pippalādotpattivarṇanam
sūta uvāca
tathānyadapi vo vacmi liṃgaṃ yattatra saṃsthitam ||
sthāpitaṃ pippalādena kaṃsāreśvaramityaho
||1||तथान्यदपि वो वच्मि लिंगं यत्तत्र संस्थितम् ॥
स्थापितं पिप्पलादेन कंसारेश्वरमित्यहो
yasmindṛṣṭe tu lokānāṃ pāpaṃ yāti dinodbhavam ||
nate ṣāṇmāsikaṃ caiva pūjite varṣasaṃbhavam ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
pippalādena yalliṃgaṃ sthāpitaṃ sūtanandana ||
kaṃsāreśvaramityuktaṃ kasmāttacca bravīhi naḥ
||3||यस्मिन्दृष्टे तु लोकानां पापं याति दिनोद्भवम् ॥
नते षाण्मासिकं चैव पूजिते वर्षसंभवम् ॥
ऋषय ऊचुः ॥
पिप्पलादेन यल्लिंगं स्थापितं सूतनन्दन ॥
कंसारेश्वरमित्युक्तं कस्मात्तच्च ब्रवीहि नः
ka eṣa pippalādastu kasya putro vadasva naḥ ||
kimarthaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ kṣetre tatra mahātmanā
||4||क एष पिप्पलादस्तु कस्य पुत्रो वदस्व नः ॥
किमर्थं स्थापितं लिंगं क्षेत्रे तत्र महात्मना
sūta uvāca
praśnabhāro mahāneṣa bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ ||
tathāpi kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuvam
||5||प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः ॥
तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवम्
yājñavalkyasyabhaginī kaṃsārīti ca viśrutā ||
kumārabrahmacaryeṇa tapa stepe sudāruṇam
||6||याज्ञवल्क्यस्यभगिनी कंसारीति च विश्रुता ॥
कुमारब्रह्मचर्येण तप स्तेपे सुदारुणम्
yājñavalkyāśrame puṇye bāṃdhavena samanvitā ||
kasyacittvatha kālasya yājñavalkyasya bho dvijāḥ
||7||याज्ञवल्क्याश्रमे पुण्ये बांधवेन समन्विता ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य याज्ञवल्क्यस्य भो द्विजाः
caskanda retaḥ svapnāṃte dṛṣṭvā kāṃcidvarāpsarām ||
tāruṇyabhāvasaṃsthasya tapoyuktasya saddvijāḥ
||8||चस्कन्द रेतः स्वप्नांते दृष्ट्वा कांचिद्वराप्सराम् ॥
तारुण्यभावसंस्थस्य तपोयुक्तस्य सद्द्विजाः
retasā tasya mahatā paridhānaṃ pariplutam ||
tacca tena parityaktaṃ prabhāte samupasthite
||9||रेतसा तस्य महता परिधानं परिप्लुतम् ॥
तच्च तेन परित्यक्तं प्रभाते समुपस्थिते
kaṃsārikā'tha jagrāha snānārthaṃ vasanaṃ ca tat ||
amogharetasā klinnamajānantī dvijottamāḥ
||10||कंसारिकाऽथ जग्राह स्नानार्थं वसनं च तत् ॥
अमोघरेतसा क्लिन्नमजानन्ती द्विजोत्तमाः
kurvantyā yajanaṃ tasyā jalaṃ vīryasamanvitam ||
praviṣṭaṃ bhagamadhye tu ṛtukāla upasthite
||11||कुर्वन्त्या यजनं तस्या जलं वीर्यसमन्वितम् ॥
प्रविष्टं भगमध्ये तु ऋतुकाल उपस्थिते
tato garbhaḥ samabhavattasyāstūdaramadhyagaḥ ||
vṛddhiṃ cāpyagamannityaṃ śuklapakṣe yathoḍurāṭ
||12||ततो गर्भः समभवत्तस्यास्तूदरमध्यगः ॥
वृद्धिं चाप्यगमन्नित्यं शुक्लपक्षे यथोडुराट्
sā'pi taṃ garbhamādāya svodarasthaṃ tapasvinī ||
duḥkhena mahatā yuktā lajjayā'tha tadā''vṛtā
||13||साऽपि तं गर्भमादाय स्वोदरस्थं तपस्विनी ॥
दुःखेन महता युक्ता लज्जयाऽथ तदाऽऽवृता
cintayāmāsa suciraṃ vismayena samanvitā ||
gopāyantī tadā''tmānaṃ darśanaṃ yāti no nṛṇām
||14||चिन्तयामास सुचिरं विस्मयेन समन्विता ॥
गोपायन्ती तदाऽऽत्मानं दर्शनं याति नो नृणाम्
vratacaryāmiṣaṃ kṛtvā sadā rahasi saṃsthitā ||
saṃprāpte daśame māsi niśīthe samupasthite ||
tasyāḥ kumārako jāto vālārkasadṛśadyutiḥ
||15||व्रतचर्यामिषं कृत्वा सदा रहसि संस्थिता ॥
संप्राप्ते दशमे मासि निशीथे समुपस्थिते ॥
तस्याः कुमारको जातो वालार्कसदृशद्युतिः
atha sā taṃ samā dāya sūkṣmavastreṇa veṣṭitam ||
kṛtvā jagāma cāraṇyaṃ manuṣyaparivarjitam ||
aśrupūrṇekṣaṇā dīnā rudantī guptameva ca
||16||अथ सा तं समा दाय सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टितम् ॥
कृत्वा जगाम चारण्यं मनुष्यपरिवर्जितम् ॥
अश्रुपूर्णेक्षणा दीना रुदन्ती गुप्तमेव च
tato gatvā ca sā'śvatthaṃ vijane sumahattaram ||
tasyādhastādvimucyātha vākyametaduvāca ha
||17||ततो गत्वा च साऽश्वत्थं विजने सुमहत्तरम् ॥
तस्याधस्ताद्विमुच्याथ वाक्यमेतदुवाच ह
aśvattha viṣṇurūpo'si tvaṃ deveṣu pratiṣṭhitaḥ ||
tasmādrakṣasva me putraṃ sarvatastvaṃ vanaspate
||18||अश्वत्थ विष्णुरूपोऽसि त्वं देवेषु प्रतिष्ठितः ॥
तस्माद्रक्षस्व मे पुत्रं सर्वतस्त्वं वनस्पते
eṣa te śaraṇaṃ prāpto mama putrastu bālakaḥ ||
pāpāyā nirdayāyāśca tasmādrakṣāṃ samācara
||19||एष ते शरणं प्राप्तो मम पुत्रस्तु बालकः ॥
पापाया निर्दयायाश्च तस्माद्रक्षां समाचर
evamuktvā ruditvā ca suciraṃ sā tapasvinī ||
jagāma svāśramaṃ paścādvāṣpavyākulalocanā
||20||एवमुक्त्वा रुदित्वा च सुचिरं सा तपस्विनी ॥
जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्वाष्पव्याकुललोचना
yāvadroditi sā mātā tasyādhastādvanaspateḥ ||
tāvadākāśajā vāṇī saṃjātā meghaniḥsvanā
||21||यावद्रोदिति सा माता तस्याधस्ताद्वनस्पतेः ॥
तावदाकाशजा वाणी संजाता मेघनिःस्वना
mā tvaṃ śokaṃ kuruṣvāsya bālakasya kṛte śubhe ||
eṣa śāpādutathyasya jyeṣṭhabhrāturbṛhaspatiḥ ||
avatīrṇo dharāpṛṣṭhe yogyatāṃ samavāpsyati
||22||मा त्वं शोकं कुरुष्वास्य बालकस्य कृते शुभे ॥
एष शापादुतथ्यस्य ज्येष्ठभ्रातुर्बृहस्पतिः ॥
अवतीर्णो धरापृष्ठे योग्यतां समवाप्स्यति
eṣa cātharvaṇaṃ vedaṃ śatakalpaṃ suvistaram ||
śatabhedaṃ ca navadhā paṃcakalpaṃ kariṣyati
||23||एष चाथर्वणं वेदं शतकल्पं सुविस्तरम् ॥
शतभेदं च नवधा पंचकल्पं करिष्यति
pippalasya taroreṣa rasaṃ saṃbhakṣayiṣyati ||
pippalāda iti khyātastato loke bhaviṣyati
||24||पिप्पलस्य तरोरेष रसं संभक्षयिष्यति ॥
पिप्पलाद इति ख्यातस्ततो लोके भविष्यति
yā tvaṃ vismayamāpannā puruṣeṇa vinā śiśuḥ ||
saṃjāto'yaṃ mama prāṃśustatastatkāraṇaṃ śṛṇu
||25||या त्वं विस्मयमापन्ना पुरुषेण विना शिशुः ॥
संजातोऽयं मम प्रांशुस्ततस्तत्कारणं शृणु
snānavastraṃ ca te bhrātū retasā yatpariplutam ||
tattvayā ṛtukāle tu paridhānaṃ kṛtaṃ śubhe
||26||स्नानवस्त्रं च ते भ्रातू रेतसा यत्परिप्लुतम् ॥
तत्त्वया ऋतुकाले तु परिधानं कृतं शुभे
snānakāle tu toyāni retodakamathāspṛśan ||
amogharetasā tena putro'yaṃ tava saṃsthitaḥ
||27||स्नानकाले तु तोयानि रेतोदकमथास्पृशन् ॥
अमोघरेतसा तेन पुत्रोऽयं तव संस्थितः
evaṃ jñātvā mahābhāge yadyuktaṃ tatsamācara
||28||एवं ज्ञात्वा महाभागे यद्युक्तं तत्समाचर
sūta uvāca
tacchrutvā devalokasyavajrapātopamaṃ vacaḥ ||
hāhākāraparā bhūtvā nipapāta dharātale
||29||तच्छ्रुत्वा देवलोकस्यवज्रपातोपमं वचः ॥
हाहाकारपरा भूत्वा निपपात धरातले
chinnavṛkṣalatā yadvatpatitā sā tapasvinī
||30||छिन्नवृक्षलता यद्वत्पतिता सा तपस्विनी
cirāyantyāṃ tu tasyāṃ sa yājñavalkyo mahāmuniḥ ||
śūnyaṃ tamāśramaṃ dṛṣṭvā papracchānyānmunīśvarān
||31||चिरायन्त्यां तु तस्यां स याज्ञवल्क्यो महामुनिः ॥
शून्यं तमाश्रमं दृष्ट्वा पप्रच्छान्यान्मुनीश्वरान्
kva ca me bhaginī yātā kaṃsārī sutapasvinī ||
tayā vinā'dya me sarvaṃ śūnyamāśramamaṃḍalam
||32||क्व च मे भगिनी याता कंसारी सुतपस्विनी ॥
तया विनाऽद्य मे सर्वं शून्यमाश्रममंडलम्
ācakhyau tāpasaḥ kaścidbhaginī te yavīyasī ||
niśceṣṭā patitā bhūmāvaśvatthasya samīpataḥ
||33||आचख्यौ तापसः कश्चिद्भगिनी ते यवीयसी ॥
निश्चेष्टा पतिता भूमावश्वत्थस्य समीपतः
mayā dṛṣṭā muniśreṣṭha tāṃ tvaṃ bhāvaya mā ciram ||
athāsau tvarayā yuktaḥ saṃbhrāṃtastu pradhāvitaḥ
||34||मया दृष्टा मुनिश्रेष्ठ तां त्वं भावय मा चिरम् ॥
अथासौ त्वरया युक्तः संभ्रांतस्तु प्रधावितः
yatra sā kathitā tena tāpasena tapasvinī ||
vīkṣate yāvattatrasthā śvasamānā vyavasthitā
||35||यत्र सा कथिता तेन तापसेन तपस्विनी ॥
वीक्षते यावत्तत्रस्था श्वसमाना व्यवस्थिता
atha toyena śītena secayitvā muhurmuhuḥ ||
dattvā bhūyo'pi vātaṃ ca yāvaccakre sacetanām ||
tāvatkātyāyanī prāptā maitreyī ca sasaṃbhramam
||36||अथ तोयेन शीतेन सेचयित्वा मुहुर्मुहुः ॥
दत्त्वा भूयोऽपि वातं च यावच्चक्रे सचेतनाम् ॥
तावत्कात्यायनी प्राप्ता मैत्रेयी च ससंभ्रमम्
kimidaṃ kimidaṃ jātaṃ nanāṃdarvada mā ciram
||37||किमिदं किमिदं जातं ननांदर्वद मा चिरम्
kiṃ vā sarpeṇa daṣṭāsi sannipātena dūṣitā |
1 kiṃ vā bhūtagṛhītā'si māheṃdreṇa jvareṇa vā
||38||किं वा सर्पेण दष्टासि सन्निपातेन दूषिता ।
१ किं वा भूतगृहीताऽसि माहेंद्रेण ज्वरेण वा
atha sā cetanāṃ labdhvā yājña valkyaṃ puraḥ sthitam ||
bhāryayā sahitaṃ dṛṣṭvā vrīḍayā'sūnmumoca ha
||39||अथ सा चेतनां लब्ध्वा याज्ञ वल्क्यं पुरः स्थितम् ॥
भार्यया सहितं दृष्ट्वा व्रीडयाऽसून्मुमोच ह
atha tāṃ ca mṛtāṃ dṛṣṭvā ruditvā ca ciraṃ dvijāḥ ||
yājñavalkyaḥ sabhāryastu dattvā vahniṃ ca śokadhṛk [|
jagāma svāśramaṃ paścāddattvā ca salilāñjalim
||40||अथ तां च मृतां दृष्ट्वा रुदित्वा च चिरं द्विजाः ॥
याज्ञवल्क्यः सभार्यस्तु दत्त्वा वह्निं च शोकधृक् [।
जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्दत्त्वा च सलिलाञ्जलिम्
so'pi bālo'tha vavṛdhe pippalāsvādapuṣṭidhṛk ||
aśvatthasya tale tasya vṛddhiṃ yāti śanaiḥśanaiḥ
||41||सोऽपि बालोऽथ ववृधे पिप्पलास्वादपुष्टिधृक् ॥
अश्वत्थस्य तले तस्य वृद्धिं याति शनैःशनैः
kasyacittvatha kālasya nārado munisattamaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena tena mārgeṇa cāgataḥ
||42||कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण चागतः
sa dṛṣṭvā bālakaṃ tatra dvādaśārkasamaprabham ||
ekākinaṃ vane śūnye pippalāsvādatatparam ||
papraccha vismayāviṣṭa ekākī ko bhavāniha
||43||स दृष्ट्वा बालकं तत्र द्वादशार्कसमप्रभम् ॥
एकाकिनं वने शून्ये पिप्पलास्वादतत्परम् ॥
पप्रच्छ विस्मयाविष्ट एकाकी को भवानिह
vane śūnye mahāraudre siṃhavyāghrasamākule ||
kva te mātā pitā caiva kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi
||44||वने शून्ये महारौद्रे सिंहव्याघ्रसमाकुले ॥
क्व ते माता पिता चैव किमर्थं चेह तिष्ठसि
nivasasi kathaṃ caiva sarvaṃ me vistarādvada
||45||निवससि कथं चैव सर्वं मे विस्तराद्वद
pippalāda uvāca
nāhaṃ jānāmi pitaraṃ mātaraṃ na ca bāṃdhavam ||
nāpi tvāṃ ko'tra cā yāto mama pārśve tu sāṃpratam
||46||नाहं जानामि पितरं मातरं न च बांधवम् ॥
नापि त्वां कोऽत्र चा यातो मम पार्श्वे तु सांप्रतम्
sūta uvāca
[|
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā munīśvaraḥ ||
tatastaṃ prahasanprāha jñātvā divyena cakṣuṣā
||47||[।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः ॥
ततस्तं प्रहसन्प्राह ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
nārada uvāca
mayā jñāto'si vatsa tvaṃ yājñavalkyasya retasā ||
daivayogātsamutpanno bhaginyā udare hyṛtau
||48||मया ज्ञातोऽसि वत्स त्वं याज्ञवल्क्यस्य रेतसा ॥
दैवयोगात्समुत्पन्नो भगिन्या उदरे ह्यृतौ
utathyaśāpadoṣeṇa devācāryo bṛhaspatiḥ ||
devakāryasya siddhyarthaṃ tasmāttacchṛṇu kāraṇam
||49||उतथ्यशापदोषेण देवाचार्यो बृहस्पतिः ॥
देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं तस्मात्तच्छृणु कारणम्
atharvavedo yaścaiṣa śataśākho vinirmitaḥ ||
śata kalpaśca gūḍhārtho bhūpānāṃ kāryasiddhaye
||5||अथर्ववेदो यश्चैष शतशाखो विनिर्मितः ॥
शत कल्पश्च गूढार्थो भूपानां कार्यसिद्धये
navaśākhaḥ paṃcakalpastvayā kāryaḥ sukhāvahaḥ
||51||नवशाखः पंचकल्पस्त्वया कार्यः सुखावहः
tava mātrā mahābhāga retasā ca pariplutam ||
yadvastraṃ yājñavalkyasya paridhānaṃ kṛtaṃ ca yat
||52||तव मात्रा महाभाग रेतसा च परिप्लुतम् ॥
यद्वस्त्रं याज्ञवल्क्यस्य परिधानं कृतं च यत्
bhaginyā sutapasvinyā snānārthaṃ na ca kāmyayā ||
tadreto jalamiśraṃ tu bhagamadhye vinirgatam
||53||भगिन्या सुतपस्विन्या स्नानार्थं न च काम्यया ॥
तद्रेतो जलमिश्रं तु भगमध्ये विनिर्गतम्
amoghaṃ tena saṃbhūtastvamatra jagatītale ||
mātā vai mṛtyumāpannā jñātvaivaṃ lajjayā tayā
||54||अमोघं तेन संभूतस्त्वमत्र जगतीतले ॥
माता वै मृत्युमापन्ना ज्ञात्वैवं लज्जया तया
camatkārapure tubhyaṃ mātulo janakastathā ||
saṃtiṣṭhate mahābhāga tatpārśve tvamito vaja
||55||चमत्कारपुरे तुभ्यं मातुलो जनकस्तथा ॥
संतिष्ठते महाभाग तत्पार्श्वे त्वमितो वज
sāṃprataṃ vratakālaste varṣaṃ caivāṣṭamaṃ sthitam ||
tacchrutvā vacanaṃ tasya lajjayā'dhomukhaḥ sthitaḥ
||56||सांप्रतं व्रतकालस्ते वर्षं चैवाष्टमं स्थितम् ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य लज्जयाऽधोमुखः स्थितः
tataścireṇa dīnaṃ sa vākyametaduvāca tam ||
kiṃ mayā pāpamākhyāhi pūrvadehāṃtare kṛtam ||
57 yenedaṃ garhitaṃ janma viyogo mātṛsaṃbhavaḥ ||
parityakṣyāmi jīvaṃ svaṃ duḥkhenānena sanmune
||58||ततश्चिरेण दीनं स वाक्यमेतदुवाच तम् ॥
किं मया पापमाख्याहि पूर्वदेहांतरे कृतम् ॥
५७ येनेदं गर्हितं जन्म वियोगो मातृसंभवः ॥
परित्यक्ष्यामि जीवं स्वं दुःखेनानेन सन्मुने
nārada uvāca
na tvayā duṣkṛtaṃ kiṃcitpūrvadehāṃtare kṛtam ||
paraṃ yena susaṃjātaṃ tavedaṃ vyasanaṃ śṛṇu
||59||न त्वया दुष्कृतं किंचित्पूर्वदेहांतरे कृतम् ॥
परं येन सुसंजातं तवेदं व्यसनं शृणु
janmasthena bhavāñjātaḥ śaninā nā'tra saṃśayaḥ ||
tenāvasthāmimāṃ prāpto nānyadasti hi kāraṇam
||60||जन्मस्थेन भवाञ्जातः शनिना नाऽत्र संशयः ॥
तेनावस्थामिमां प्राप्तो नान्यदस्ति हि कारणम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya kopasaṃraktalocanaḥ ||
ūrdhvamālokayāmāsa samuddiśya śanaiścaram
||61||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कोपसंरक्तलोचनः ॥
ऊर्ध्वमालोकयामास समुद्दिश्य शनैश्चरम्
tasya dṛṣṭinipātena nyapatatsa tu tatkṣaṇāt ||
vimānātsvādraveḥ putro yayātiriva nāhuṣaḥ ||
1 adhovaktro dvijaśreṣṭhāḥ piturādeśamāśritaḥ ||
bālabhāve'pi tenaiva dagdhau pādau tadā raveḥ
||63||तस्य दृष्टिनिपातेन न्यपतत्स तु तत्क्षणात् ॥
विमानात्स्वाद्रवेः पुत्रो ययातिरिव नाहुषः ॥
१ अधोवक्त्रो द्विजश्रेष्ठाः पितुरादेशमाश्रितः ॥
बालभावेऽपि तेनैव दग्धौ पादौ तदा रवेः
atha taṃ nāradaḥ prāha patamānamadhomukham ||
bālyabhāvādanena tvaṃ pātito'si śanaiścara
||64||अथ तं नारदः प्राह पतमानमधोमुखम् ॥
बाल्यभावादनेन त्वं पातितोऽसि शनैश्चर
tasmānmā vīkṣayasvainaṃ bhaviṣyati prakopabhāk ||
mā patasva tathā bhūmau balānmadvākyasaṃbhavāt
||65||तस्मान्मा वीक्षयस्वैनं भविष्यति प्रकोपभाक् ॥
मा पतस्व तथा भूमौ बलान्मद्वाक्यसंभवात्
staṃbhayitvā tathāpyevaṃ gaganasthaṃ śanaiścaram ||
tataḥ provāca taṃ bālaṃ pippalādaṃ munīśvaraḥ
||66||स्तंभयित्वा तथाप्येवं गगनस्थं शनैश्चरम् ॥
ततः प्रोवाच तं बालं पिप्पलादं मुनीश्वरः
mā kopaṃ kuru bāla tvameṣa sūryasuto grahaḥ|
devānāmapi pīḍāṃ ca kurute'ṣṭamarāśigaḥ
||67||मा कोपं कुरु बाल त्वमेष सूर्यसुतो ग्रहः।
देवानामपि पीडां च कुरुतेऽष्टमराशिगः
janmasthastu viśeṣeṇa dvitīyastu tathāparaḥ ||
yadyeṣa kupitastvāṃ tu vīkṣayiṣyati karhicit
||68||जन्मस्थस्तु विशेषेण द्वितीयस्तु तथापरः ॥
यद्येष कुपितस्त्वां तु वीक्षयिष्यति कर्हिचित्
kariṣyati na saṃdeho bhasmarāśiṃ mamāgrataḥ ||
anena vīkṣitau pādau jātamātreṇa sūryakau
||69||करिष्यति न संदेहो भस्मराशिं ममाग्रतः ॥
अनेन वीक्षितौ पादौ जातमात्रेण सूर्यकौ
āyātasya tu tuṣṭasya putradarśanavāñchayā ||
antardhānīkṛte vastre jñātvā taṃ raudracakṣuṣam
||70||आयातस्य तु तुष्टस्य पुत्रदर्शनवाञ्छया ॥
अन्तर्धानीकृते वस्त्रे ज्ञात्वा तं रौद्रचक्षुषम्
tato dagdhāvubhau cāpi tiṣṭhataścarma veṣṭitau ||
dṛśyete'dyāpi mūrttau tau ghaṭitāyāṃ dharātale
||71||ततो दग्धावुभौ चापि तिष्ठतश्चर्म वेष्टितौ ॥
दृश्येतेऽद्यापि मूर्त्तौ तौ घटितायां धरातले
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya sa bālakaḥ ||
bhayena mahatā yuktastataḥ papraccha taṃ munim
||72||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य स बालकः ॥
भयेन महता युक्तस्ततः पप्रच्छ तं मुनिम्
kathaṃ yāsyati me tuṣṭiṃ vadaiṣa mama sanmune ||
ajñānātpātito vyomnaḥ śaktiṃ cāsyāvijānatā
||73||कथं यास्यति मे तुष्टिं वदैष मम सन्मुने ॥
अज्ञानात्पातितो व्योम्नः शक्तिं चास्याविजानता
nārada uvāca
grahā gāvo nareṃdrāśca brāhmaṇāśca viśeṣataḥ ||
pūjitāḥ pratipūjyaṃte nirdahaṃtyapamānitāḥ
||74||ग्रहा गावो नरेंद्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः ॥
पूजिताः प्रतिपूज्यंते निर्दहंत्यपमानिताः
tasmātkuru stutiṃ cāsya svaśaktyā bhāskareḥ prabho ||
prasādaṃ gacchate yena kopaṃ tyajati pātajam
||75||तस्मात्कुरु स्तुतिं चास्य स्वशक्त्या भास्करेः प्रभो ॥
प्रसादं गच्छते येन कोपं त्यजति पातजम्
tataḥ kṛtāṃjalirbhūtvā stutiṃ cakre sa bālakaḥ ||
bhayena mahatā yuktastataḥ saṃpṛcchya taṃ munim
||76||ततः कृतांजलिर्भूत्वा स्तुतिं चक्रे स बालकः ॥
भयेन महता युक्तस्ततः संपृच्छ्य तं मुनिम्
pippalādo dvijaśreṣṭhāḥ praṇipatya muhurmuhuḥ ||
namaste krodhasaṃsthāya piṃgalāya namo'stu te
||77||पिप्पलादो द्विजश्रेष्ठाः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥
नमस्ते क्रोधसंस्थाय पिंगलाय नमोऽस्तु ते
namaste vasurūpāya kṛṣṇāya ca namo'stu te ||
namaste raudradehāya namaste cāṃtakāya ca
||78||नमस्ते वसुरूपाय कृष्णाय च नमोऽस्तु ते ॥
नमस्ते रौद्रदेहाय नमस्ते चांतकाय च
namaste yamasaṃjñāya namaste sauraye vibho ||
namaste mandasaṃjñāya śanaiścara namo'sstu te
||79||नमस्ते यमसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो ॥
नमस्ते मन्दसंज्ञाय शनैश्चर नमोऽsस्तु ते
prasādaṃ kuru deveśa dīnasya praṇatasya ca
||8||प्रसादं कुरु देवेश दीनस्य प्रणतस्य च
śanaiścara uvāca
parituṣṭo'smi te vatsa stotreṇānena sāṃpratam ||
varaṃ varaya bhadraṃ te yena yacchāmi sāṃpratam
||81||परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् ॥
वरं वरय भद्रं ते येन यच्छामि सांप्रतम्
pippalāda uvāca
adyaprabhṛti no pīḍā bālānāṃ sūryanandana ||
tvayā kāryā mahābhāga svakīyā ca kathaṃcana
||82||अद्यप्रभृति नो पीडा बालानां सूर्यनन्दन ॥
त्वया कार्या महाभाग स्वकीया च कथंचन
yāvadvarṣāṣṭamaṃ jātaṃ mama vākyena sūryaja ||
stotreṇānena yo'tra tvāṃ stūyātprātaḥ samutthitaḥ
||83||यावद्वर्षाष्टमं जातं मम वाक्येन सूर्यज ॥
स्तोत्रेणानेन योऽत्र त्वां स्तूयात्प्रातः समुत्थितः
tasya pīḍā na kartavyā tvayā bhāskaranandana ||
tava vāre ca saṃjāte tailābhyaṃgaṃ karoti yaḥ
||84||तस्य पीडा न कर्तव्या त्वया भास्करनन्दन ॥
तव वारे च संजाते तैलाभ्यंगं करोति यः
dināṣṭakaṃ na kartavyā tasya pīḍā kathaṃcana ||
yastvāṃ lohamayaṃ kṛtvā tailamadhye hyadhomukham
||85||दिनाष्टकं न कर्तव्या तस्य पीडा कथंचन ॥
यस्त्वां लोहमयं कृत्वा तैलमध्ये ह्यधोमुखम्
dhārayettena tailena tataḥ snānaṃ samācaret ||
tasya pīḍā na kartavyā deyo lābho mahībhujaḥ
||96||धारयेत्तेन तैलेन ततः स्नानं समाचरेत् ॥
तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लाभो महीभुजः
adhyarddhāṣṭamikāyoge tāvake saṃsthite naraḥ ||
tavavāre tu saṃprāpte yastilām̐llohasaṃyutān
||97||अध्यर्द्धाष्टमिकायोगे तावके संस्थिते नरः ॥
तववारे तु संप्राप्ते यस्तिलाँल्लोहसंयुतान्
svaśaktyā rāti no tasya pīḍā kāryā tvayā vibho ||
kṛṣṇāṃ gāṃ yastu viprāya tavoddeśena yacchati
||88||स्वशक्त्या राति नो तस्य पीडा कार्या त्वया विभो ॥
कृष्णां गां यस्तु विप्राय तवोद्देशेन यच्छति
adhyarddhāṣṭamajā pīḍā nā'sya kāryā tvayā vibho ||
śamī samidbhiryo homaṃ tavoddeśena yacchati
||99||अध्यर्द्धाष्टमजा पीडा नाऽस्य कार्या त्वया विभो ॥
शमी समिद्भिर्यो होमं तवोद्देशेन यच्छति
tathā kṛṣṇatilaiścaiva kṛṣṇapuṣpānulepanaiḥ ||
pūjāṃ karoti yastubhyaṃ dhūpaṃ vai guggulaṃ dahet ||
kṛṣṇavastreṇa saṃveṣṭya tyājyā tasya vyathā tvayā
||90||तथा कृष्णतिलैश्चैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः ॥
पूजां करोति यस्तुभ्यं धूपं वै गुग्गुलं दहेत् ॥
कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य त्याज्या तस्य व्यथा त्वया
sūta uvāca
evamuktaḥ śanistena bāḍhamityeva jalpya ca ||
nāradaṃ samanujñāpya jagāma nijasaṃ śrayam
||91||एवमुक्तः शनिस्तेन बाढमित्येव जल्प्य च ॥
नारदं समनुज्ञाप्य जगाम निजसं श्रयम्
nārado'pi tamādāya vālakaṃ kṛpayānvitaḥ ||
camatkārapuraṃ gatvā yājñavalkyāya cārpayat
||92||नारदोऽपि तमादाय वालकं कृपयान्वितः ॥
चमत्कारपुरं गत्वा याज्ञवल्क्याय चार्पयत्
kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ tasya saṃbhūti saṃbhavam ||
yaddṛṣṭaṃ jñānadīpena tasmai sarvaṃ nyavedayat
||93||कथयामास वृत्तांतं तस्य संभूति संभवम् ॥
यद्दृष्टं ज्ञानदीपेन तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
eṣa te vīryasaṃbhūto bālako bhaginīsutaḥ ||
mayā'śvatthatale labdhaḥ kānane'śvatthasaṃnidhau
||94||एष ते वीर्यसंभूतो बालको भगिनीसुतः ॥
मयाऽश्वत्थतले लब्धः काननेऽश्वत्थसंनिधौ
vratabaṃdha kuruṣvāsya sāṃprataṃ cāṣṭavārṣikaḥ ||
nātra doṣosti vipreṃdra na bhaginyāstathā tava ||
tasmādgṛhāṇa putraṃ svaṃ bhāgineyaṃ viśeṣataḥ
||95||व्रतबंध कुरुष्वास्य सांप्रतं चाष्टवार्षिकः ॥
नात्र दोषोस्ति विप्रेंद्र न भगिन्यास्तथा तव ॥
तस्माद्गृहाण पुत्रं स्वं भागिनेयं विशेषतः
sūta uvāca
evamuktvā sa devarṣistataścādarśanaṃ gataḥ ||
yājñavalkyo'pi tacchrutvā viṣādaṃ paramaṃ gataḥ
||96||एवमुक्त्वा स देवर्षिस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
याज्ञवल्क्योऽपि तच्छ्रुत्वा विषादं परमं गतः
pāpaṃ tacciṃtayanneva na śāṃtimadhigacchati ||
ātmānaṃ garhayannityaṃ divānaktaṃ ca śocati
||97||पापं तच्चिंतयन्नेव न शांतिमधिगच्छति ॥
आत्मानं गर्हयन्नित्यं दिवानक्तं च शोचति
taṃ ca putraṃ parijñāya taistaiścihnairnijaiḥ sthitaiḥ ||
tatastu poṣayitvā taṃ vratena samayojayat
||99||तं च पुत्रं परिज्ञाय तैस्तैश्चिह्नैर्निजैः स्थितैः ॥
ततस्तु पोषयित्वा तं व्रतेन समयोजयत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye pippalādotpattiva rṇanaṃnāma catuḥsaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 174 ||