hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'śvatīrthotpattivarṇanam
sūta uvāca
tataḥprabhṛtipuṇye ca sarasvatyāstaṭeśubhe ||
bāhyānāṃ nāgarāṇāṃ ca sthānaṃ jātaṃ mahattaram
||1||ततःप्रभृतिपुण्ये च सरस्वत्यास्तटेशुभे ॥
बाह्यानां नागराणां च स्थानं जातं महत्तरम्
putrapautrapravṛddhānāṃ dauhitrāṇāṃ dvijottamāḥ ||
camatkārapurasyāgre yajjñātaṃ vidyayā dhanaiḥ
||2||पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां द्विजोत्तमाः ॥
चमत्कारपुरस्याग्रे यज्ज्ञातं विद्यया धनैः
kasyacittvatha kālasya viśvāmitreṇa dhīmatā ||
śaptā sarasvatī kopātkṛtā rudhiravāhinī
||3||कस्यचित्त्वथ कालस्य विश्वामित्रेण धीमता ॥
शप्ता सरस्वती कोपात्कृता रुधिरवाहिनी
tataḥ saṃsevyate hṛṣṭai rākṣasaiḥ sā divāniśam ||
gītanṛtyaparaiścānyairbhūtaiḥ pretaiḥ piśācakaiḥ
||4||ततः संसेव्यते हृष्टै राक्षसैः सा दिवानिशम् ॥
गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैः
tataste nāgarā bāhyāstāṃ tyaktvā dūrataḥ sthitāḥ ||
kāṃdiśīkāstato yātā bhakṣyamāṇāstu rākṣasaiḥ ||
narmadāyāstaṭe puṇye mārkaṇḍāśramasaṃnidhau
||5||ततस्ते नागरा बाह्यास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः ॥
कांदिशीकास्ततो याता भक्ष्यमाणास्तु राक्षसैः ॥
नर्मदायास्तटे पुण्ये मार्कण्डाश्रमसंनिधौ
ṛṣaya ūcuḥ
kasmātsarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā ||
mahānadyā ko'parādhastayā tasya vinirmitaḥ
||6||कस्मात्सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता ॥
महानद्या कोऽपराधस्तया तस्य विनिर्मितः
sūta uvāca
āsītpurā mahadvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ ||
brāhmaṇyasya kṛte viprāḥ prāṇāntakaraṇaṃ mahat ||
sa sarvairbrāhmaṇaiḥ prokto viśvāmitro mahāmuniḥ
||7||आसीत्पुरा महद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ॥
ब्राह्मण्यस्य कृते विप्राः प्राणान्तकरणं महत् ॥
स सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः
kṣatriyo'pi puraskṛtya devadevaṃ pitāmaham ||
na caikena vasiṣṭhena tenaitadvairamāhitam
||8||क्षत्रियोऽपि पुरस्कृत्य देवदेवं पितामहम् ॥
न चैकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्
ṛṣaya ūcuḥ
kṣatriyo'pi kathaṃ vipro viśvā mitro mahāmate ||
vasiṣṭhena kathaṃ nokto yaḥ prokto brahmaṇā svayam
||9||क्षत्रियोऽपि कथं विप्रो विश्वा मित्रो महामते ॥
वसिष्ठेन कथं नोक्तो यः प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम्
etannaḥ sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ sthitam
||10||एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं स्थितम्
sūta uvāca
āsītpurā ṛcīkākhyo bhṛguputro mahāmuniḥ ||
vratādhyayanasaṃpannaḥ sutapasvī mahāyaśāḥ
||11||आसीत्पुरा ऋचीकाख्यो भृगुपुत्रो महामुनिः ॥
व्रताध्ययनसंपन्नः सुतपस्वी महायशाः
tīrthayātrāprasaṃgena sa kadācinmunīśvaraḥ ||
sthānaṃ bhojakaṭaṃ nāma prāpto gādhimahīpateḥ ||
yatra sā kauśikīnāma nadī trailokyaviśrutā
||12||तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः ॥
स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः ॥
यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता
tasyāṃ snātvā dvijaśreṣṭho yāvattiṣṭhati tīragaḥ ||
samādhistho japaṃ kurvansaṃtarpya pitṛdevatāḥ
||13||तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठो यावत्तिष्ठति तीरगः ॥
समाधिस्थो जपं कुर्वन्संतर्प्य पितृदेवताः
tāvattatra samāyātā rājakanyā suśobhanā ||
sarvalakṣaṇasampūrṇā sarvaireva guṇairyutā
||14||तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना ॥
सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता
sa tāṃ saṃvīkṣate yāvatsarvāvayavaśobhanām ||
tāvatkāmaśarairvyāptaḥ kartavyaṃ nābhyaviṃdata
||15||स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् ॥
तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत
tataḥ papraccha lokānsa labdhvā kṛcchreṇa cetanām ||
kasyeyaṃ kanyakā sādhvī kimarthamiha cāgatā
||16||ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् ॥
कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता
kva yāsyati varārohā sarvaṃ me kathyatāṃ janāḥ
||17||क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः
janā ūcuḥ
eṣā gādhisutānāma khyātā trailokyasundarī ||
antaḥpurātsamāyātā gaurīpūjanalālasā
||18||एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी ॥
अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा
vāṃchamānā subharttāraṃ sarvaiḥ samuditaṃguṇaiḥ ||
prāsādo'yaṃ sthito yo'tra nadītīre bṛhattaraḥ
||19||वांछमाना सुभर्त्तारं सर्वैः समुदितंगुणैः ॥
प्रासादोऽयं स्थितो योऽत्र नदीतीरे बृहत्तरः
umā saṃtiṣṭhate cātra sarvaiḥ saṃpūjitā suraiḥ ||
etāṃ ca snāpayitveyaṃ pūjayitvā yathā kramam
||20||उमा संतिष्ठते चात्र सर्वैः संपूजिता सुरैः ॥
एतां च स्नापयित्वेयं पूजयित्वा यथा क्रमम्
naivedyaṃ vividhaṃ dattvā kariṣyati tataḥ param ||
vīṇāvinodamātraṃ ca śrutimārgasukhāvaham
||21||नैवेद्यं विविधं दत्त्वा करिष्यति ततः परम् ॥
वीणाविनोदमात्रं च श्रुतिमार्गसुखावहम्
tato yāsyati harmyaṃ svaṃ mandībhūte ca bhāskare ||
ṛcīkastu tadākarṇya lokānāṃ vacanaṃ ca yat
||22||ततो यास्यति हर्म्यं स्वं मन्दीभूते च भास्करे ॥
ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां वचनं च यत्
yayau gādhigṛhaṃ śīghraṃ kāmabāṇaprapīḍitaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā sahasā prāptamṛcīkaṃ bhṛgu sattamam ||
saṃmukhaḥ prayayau tūrṇaṃ gādhiḥ pārthivasattamaḥ
||23||ययौ गाधिगृहं शीघ्रं कामबाणप्रपीडितः ॥
तं दृष्ट्वा सहसा प्राप्तमृचीकं भृगु सत्तमम् ॥
संमुखः प्रययौ तूर्णं गाधिः पार्थिवसत्तमः
gṛhyoktena vidhānena kṛtvā caivārhaṇaṃ tataḥ ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vākyametaduvāca ha
||24||गृह्योक्तेन विधानेन कृत्वा चैवार्हणं ततः ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
niḥspṛhasyāpi te vipra kimāgamanakāraṇam ||
tatsarvaṃ me samācakṣva yena yacchāmi te'khilam
||25||निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् ॥
तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम्
ṛcīka uvāca
tava kanyā'sti vipreṃdra varārhā varavarṇinī ||
brāhmoktena vivāhena tāṃ me dehi mahīpate
||26||तव कन्याऽस्ति विप्रेंद्र वरार्हा वरवर्णिनी ॥
ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते
etadarthamahaṃ prāpto gṛhe tava smarārditaḥ ||
sā mayā vīkṣitā rājangaurīpūjārthamāgatā
||27||एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः ॥
सा मया वीक्षिता राजन्गौरीपूजार्थमागता
sūta uvāca
tacchrutvā bhayasaṃtrasto gādhiḥ pārthivasattamaḥ ||
asavarṇaṃ ca taṃ matvā daridraṃ vṛddhamevaca ||
adāne śāpabhītastu tato vyājamuvāca saḥ
||28||तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः ॥
असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेवच ॥
अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः
asmākaṃ kanyakādāne śulkamasti dvijottama ||
taccedyacchasi kanyāṃ tāṃ tubhyaṃ dāsyāmyasaṃśayam
||29||अस्माकं कन्यकादाने शुल्कमस्ति द्विजोत्तम ॥
तच्चेद्यच्छसि कन्यां तां तुभ्यं दास्याम्यसंशयम्
ṛcīka uvāca
brūhi pārthivaśārdūla kanyāśulkaṃ mama drutam ||
yena yacchāmi te sarvaṃ yadyapi syātsudurlabham
||30||ब्रूहि पार्थिवशार्दूल कन्याशुल्कं मम द्रुतम् ॥
येन यच्छामि ते सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
gādhiruvāca
ekataḥ śyāmakarṇānāmaśvānāṃ vātaraṃhasām ||
śatāni sapta vipreṃdra śvetānāṃ caiva sarvataḥ
||31||एकतः श्यामकर्णानामश्वानां वातरंहसाम् ॥
शतानि सप्त विप्रेंद्र श्वेतानां चैव सर्वतः
ya ānīya pradadyānme tasmai kanyāṃ dadāmyaham
||32||य आनीय प्रदद्यान्मे तस्मै कन्यां ददाम्यहम्
sūta uvāca
sa tatheti pratijñāya ṛcīko munisattamaḥ ||
kānyakubjaṃ samāsādya gaṃgātīre viveśa ha
||33||स तथेति प्रतिज्ञाय ऋचीको मुनिसत्तमः ॥
कान्यकुब्जं समासाद्य गंगातीरे विवेश ह
aśvo voḍheti yatsūktaṃ catuḥṣaṣṭisamudbhavam ||
chaṃdaṛṣidevatāyuktaṃ japaṃ cakre tataḥ param
||34||अश्वो वोढेति यत्सूक्तं चतुःषष्टिसमुद्भवम् ॥
छंदऋषिदेवतायुक्तं जपं चक्रे ततः परम्
viniyogaṃ vājikṛtaṃ gādhinā yatprakīrtitam ||
tataste vājinastasmānniṣkrāṃtāḥ salilāddvijāḥ
||35||विनियोगं वाजिकृतं गाधिना यत्प्रकीर्तितम् ॥
ततस्ते वाजिनस्तस्मान्निष्क्रांताः सलिलाद्द्विजाः
sarvaśvetāḥ suvegāśca śyāmaikaśravaṇāstathā ||
śatāni saptasaṃkhyāni tāvatsaṃkhyai rnaraiyutāḥ
||36||सर्वश्वेताः सुवेगाश्च श्यामैकश्रवणास्तथा ॥
शतानि सप्तसंख्यानि तावत्संख्यै र्नरैयुताः
tataḥ prabhṛti vikhyātamaśvatīrthaṃ dharātale ||
gaṃgātīre śubhe puṇye kānyakubjasamīpagam ||
yasminsnāne kṛte martyo vājimedhaphalaṃ labhet
||37||ततः प्रभृति विख्यातमश्वतीर्थं धरातले ॥
गंगातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम् ॥
यस्मिन्स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'śvatīrthotpattivarṇanaṃnāma paṃcaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 165 ||