्दिगंतरम् ॥
गंतव्यं सकलैरेव ममैतद्धृदि संस्थितम्
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sādhusādhviti te'sakṛt ||
procya bāṃdhavabhṛtyāśca rātrāveva prajagmire
||28||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साधुसाध्विति तेऽसकृत् ॥
प्रोच्य बांधवभृत्याश्च रात्रावेव प्रजग्मिरे
dāśakanyāṃ puraḥ kṛtvā saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ ||
vibhavena samāyuktā nijena dvijasattamāḥ
||29||दाशकन्यां पुरः कृत्वा संशयं परमं गताः ॥
विभवेन समायुक्ता निजेन द्विजसत्तमाः
tataḥ sā darśayāmāsa dāśakanyā jalāśayam ||
bahuvīrudhasaṃchannaṃ duṣpraveśaṃ ca dehinām
||30||ततः सा दर्शयामास दाशकन्या जलाशयम् ॥
बहुवीरुधसंछन्नं दुष्प्रवेशं च देहिनाम्
tataḥ sa rajakastatra vastrāṇyādāya sarvaśaḥ ||
praviṣṭaḥ salile tasminkṣālayāmāsa vai dvijāḥ
||31||ततः स रजकस्तत्र वस्त्राण्यादाय सर्वशः ॥
प्रविष्टः सलिले तस्मिन्क्षालयामास वै द्विजाः
atha tāni suvastrāṇi mecakābhāni tatkṣaṇāt ||
jātāni sphaṭikābhāni tatkṣaṇādeva kṛtsnaśaḥ
||32||अथ तानि सुवस्त्राणि मेचकाभानि तत्क्षणात् ॥
जातानि स्फटिकाभानि तत्क्षणादेव कृत्स्नशः
tatastuṣṭisamāyuktaḥ sādhusādhviti cā'bravīt ||
samāliṃgya sutāṃ prāha dāśakanyāṃ ca sādaram
||33||ततस्तुष्टिसमायुक्तः साधुसाध्विति चाऽब्रवीत् ॥
समालिंग्य सुतां प्राह दाशकन्यां च सादरम्
suvastrāṇi dvijeṃdrāṇāmarpayāmo yathākramam
||34||सुवस्त्राणि द्विजेंद्राणामर्पयामो यथाक्रमम्
tataḥ sa svagṛhaṃ gatvā tāni vastrāṇi kṛtsnaśaḥ ||
yathākrameṇa saṃhṛṣṭaḥ pradadau dvijasattamāḥ
||35||ततः स स्वगृहं गत्वा तानि वस्त्राणि कृत्स्नशः ॥
यथाक्रमेण संहृष्टः प्रददौ द्विजसत्तमाः
atha te brāhmaṇā dṛṣṭvā tāṃ śuddhiṃ vastrasaṃbhavām ||
taṃ ca śvetīkṛtaṃ cedṛgrajakaṃ vismayānvitāḥ
||36||अथ ते ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां शुद्धिं वस्त्रसंभवाम् ॥
तं च श्वेतीकृतं चेदृग्रजकं विस्मयान्विताः
papracchuḥ kimidaṃ citraṃ vastramūrdhajasaṃbhavam ||
anaupamyaṃ ca saṃjātaṃ vadasva yadi manyase
||37||पप्रच्छुः किमिदं चित्रं वस्त्रमूर्धजसंभवम् ॥
अनौपम्यं च संजातं वदस्व यदि मन्यसे
rajaka uvāca
etāni viprā vastrāṇi mayā kṣiptāni mohataḥ ||
nīlīmadhye suvastrāṇi vinaṣṭāni ca kṛtsnaśaḥ
||38||एतानि विप्रा वस्त्राणि मया क्षिप्तानि मोहतः ॥
नीलीमध्ये सुवस्त्राणि विनष्टानि च कृत्स्नशः
tato bhayaṃ mahadbhūtaṃ kuṭumbena samanvitaḥ ||
calito rajanīvaktre digaṃte brāhmaṇottamāḥ
||39||ततो भयं महद्भूतं कुटुम्बेन समन्वितः ॥
चलितो रजनीवक्त्रे दिगंते ब्राह्मणोत्तमाः
athaiṣā tanayā'smākaṃ gatā nijasakhīṃ prati ||
dāśātmajāṃ suduḥkhārtā punardarśanalālasā
||40||अथैषा तनयाऽस्माकं गता निजसखीं प्रति ॥
दाशात्मजां सुदुःखार्ता पुनर्दर्शनलालसा
tayā sarvamabhiprāyaṃ jñātvā me duḥkhahetukam ||
tataḥ saṃdarśayāmāsa sthitāgre svajalāśayam
||41||तया सर्वमभिप्रायं ज्ञात्वा मे दुःखहेतुकम् ॥
ततः संदर्शयामास स्थिताग्रे स्वजलाशयम्
tasminprakṣiptamātrāṇi vastrāṇīmāni tatkṣaṇāt ||
īdṛgvarṇāni jātāni vismayasya hi kāraṇam
||42||तस्मिन्प्रक्षिप्तमात्राणि वस्त्राणीमानि तत्क्षणात् ॥
ईदृग्वर्णानि जातानि विस्मयस्य हि कारणम्
tathā me mūrdhajāḥ kṛṣṇāstatra snātasya tatkṣaṇāt ||
paraṃ śuklatvamāpannā etatproktaṃ mayā sphuṭam
||43||तथा मे मूर्धजाः कृष्णास्तत्र स्नातस्य तत्क्षणात् ॥
परं शुक्लत्वमापन्ना एतत्प्रोक्तं मया स्फुटम्
evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā kautūhalasamanvitāḥ ||
tatra jagmuḥ parīkṣārthaṃ vikṣipya tadanaṃtaram
||44||एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा कौतूहलसमन्विताः ॥
तत्र जग्मुः परीक्षार्थं विक्षिप्य तदनंतरम्
kṛṣṇadravyāṇi bhūrīṇi keśādīni sahasraśaḥ ||
sarvaṃ tacchuklatāṃ yāti tyaktvā varṇaṃ malīmasam
||45||कृष्णद्रव्याणि भूरीणि केशादीनि सहस्रशः ॥
सर्वं तच्छुक्लतां याति त्यक्त्वा वर्णं मलीमसम्
tato vṛddhatayā ye ca viśeṣācchvetamūrdhajāḥ ||
te sasnuḥ śraddhayā yuktāstaruṇāścāpi dharmiṇaḥ
||46||ततो वृद्धतया ये च विशेषाच्छ्वेतमूर्धजाः ॥
ते सस्नुः श्रद्धया युक्तास्तरुणाश्चापि धर्मिणः
tataḥ śuklatvamāpannāstejovīryasamanvitāḥ ||
bhavaṃti tatprabhāvena prayāṃti ca parāṃ gatim
||47||ततः शुक्लत्वमापन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः ॥
भवंति तत्प्रभावेन प्रयांति च परां गतिम्
atha tadvāsavo dṛṣṭvā śuklatīrthaṃ pramuktidam ||
pūrayāmāsa rajasā mānuṣotthabhayena ca
||48||अथ तद्वासवो दृष्ट्वा शुक्लतीर्थं प्रमुक्तिदम् ॥
पूरयामास रजसा मानुषोत्थभयेन च
adyāpi tatra yatkiṃcijjāyate'tha tṛṇādikam ||
tatsarvaṃ śuklatāmeti tattoyasya prabhāvataḥ
||49||अद्यापि तत्र यत्किंचिज्जायतेऽथ तृणादिकम् ॥
तत्सर्वं शुक्लतामेति तत्तोयस्य प्रभावतः
tatrotthairyaḥ kuśaiḥ śrāddhaṃ kurute śraddhayānvitaḥ |
3 śvaitaistaistārayetsarvānpitṝnnarakagānapi
||50||तत्रोत्थैर्यः कुशैः श्राद्धं कुरुते श्रद्धयान्वितः ।
३ श्वैतैस्तैस्तारयेत्सर्वान्पितॄन्नरकगानपि
tattīrthotthāṃ mṛdaṃ gātre yojayitvā narottamaḥ ||
snānaṃ karoti tīrthānāṃ sarveṣāṃ labhate phalam
||51||तत्तीर्थोत्थां मृदं गात्रे योजयित्वा नरोत्तमः ॥
स्नानं करोति तीर्थानां सर्वेषां लभते फलम्
yastairdarbhairnaro bhaktyā tilaiścāraṇyasaṃbhavaiḥ ||
karoti tarpaṇaṃ viprāḥ sa prīṇāti pitāmahān
||52||यस्तैर्दर्भैर्नरो भक्त्या तिलैश्चारण्यसंभवैः ॥
करोति तर्पणं विप्राः स प्रीणाति पितामहान्
athāśvamedhātsaṃprāpyaṃ gayāśrāddhena yatphalam ||
nīlasaṃjñagavotsarge tathātrāpi dvijottamāḥ
||53||अथाश्वमेधात्संप्राप्यं गयाश्राद्धेन यत्फलम् ॥
नीलसंज्ञगवोत्सर्गे तथात्रापि द्विजोत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
śuklatīrthaṃ kathaṃ jātaṃ tatra tvaṃ sūtanaṃdana ||
vistareṇa samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||54||शुक्लतीर्थं कथं जातं तत्र त्वं सूतनंदन ॥
विस्तरेण समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
śvetadvīpaḥ samānīto viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
tatkṣetre kalibhītena yathā śauklyaṃ na saṃtyajet
||55||श्वेतद्वीपः समानीतो विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
तत्क्षेत्रे कलिभीतेन यथा शौक्ल्यं न संत्यजेत्
kalikālena saṃspṛṣṭaḥ śvetadvīpo'pi śyāmatām ||
na prayāti dvijaśreṣṭhāstatastatra niveśitaḥ
||56||कलिकालेन संस्पृष्टः श्वेतद्वीपोऽपि श्यामताम् ॥
न प्रयाति द्विजश्रेष्ठास्ततस्तत्र निवेशितः
itiśrīskāṃdemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye śuklatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma trayoviṃśatyuttara śatatamodhyāyaḥ || 123 ||