gaṇapatitrayamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tathānyadapi tatrāsti puṇyaṃ gaṇapatitrayam ||
svargadaṃ martyadaṃ puṇyaṃ tathānyannarakāpaham
||1||तथान्यदपि तत्रास्ति पुण्यं गणपतित्रयम् ॥
स्वर्गदं मर्त्यदं पुण्यं तथान्यन्नरकापहम्
haṃtṛ vai sarvavighnānāṃ pūjitaṃ suradānavaiḥ ||
sarvakāmapradaṃ caiva vidyākīrtivivardhanam
||2||हंतृ वै सर्वविघ्नानां पूजितं सुरदानवैः ॥
सर्वकामप्रदं चैव विद्याकीर्तिविवर्धनम्
ṛṣaya ūcuḥ
trividhāḥ puruṣāḥ sūta jāyaṃtetra mahītale ||
uttamā madhyamāścānye tathā cānye'dhamāḥ sthitāḥ
||3||त्रिविधाः पुरुषाः सूत जायंतेत्र महीतले ॥
उत्तमा मध्यमाश्चान्ये तथा चान्येऽधमाः स्थिताः
uttamāḥ prārthayaṃti sma mokṣameva hi kevalam ||
gatā yatra nivartaṃte na kathaṃciddharātale
||4||उत्तमाः प्रार्थयंति स्म मोक्षमेव हि केवलम् ॥
गता यत्र निवर्तंते न कथंचिद्धरातले
madhyamāḥ svargamārgaṃ ca divyānbhogānmanoramān ||
apsarobhiḥ samaṃ krīḍāṃ yajñādyaiḥ karmabhiḥ kṛtām
||5||मध्यमाः स्वर्गमार्गं च दिव्यान्भोगान्मनोरमान् ॥
अप्सरोभिः समं क्रीडां यज्ञाद्यैः कर्मभिः कृताम्
adhamā martyaloketra ramaṃte viṣayātmakāḥ ||
viṣakīṭakavattatra ratiṃ kṛtvā garīyasīm ||
svargamokṣau parityajya tatkasmānmartya iṣyate ||
yenāsau prārthyate martyairmartyado gaṇanāyakaḥ
||7||अधमा मर्त्यलोकेत्र रमंते विषयात्मकाः ॥
विषकीटकवत्तत्र रतिं कृत्वा गरीयसीम् ॥
स्वर्गमोक्षौ परित्यज्य तत्कस्मान्मर्त्य इष्यते ॥
येनासौ प्रार्थ्यते मर्त्यैर्मर्त्यदो गणनायकः
kena saṃsthāpitāste ca tasminkṣetre gajānanāḥ ||
kasminkāle ca draṣṭavyāḥ sarvaṃ vistarato vada
||8||केन संस्थापितास्ते च तस्मिन्क्षेत्रे गजाननाः ॥
कस्मिन्काले च द्रष्टव्याः सर्वं विस्तरतो वद
sūta uvāca
pūrvaṃ taptvā tapastīvraṃ martyaloke dvijottamāḥ ||
tato gacchaṃti saṃhṛṣṭāḥ svecchayā tridivaṃ prati ||
mokṣamārgaṃ tathaivānye dhyānāviṣkṛtamānasāḥ
||9||पूर्वं तप्त्वा तपस्तीव्रं मर्त्यलोके द्विजोत्तमाः ॥
ततो गच्छंति संहृष्टाः स्वेच्छया त्रिदिवं प्रति ॥
मोक्षमार्गं तथैवान्ये ध्यानाविष्कृतमानसाः
tataḥ svarge samākīrṇe kadācinmanujottamaiḥ ||
deveṣu kṣipyamāṇeṣu samaṃtāttatprabhāvataḥ
||10||ततः स्वर्गे समाकीर्णे कदाचिन्मनुजोत्तमैः ॥
देवेषु क्षिप्यमाणेषु समंतात्तत्प्रभावतः
gatvā svayaṃ sahasrākṣaḥ sarvairdevagaṇaiḥ saha ||
provāca śaṃkaraṃ gauryā sārdhamekāsanasthitam
||11||गत्वा स्वयं सहस्राक्षः सर्वैर्देवगणैः सह ॥
प्रोवाच शंकरं गौर्या सार्धमेकासनस्थितम्
indra uvāca
tapaḥprabhāvasaṃsiddhairmānavaiḥ parameśvara ||
asmākaṃ vyāpyate sarvaṃ mahimānaṃ gṛhādikam
||12||तपःप्रभावसंसिद्धैर्मानवैः परमेश्वर ॥
अस्माकं व्याप्यते सर्वं महिमानं गृहादिकम्
tasmātkṛtvā prasādaṃ naḥ kaṃcicciṃtaya sāṃpratam ||
upāyaṃ yena tiṣṭhāmaḥ saukhyenātra śivālaye
||13||तस्मात्कृत्वा प्रसादं नः कंचिच्चिंतय सांप्रतम् ॥
उपायं येन तिष्ठामः सौख्येनात्र शिवालये
atha śrutvā virūpākṣasteṣāṃ tadvacanaṃ dvijāḥ ||
pārvatyāḥ pārśvasaṃsthāyā mukhacandraṃ samaikṣayat
||14||अथ श्रुत्वा विरूपाक्षस्तेषां तद्वचनं द्विजाः ॥
पार्वत्याः पार्श्वसंस्थाया मुखचन्द्रं समैक्षयत्
nijagātraṃ tato devī susaṃmardya muhurmuhuḥ ||
malamāhṛtya taṃ kṛtsnaṃ cakre nāgamukhaṃ tataḥ 15 ||
caturhastaṃ mahākāyaṃ laṃbodarasamanvitam ||
sukautukakaraṃ teṣāṃ sarveṣāṃ ca divaukasām
||16||निजगात्रं ततो देवी सुसंमर्द्य मुहुर्मुहुः ॥
मलमाहृत्य तं कृत्स्नं चक्रे नागमुखं ततः १५ ॥
चतुर्हस्तं महाकायं लंबोदरसमन्वितम् ॥
सुकौतुककरं तेषां सर्वेषां च दिवौकसाम्
tataḥ sa vinayādāha devīṃ śikharavāsinīm ||
yadarthamaṃba sṛṣṭo'haṃ tatkāryaṃ vada mā ciram ||
trailokye tvatprasādena nāsādhyaṃ vidyate mama
||18||ततः स विनयादाह देवीं शिखरवासिनीम् ॥
यदर्थमंब सृष्टोऽहं तत्कार्यं वद मा चिरम् ॥
त्रैलोक्ये त्वत्प्रसादेन नासाध्यं विद्यते मम
śrīdevyuvāca
martyaloke narā ye ca svargamokṣaparāḥ sadā ||
teṣāṃ vighnaṃ tvayā kāryaṃ śubhakṛtyeṣu caiva hi
||19||मर्त्यलोके नरा ये च स्वर्गमोक्षपराः सदा ॥
तेषां विघ्नं त्वया कार्यं शुभकृत्येषु चैव हि
saritāṃ patayastriṃśacchaṃkavaḥ saptasaptatiḥ ||
mahāsarojaṣaṣṭiśca nikharvāṇāṃ ca viṃśatiḥ
||20||सरितां पतयस्त्रिंशच्छंकवः सप्तसप्ततिः ॥
महासरोजषष्टिश्च निखर्वाणां च विंशतिः
arbudāyutasaṃyuktāḥ koṭyo navatipañca ca ||
lakṣāśca paṃcapaṃcāśatsahasrāḥ paṃcaviṃśatiḥ ||
śatāni navaṣaṣṭiśca gaṇāścānye'tra saṃsthitāḥ
||21||अर्बुदायुतसंयुक्ताः कोट्यो नवतिपञ्च च ॥
लक्षाश्च पंचपंचाशत्सहस्राः पंचविंशतिः ॥
शतानि नवषष्टिश्च गणाश्चान्येऽत्र संस्थिताः
yeṣāṃ nadī smṛtaḥ pūrvo mahākālastathā paraḥ ||
te sarve vaśagāstubhyaṃ prabhavaṃtu gaṇottamāḥ
||22||येषां नदी स्मृतः पूर्वो महाकालस्तथा परः ॥
ते सर्वे वशगास्तुभ्यं प्रभवंतु गणोत्तमाः
ādhipatyaṃ mayā dattaṃ tava vatsa kuruṣva tat ||
sarveṣāṃ gaṇavṛṃdānāmādhipatye vyavasthitaḥ
||23||आधिपत्यं मया दत्तं तव वत्स कुरुष्व तत् ॥
सर्वेषां गणवृंदानामाधिपत्ये व्यवस्थितः
evamuktvātha sā devī samānīyauṣadhībhṛtān ||
hemakuṃbhānsutīrthāṃbhaḥ paripūrṇānmahodayān
||24||एवमुक्त्वाथ सा देवी समानीयौषधीभृतान् ॥
हेमकुंभान्सुतीर्थांभः परिपूर्णान्महोदयान्
tasyābhiṣecanaṃ cakre svayameva sureśvarī ||
gītavādyavinodena nṛtyamaṃgalajaiḥ svanaiḥ
||25||तस्याभिषेचनं चक्रे स्वयमेव सुरेश्वरी ॥
गीतवाद्यविनोदेन नृत्यमंगलजैः स्वनैः
trayastriṃśatsmṛtāḥ koṭayo devānāṃ yāḥ sthitā divi ||
tāḥ sarvāstatra cāgatya tasya cakruśca maṃgalam
||26||त्रयस्त्रिंशत्स्मृताः कोटयो देवानां याः स्थिता दिवि ॥
ताः सर्वास्तत्र चागत्य तस्य चक्रुश्च मंगलम्
atha tasya dadau tuṣṭo bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
kuṭhāraṃ niśitaṃ haste sadā vai śreṣṭhamāyudham
||27||अथ तस्य ददौ तुष्टो भगवान्वृषभध्वजः ॥
कुठारं निशितं हस्ते सदा वै श्रेष्ठमायुधम्
pātraṃ modakasaṃpūrṇamakṣayaṃ caiva pārvatī ||
bhojanārthe mahābhāgā mātṛsnehaparāyaṇā
||28||पात्रं मोदकसंपूर्णमक्षयं चैव पार्वती ॥
भोजनार्थे महाभागा मातृस्नेहपरायणा
mūṣakaṃ kārtikeyastu vāhanārthaṃ praharṣitaḥ ||
bhrātaraṃ manyamānastu bandhusnehena saṃyutaḥ
||29||मूषकं कार्तिकेयस्तु वाहनार्थं प्रहर्षितः ॥
भ्रातरं मन्यमानस्तु बन्धुस्नेहेन संयुतः
jñānaṃ divyaṃ dadau brahmā tasmai hṛṣṭena cetasā ||
atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yadbhavet
||30||ज्ञानं दिव्यं ददौ ब्रह्मा तस्मै हृष्टेन चेतसा ॥
अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्भवेत्
prajñāṃ viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ saubhāgyaṃ cottamaṃ mahat ||
saubhāgyaṃ kāmadevastu kubero vibhavādikam
||31||प्रज्ञां विष्णुः सहस्राक्षः सौभाग्यं चोत्तमं महत् ॥
सौभाग्यं कामदेवस्तु कुबेरो विभवादिकम्
pratāpaṃ bhagavānsūryaḥ kāṃtimagryāṃ niśākaraḥ
||32||प्रतापं भगवान्सूर्यः कांतिमग्र्यां निशाकरः
tathānye vibudhāḥ sarve daduriṣṭāni bhūriśaḥ ||
ātmīyāni pratuṣṭyarthaṃ devyā devasya ca prabhoḥ
||33||तथान्ये विबुधाः सर्वे ददुरिष्टानि भूरिशः ॥
आत्मीयानि प्रतुष्ट्यर्थं देव्या देवस्य च प्रभोः
evaṃ labdhavaraḥ so'tha gaṇanātho dvijottamāḥ ||
devakṛtyaparo nityaṃ cakre vighnāni bhūtale
||34||एवं लब्धवरः सोऽथ गणनाथो द्विजोत्तमाः ॥
देवकृत्यपरो नित्यं चक्रे विघ्नानि भूतले
dharmārthaṃ yatamānānāṃ mokṣāya sukṛtāya ca ||
tato bhūmitale'bhyetya gaṇeśastatra yaḥ smṛtaḥ
||35||धर्मार्थं यतमानानां मोक्षाय सुकृताय च ॥
ततो भूमितलेऽभ्येत्य गणेशस्तत्र यः स्मृतः
vaimānikaiḥ samabhyetya sthāpitastatra sa dvijāḥ ||
yena svargārthino lokāḥ pūjāṃ tasya pracakrire ||
prathamaṃ sarvakṛtyeṣu vighnanāśāya tatparāḥ
||36||वैमानिकैः समभ्येत्य स्थापितस्तत्र स द्विजाः ॥
येन स्वर्गार्थिनो लोकाः पूजां तस्य प्रचक्रिरे ॥
प्रथमं सर्वकृत्येषु विघ्ननाशाय तत्पराः
etasminneva kāle ca camatkārapurodbhavaiḥ ||
brāhmaṇairbrahmavijñānatatparairmokṣahetubhiḥ ||
īśānaḥ sthāpitastatra mokṣado ya udāhṛtaḥ
||37||एतस्मिन्नेव काले च चमत्कारपुरोद्भवैः ॥
ब्राह्मणैर्ब्रह्मविज्ञानतत्परैर्मोक्षहेतुभिः ॥
ईशानः स्थापितस्तत्र मोक्षदो य उदाहृतः
svargaṃ vāñchadbhirevānyaiḥ svargadvārapradastathā ||
heraṃbaḥ sthāpitastatra satyanāmā yathoditaḥ
||38||स्वर्गं वाञ्छद्भिरेवान्यैः स्वर्गद्वारप्रदस्तथा ॥
हेरंबः स्थापितस्तत्र सत्यनामा यथोदितः
tathānyairmartyado nāma gaṇaiśastatra yaḥ sthitaḥ ||
yena svargāccyutā yāṃti na kadā narakādikam ||
tiryaktvaṃ vā kṛmitvaṃ vā sthāvaratvamathāpi vā
||39||तथान्यैर्मर्त्यदो नाम गणैशस्तत्र यः स्थितः ॥
येन स्वर्गाच्च्युता यांति न कदा नरकादिकम् ॥
तिर्यक्त्वं वा कृमित्वं वा स्थावरत्वमथापि वा
etasmātkāraṇāttatra kṣetre puṇye dvijottamāḥ ||
herambo martyado jātaḥ svargiṇāṃ martyadaḥ sadā
||40||एतस्मात्कारणात्तत्र क्षेत्रे पुण्ये द्विजोत्तमाः ॥
हेरम्बो मर्त्यदो जातः स्वर्गिणां मर्त्यदः सदा
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ puṇyaṃ heraṃbasaṃbhavam ||
ākhyānaṃ sarvavighnāni yannihanti śrutaṃ nṛṇām
||41||एतद्वः सर्वमाख्यातं पुण्यं हेरंबसंभवम् ॥
आख्यानं सर्वविघ्नानि यन्निहन्ति श्रुतं नृणाम्
etanmāghacaturthāṃ? yaḥ śuklāyāṃ pūjayennaraḥ ||
na tasya vatsaraṃ yāvadvighnaṃ sañjāyate kvacit
||42||एतन्माघचतुर्थां? यः शुक्लायां पूजयेन्नरः ॥
न तस्य वत्सरं यावद्विघ्नं सञ्जायते क्वचित्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gaṇapatitrayamāhātmyavarṇanaṃnāma dvicatvāriṃśaduttaraśata tamo'dhyāyaḥ || 142 ||