dharmarājeśvarotthaṃ ca māhātmyaṃ dvijasattamāḥ
sūta uvāca
dharmarājeśvarotthaṃ ca māhātmyaṃ dvijasattamāḥ ||
yanmayā praśrutaṃ puṇyaṃ sakāśātsvapituḥ purā
||1||धर्मराजेश्वरोत्थं च माहात्म्यं द्विजसत्तमाः ॥
यन्मया प्रश्रुतं पुण्यं सकाशात्स्वपितुः पुरा
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ ||
trailokye'pi suvikhyātaṃ sarva pātakanāśanam
||2||तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥
त्रैलोक्येऽपि सुविख्यातं सर्व पातकनाशनम्
tatra kṣetre purā vipraḥ kaśyapānvayasaṃbhavaḥ ||
upādhyāya iti khyāto vedavidyāparāyaṇaḥ
||3||तत्र क्षेत्रे पुरा विप्रः कश्यपान्वयसंभवः ॥
उपाध्याय इति ख्यातो वेदविद्यापरायणः
paścime vayasi prāpte tasya putro babhūva ha ||
svādhyāyaniyamasthasya prabhūtavibhavasya ca
||4||पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह ॥
स्वाध्यायनियमस्थस्य प्रभूतविभवस्य च
pañcavarṣakamātrastu yadā jajñe ca tatsutaḥ ||
tadā mṛtyuvaśaṃ prāptaḥ pitṛmātṛsuduḥkhakṛt
||5||पञ्चवर्षकमात्रस्तु यदा जज्ञे च तत्सुतः ॥
तदा मृत्युवशं प्राप्तः पितृमातृसुदुःखकृत्
tataḥ sa brāhmaṇaḥ kopaṃ cakre vaivasvatopari ||
dharmarājagṛhaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā nijakumārakam
||6||ततः स ब्राह्मणः कोपं चक्रे वैवस्वतोपरि ॥
धर्मराजगृहं प्राप्तं दृष्ट्वा निजकुमारकम्
ādāya salilaṃ haste śucirbhūtvāsamāhitaḥ ||
pradadau dāruṇaṃ śāpaṃ dharmarājāya duḥkhitaḥ
||7||आदाय सलिलं हस्ते शुचिर्भूत्वासमाहितः ॥
प्रददौ दारुणं शापं धर्मराजाय दुःखितः
aputro'dya kṛto yasmādahaṃ tena durātmanā ||
ataḥ so'pi ca duṣṭātmā yamo'putro bhaviṣyati
||8||अपुत्रोऽद्य कृतो यस्मादहं तेन दुरात्मना ॥
अतः सोऽपि च दुष्टात्मा यमोऽपुत्रो भविष्यति
tathāsya bhūtale loko naiva pūjāṃ vidhāsyati ||
kīrtayiṣyati no nāma yathānyeṣāṃ divaukasām
||9||तथास्य भूतले लोको नैव पूजां विधास्यति ॥
कीर्तयिष्यति नो नाम यथान्येषां दिवौकसाम्
yaḥ kaścitprātarutthāya nāma cāsya grahī ṣyati ||
maṃgalyakaraṇe cātha vighnaṃ tasya bhaviṣyati
||10||यः कश्चित्प्रातरुत्थाय नाम चास्य ग्रही ष्यति ॥
मंगल्यकरणे चाथ विघ्नं तस्य भविष्यति
taṃ śrutvā tasya viprasya yamaḥ śāpaṃ sudāruṇam ||
svadharme vartamānastu tato duḥkhā nvito'bhavat
||11||तं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य यमः शापं सुदारुणम् ॥
स्वधर्मे वर्तमानस्तु ततो दुःखा न्वितोऽभवत्
etasminnaṃtare gatvā brahmaṇaḥ sadanaṃ prati ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā yamaḥ prāha pitāmaham
||12||एतस्मिन्नंतरे गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा यमः प्राह पितामहम्
paśya deveśa śapto'haṃ nirdoṣopi dvijanmanā ||
svadharme vartamānastu yathānyaḥ prākṛto janaḥ
||13||पश्य देवेश शप्तोऽहं निर्दोषोपि द्विजन्मना ॥
स्वधर्मे वर्तमानस्तु यथान्यः प्राकृतो जनः
tasmādahaṃ tyajiṣyāmi niyogaṃ te pitāmaha ||
brahmaśāpabhayā dbhītaḥ satyametanmayoditam
||14||तस्मादहं त्यजिष्यामि नियोगं ते पितामह ॥
ब्रह्मशापभया द्भीतः सत्यमेतन्मयोदितम्
purā māṃḍavyaśāpena śūdrayonyavatāritaḥ ||
sāṃprataṃ putrarahitaḥ kṛto'pūjyaśca sattama
||15||पुरा मांडव्यशापेन शूद्रयोन्यवतारितः ॥
सांप्रतं पुत्ररहितः कृतोऽपूज्यश्च सत्तम
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā dīnaṃ vaivasvatasya ca ||
tatkālocitamāhedaṃ svayameva śatakratuḥ
||16||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनं वैवस्वतस्य च ॥
तत्कालोचितमाहेदं स्वयमेव शतक्रतुः
yuktamuktamanenaitaddharmarājena padmaja ||
niyoge vartamānena tāvakīye sureśvara
||17||युक्तमुक्तमनेनैतद्धर्मराजेन पद्मज ॥
नियोगे वर्तमानेन तावकीये सुरेश्वर
avaśyameva martye ca manuṣyāḥ samaye sthitāḥ ||
bālye vā yauvane vātha vārdhakye vā pitāmaha ||
saṃhartavyā na saṃdeho nākāle ca kathaṃcana
||18||अवश्यमेव मर्त्ये च मनुष्याः समये स्थिताः ॥
बाल्ये वा यौवने वाथ वार्धक्ये वा पितामह ॥
संहर्तव्या न संदेहो नाकाले च कथंचन
etadeva kṛtaṃ nāma dharmarājākhyamuttamam ||
tvayā ca samamitrasya samaśastrormahātmanaḥ
||19||एतदेव कृतं नाम धर्मराजाख्यमुत्तमम् ॥
त्वया च सममित्रस्य समशस्त्रोर्महात्मनः
tasmādadya samālokya kaścideva viciṃtyatām ||
upāyo yena nirdoṣo niyogaṃ kurute tava
||20||तस्मादद्य समालोक्य कश्चिदेव विचिंत्यताम् ॥
उपायो येन निर्दोषो नियोगं कुरुते तव
brahmovāca
brahmaśāpaṃ na śakto'ha manyathākartumevaca ||
upāyaṃ ca kariṣyāmi sāṃprataṃ tridaśādhipa
||21||ब्रह्मशापं न शक्तोऽह मन्यथाकर्तुमेवच ॥
उपायं च करिष्यामि सांप्रतं त्रिदशाधिप
tato dhyānaṃ pracakre sa brahmā lokapitāmahaḥ ||
tadarthaṃ sarvadevānāṃ purataḥ susa māhitaḥ
||22||ततो ध्यानं प्रचक्रे स ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तदर्थं सर्वदेवानां पुरतः सुस माहितः
tasyaivaṃ dhyānasaktasya prādurbhūtāḥ samaṃtataḥ ||
mūrtā rogāḥ suraudrāste vātagulmakaphātmakāḥ ||
aṣṭottaraśataprāyāḥ procustaṃ ca kṛtādarāḥ
||23||तस्यैवं ध्यानसक्तस्य प्रादुर्भूताः समंततः ॥
मूर्ता रोगाः सुरौद्रास्ते वातगुल्मकफात्मकाः ॥
अष्टोत्तरशतप्रायाः प्रोचुस्तं च कृतादराः
rogā ūcuḥ
kimarthaṃ devadeveśa tvayā sṛṣṭā vayaṃ vibho ||
ādeśo dīyatāṃ śīghraṃ prasādaḥ kriyatāmiti
||24||किमर्थं देवदेवेश त्वया सृष्टा वयं विभो ॥
आदेशो दीयतां शीघ्रं प्रसादः क्रियतामिति
vrahmovāca
vrajadhvaṃ bhūtale śīghraṃ mamādeśādasaṃśayam ||
yamādeśānmanuṣyeṣu gantavyamavikalpitam
||25||व्रजध्वं भूतले शीघ्रं ममादेशादसंशयम् ॥
यमादेशान्मनुष्येषु गन्तव्यमविकल्पितम्
evamukttvā tu tānrogāṃstataḥ prāha pitāmahaḥ ||
dharmarājaṃ samīpasthaṃ bhṛśaṃ dīnamadhomukham ||
26 ete te vyādhayaḥ sarve mayā yama niyojitāḥ ||
sāhāyyaṃ ca kariṣyaṃti sarvakṛ tyeṣu sarvadā
||27||एवमुक्त्त्वा तु तान्रोगांस्ततः प्राह पितामहः ॥
धर्मराजं समीपस्थं भृशं दीनमधोमुखम् ॥
२६ एते ते व्याधयः सर्वे मया यम नियोजिताः ॥
साहाय्यं च करिष्यंति सर्वकृ त्येषु सर्वदा
yaḥ kaścidadhunā martyo gatāyuḥ saṃprapadyate ||
vadhāya tasya yatnena tvayā preṣyāḥ sadaiva tu
||28||यः कश्चिदधुना मर्त्यो गतायुः संप्रपद्यते ॥
वधाय तस्य यत्नेन त्वया प्रेष्याः सदैव तु
eteṣāṃ jāyate tena jananāśasamudbhavaḥ ||
apavādo dharāpṛṣṭhe na ca saṃjāyate tava
||29||एतेषां जायते तेन जननाशसमुद्भवः ॥
अपवादो धरापृष्ठे न च संजायते तव
tasmādgatvā nijaṃ sthānaṃ svādhikāraparo bhava ||
mamādeśādasaṃdigdhaṃ naivaṃ doṣamavāpsyasi
||3||तस्माद्गत्वा निजं स्थानं स्वाधिकारपरो भव ॥
ममादेशादसंदिग्धं नैवं दोषमवाप्स्यसि
tatastānsakalānvyādhīngṛhītvā ravinaṃdanaḥ ||
yamalokaṃ samāsādya tataḥ provāca sādaram
||31||ततस्तान्सकलान्व्याधीन्गृहीत्वा रविनंदनः ॥
यमलोकं समासाद्य ततः प्रोवाच सादरम्
pṛṣṭvāpṛṣṭvā ca gaṃtavyaṃ citraguptaṃ dharātale ||
gaṃtavyaṃ jananāśāya samaye samupasthite
||32||पृष्ट्वापृष्ट्वा च गंतव्यं चित्रगुप्तं धरातले ॥
गंतव्यं जननाशाय समये समुपस्थिते
paramasti mayā tatra sthāpitaṃ liṃgamuttamam |
hāṭakeśvarajekṣetre sarvapātakanāśanam
||33||परमस्ति मया तत्र स्थापितं लिंगमुत्तमम् ।
हाटकेश्वरजेक्षेत्रे सर्वपातकनाशनम्
yastaṃ paśyati sadbhaktyā prātarutthāya mānavaḥ ||
sa yuṣmābhiḥ sadā tyājyo dūrato vacanānmama
||34||यस्तं पश्यति सद्भक्त्या प्रातरुत्थाय मानवः ॥
स युष्माभिः सदा त्याज्यो दूरतो वचनान्मम
evamuktvā sa tānvyādhīṃstato vaivasvataḥ svayam ||
tasya viprasya taṃ putraṃ gṛhītvā satvaraṃ yayau ||
tasyaiva maṃdire ramye kṛtvā rūpaṃ dvijanmanaḥ
||35||एवमुक्त्वा स तान्व्याधींस्ततो वैवस्वतः स्वयम् ॥
तस्य विप्रस्य तं पुत्रं गृहीत्वा सत्वरं ययौ ॥
तस्यैव मंदिरे रम्ये कृत्वा रूपं द्विजन्मनः
athāsau brāhmaṇo dṛṣṭvā svaṃ putraṃ gṛhamāgatam ||
sahitaṃ viprarūpeṇa dharmarājena dhīmatā
||36||अथासौ ब्राह्मणो दृष्ट्वा स्वं पुत्रं गृहमागतम् ॥
सहितं विप्ररूपेण धर्मराजेन धीमता
tataḥ prahṛṣṭacittena satvaraṃ sammukho yayau ||
putraputreti jalpansa nijabhāryāsamanvitaḥ
||37||ततः प्रहृष्टचित्तेन सत्वरं सम्मुखो ययौ ॥
पुत्रपुत्रेति जल्पन्स निजभार्यासमन्वितः
pariṣvajya tato bhūyo vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ ||
āghrāya ca tato mūrdhni vākyametaduvāca ha
||38||परिष्वज्य ततो भूयो वाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥
आघ्राय च ततो मूर्ध्नि वाक्यमेतदुवाच ह
brāhmaṇa uvāca
kathaṃ putra samāyātastvaṃ tasmā dyamamaṃdirāt ||
na kaścitpunarāyāti yatra gatvā'pi vīryavān
||39||कथं पुत्र समायातस्त्वं तस्मा द्यममंदिरात् ॥
न कश्चित्पुनरायाति यत्र गत्वाऽपि वीर्यवान्
kiṃ vā caitatsamutpannamindrajālaṃ mamāṃtikam ||
kiṃ vā svapnamidaṃ kiṃ vā mamāyaṃ dṛṣṭivibhramaḥ
||4||किं वा चैतत्समुत्पन्नमिन्द्रजालं ममांतिकम् ॥
किं वा स्वप्नमिदं किं वा ममायं दृष्टिविभ्रमः
kaścāyaṃ brāhmaṇaḥ pārśve tava saṃtiṣṭhate suta ||
divyena tejasā yuktastaṃ namāmyahamātmaja
||41||कश्चायं ब्राह्मणः पार्श्वे तव संतिष्ठते सुत ॥
दिव्येन तेजसा युक्तस्तं नमाम्यहमात्मज
putra uvāca
eṣa brāhmaṇarūpeṇa samāyāto yamaḥ svayam ||
māmādāya kṛpāviṣṭo jñātvā tvāṃ duḥkhasaṃyutam
||42||एष ब्राह्मणरूपेण समायातो यमः स्वयम् ॥
मामादाय कृपाविष्टो ज्ञात्वा त्वां दुःखसंयुतम्
tasmāttvaṃ kuru tātāsya śāpānugrahamadya vai ||
gṛhaprāptasya susnehādyadyahaṃ tava vallabhaḥ
||43||तस्मात्त्वं कुरु तातास्य शापानुग्रहमद्य वै ॥
गृहप्राप्तस्य सुस्नेहाद्यद्यहं तव वल्लभः
tatastasya praṇāmaṃ sa kṛtvā brāhmaṇasattamaḥ ||
vrīḍayā'dhomukho bhūtvā tataḥ provāca sādaram
||44||ततस्तस्य प्रणामं स कृत्वा ब्राह्मणसत्तमः ॥
व्रीडयाऽधोमुखो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम्
brāhmaṇa uvāca
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam ||
yatputrasya mama prāptirgatasya yamasādanam
||45||अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥
यत्पुत्रस्य मम प्राप्तिर्गतस्य यमसादनम्
tvaṃ ca putrakṛte tāta santoṣaṃ paramaṃ gataḥ ||
tasmātputreṇa saṃyukto yathāyaṃ syāttathā kuru
||46||त्वं च पुत्रकृते तात सन्तोषं परमं गतः ॥
तस्मात्पुत्रेण संयुक्तो यथायं स्यात्तथा कुरु
brāhmaṇa uvāca
na me syādanṛtaṃ vākyaṃ kadā cidapi putraka ||
api svaireṇa yatproktaṃ kiṃ punarduḥkhitena ca
||47||न मे स्यादनृतं वाक्यं कदा चिदपि पुत्रक ॥
अपि स्वैरेण यत्प्रोक्तं किं पुनर्दुःखितेन च
tasmāttasya bhavetputro daivayonisamudbhavaḥ ||
na kathaṃcidapi prājña mama śāpavaśāddhruvam
||48||तस्मात्तस्य भवेत्पुत्रो दैवयोनिसमुद्भवः ॥
न कथंचिदपि प्राज्ञ मम शापवशाद्ध्रुवम्
bhaviṣyati sutaścānyo mānuṣīyonisaṃbhavaḥ ||
rājasūyāśvamedhābhyāṃ yaścainaṃ tārayiṣyati
||49||भविष्यति सुतश्चान्यो मानुषीयोनिसंभवः ॥
राजसूयाश्वमेधाभ्यां यश्चैनं तारयिष्यति
ko'rthaḥ putreṇa jātena yo na saṃtāraṇakṣamaḥ ||
pitṛpakṣaṃ śubhaṃ karma kṛtvā sarvottamaṃ bhuvi
||50||कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न संतारणक्षमः ॥
पितृपक्षं शुभं कर्म कृत्वा सर्वोत्तमं भुवि
tathā pūjākṛte yo'sya śāpo dattaśca vai purā ||
tatrāpi śṛṇu me vākyaṃ tasya putraka jalpataḥ
||51||तथा पूजाकृते योऽस्य शापो दत्तश्च वै पुरा ॥
तत्रापि शृणु मे वाक्यं तस्य पुत्रक जल्पतः
vedoktairvividhairmantrairyā pūjā cāsya saṃsthitā ||
na bhaviṣyati sā loke kathaṃcidapi putraka
||52||वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैर्या पूजा चास्य संस्थिता ॥
न भविष्यति सा लोके कथंचिदपि पुत्रक
asya mānuṣasaṃbhūtairmantraiḥ pūjā bhaviṣyati ||
viśiṣṭā sarvadevebhyaḥ satyametanmayoditam
||53||अस्य मानुषसंभूतैर्मन्त्रैः पूजा भविष्यति ॥
विशिष्टा सर्वदेवेभ्यः सत्यमेतन्मयोदितम्
putra uvāca
ahamenaṃ pratiṣṭhāpya drijaśreṣṭha mahītale ||
samyagārādhayiṣyāmi kimanyairvibudhairmama
||54||अहमेनं प्रतिष्ठाप्य द्रिजश्रेष्ठ महीतले ॥
सम्यगाराधयिष्यामि किमन्यैर्विबुधैर्मम
tasmātsaṃkīrtayiṣyāmi maṃtrānmānuṣasaṃbhavān ||
tathā pūjāvidhānaṃ ca tvatprasādena pūrvaja
||55||तस्मात्संकीर्तयिष्यामि मंत्रान्मानुषसंभवान् ॥
तथा पूजाविधानं च त्वत्प्रसादेन पूर्वज
tataḥ sugaṃ naḥ pantheti tasya maṃtraṃ vidhāya saḥ ||
samācaratprahṛṣṭātmā dharmarājasya śṛṇvataḥ
||56||ततः सुगं नः पन्थेति तस्य मंत्रं विधाय सः ॥
समाचरत्प्रहृष्टात्मा धर्मराजस्य शृण्वतः
tacchrutvātha yamaḥ proccaiḥ suprasannena cetasā ||
taṃ brāhmaṇa muvācedaṃ harṣagadgadayāgirā
||97||तच्छ्रुत्वाथ यमः प्रोच्चैः सुप्रसन्नेन चेतसा ॥
तं ब्राह्मण मुवाचेदं हर्षगद्गदयागिरा
yama uvāca
kathaṃcidapi vipredra na me syāddarśanaṃ vṛthā ||
anyeṣāmapi devānāṃ tasmātprārthaya vāṃchi tam
||58||कथंचिदपि विप्रेद्र न मे स्याद्दर्शनं वृथा ॥
अन्येषामपि देवानां तस्मात्प्रार्थय वांछि तम्
brāhmaṇa uvāca
tavārcāṃ mama putro'yaṃ sthāpayiṣyati yāmiha ||
tāmanenaiva maṃtreṇa yaḥ kaścitpūjayeddvijaḥ
||59||तवार्चां मम पुत्रोऽयं स्थापयिष्यति यामिह ॥
तामनेनैव मंत्रेण यः कश्चित्पूजयेद्द्विजः
bhavetsaṃvatsaraṃ yāvatsaṃprāpte paṃcamīdine ||
mā tasya putraśoko hi iha loke kathañcana
||60||भवेत्संवत्सरं यावत्संप्राप्ते पंचमीदिने ॥
मा तस्य पुत्रशोको हि इह लोके कथञ्चन
sūta uvāca
sa tatheti pratijñāya saṃprahṛṣṭamanā yamaḥ ||
yamalokaṃ jagāmātha svādhikāraparo'bhavat
||61||स तथेति प्रतिज्ञाय संप्रहृष्टमना यमः ॥
यमलोकं जगामाथ स्वाधिकारपरोऽभवत्
so'pi brāhmaṇadāyādaḥ kṛtvā prāsādamuttamam ||
yamamārādhayāmāsa madhye saṃsthāpya bhaktitaḥ ||
pitrā coktena mantreṇa tenaiva vidhipūrvakam
||62||सोऽपि ब्राह्मणदायादः कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ॥
यममाराधयामास मध्ये संस्थाप्य भक्तितः ॥
पित्रा चोक्तेन मन्त्रेण तेनैव विधिपूर्वकम्
tataśca kramaśaḥ prāpya putrapautrānanekaśaḥ ||
kāladharmamanuprāptaściraṃ sthitvā mahītale
||63||ततश्च क्रमशः प्राप्य पुत्रपौत्राननेकशः ॥
कालधर्ममनुप्राप्तश्चिरं स्थित्वा महीतले
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ purāṇeyatpurā śrutam ||
yaścaitatkīrtayedbhaktyā saṃprāpte paṃcamīdine ||
nāpamṛtyurbhavettasya na ca śokaḥ sutodbhavaḥ
||64||एतद्वः सर्वमाख्यातं पुराणेयत्पुरा श्रुतम् ॥
यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने ॥
नापमृत्युर्भवेत्तस्य न च शोकः सुतोद्भवः
iti śrīskāṃde mahapurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye dharmarājeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikonacatvāriṃśaduttara śatatamo'dhyāyaḥ || 139 ||