triśaṃkuvasiṣṭhasaṃvādavarṇanam
sūta uvāca
tasminnutpāṭite liṃge bhūtalāddvijasattamāḥ|
pātālājjāhnavītoyaṃ tena mārgeṇa niḥsṛtam|
sarvapāpaharaṃ nṝṇāṃ sarvakāmapradāyakam
||1||तस्मिन्नुत्पाटिते लिंगे भूतलाद्द्विजसत्तमाः।
पातालाज्जाह्नवीतोयं तेन मार्गेण निःसृतम्।
सर्वपापहरं नॄणां सर्वकामप्रदायकम्
tatra svayamabhūtpūrvaṃ yattaddvijavarottamāḥ|
śṛṇudhvaṃ vadato me'dya lokavismayakārakam
||2||तत्र स्वयमभूत्पूर्वं यत्तद्द्विजवरोत्तमाः।
शृणुध्वं वदतो मेऽद्य लोकविस्मयकारकम्
triśaṃkurnāma rājeṃdraścaṃḍālatvaṃ samāgataḥ|
tatra snātaḥ punarlebhe śarīraṃ pārthivocitam
||3||त्रिशंकुर्नाम राजेंद्रश्चंडालत्वं समागतः।
तत्र स्नातः पुनर्लेभे शरीरं पार्थिवोचितम्
ṛṣayaḥ ūcuḥ
caṃḍālatvaṃ kathaṃ prāptastriśaṃkurnṛpasattamaḥ|
etattvaṃ sarvamācakṣva vistarātsūtanandana
||4||चंडालत्वं कथं प्राप्तस्त्रिशंकुर्नृपसत्तमः।
एतत्त्वं सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्सूतनन्दन
sūta uvāca
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm|
sarvapāpaharāṃ medhyāṃ triśaṃkunṛpasaṃbhavām
||5||अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम्।
सर्वपापहरां मेध्यां त्रिशंकुनृपसंभवाम्
sūryavaṃśodbhavaḥ pūrvaṃ triśaṃkuriti viśrutaḥ|
āsītpārthivaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ
||6||सूर्यवंशोद्भवः पूर्वं त्रिशंकुरिति विश्रुतः।
आसीत्पार्थिवशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः
vasiṣṭhasya muneḥ śiṣyo yajvā dānapatiḥ prabhuḥ|
teneṣṭaṃ ca makhaiḥ sarvairagniṣṭomādibhiḥ sadā
||7||वसिष्ठस्य मुनेः शिष्यो यज्वा दानपतिः प्रभुः।
तेनेष्टं च मखैः सर्वैरग्निष्टोमादिभिः सदा
saṃpūrṇadakṣiṇaireva vatsaraṃ vatsaraṃ prati|
tathā dānāni sarvāṇi pradattāni mahātmanā
||8||संपूर्णदक्षिणैरेव वत्सरं वत्सरं प्रति।
तथा दानानि सर्वाणि प्रदत्तानि महात्मना
brāhmaṇebhyo viśiṣṭebhyo dīnebhyaśca viśeṣataḥ|
vratāni ca pracīrṇāni rakṣitāḥ śaraṇāgatāḥ
||9||ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दीनेभ्यश्च विशेषतः।
व्रतानि च प्रचीर्णानि रक्षिताः शरणागताः
putravallālitā lokāḥ śatravaśca niṣūditāḥ|
bhrāṃtāni bhūtale yāni tīrthānyāyatanāni ca|
tapasvibhyo yathākāmaṃ yacchatā vāṃchitaṃ dhanam
||10||पुत्रवल्लालिता लोकाः शत्रवश्च निषूदिताः।
भ्रांतानि भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च।
तपस्विभ्यो यथाकामं यच्छता वांछितं धनम्
kasyacittvatha kālasya vasiṣṭho bhagavānmuniḥ|
tena proktaḥ sabhāmadhye saṃsthito natipūrvakam
||11||कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः।
तेन प्रोक्तः सभामध्ये संस्थितो नतिपूर्वकम्
triśaṃkuruvāca
bhagavanyaṣṭumicchāmi tena yajñena sāṃpratam|
gamyate tridivaṃ yena saśarīreṇa satvaram
||12||भगवन्यष्टुमिच्छामि तेन यज्ञेन सांप्रतम्।
गम्यते त्रिदिवं येन सशरीरेण सत्वरम्
tasmātkuru prasādaṃ me saṃbhārānāhara drutam|
tasya yajñasya siddhyarthaṃ yathārhānbrāhmaṇāṃstathā
||13||तस्मात्कुरु प्रसादं मे संभारानाहर द्रुतम्।
तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं यथार्हान्ब्राह्मणांस्तथा
vasiṣṭha uvāca
na sa kaścitkraturyena gamyate tridivaṃ nṛpa|
anenaiva śarīreṇa satyametadbravīmyaham
||14||न स कश्चित्क्रतुर्येन गम्यते त्रिदिवं नृप।
अनेनैव शरीरेण सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
agniṣṭomādayo yajñā ye proktāḥ prāksvayaṃbhuvā|
anyadehāṃtare svargaḥ prāpyate taiḥ kṛtairnṛpa
||15||अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये प्रोक्ताः प्राक्स्वयंभुवा।
अन्यदेहांतरे स्वर्गः प्राप्यते तैः कृतैर्नृप
yadi vā pṛthivīpāla tvayā yajñaprabhāvataḥ|
pārthivo vā dvijo vātha vaiśyo vānyataro'pi vā
||16||यदि वा पृथिवीपाल त्वया यज्ञप्रभावतः।
पार्थिवो वा द्विजो वाथ वैश्यो वान्यतरोऽपि वा
svayaṃ dṛṣṭaḥ śruto vāpi saṃjāto'tra dharātale|
svargaṃ gataḥ śarīreṇa sahitastatprakīrtaya
||17||स्वयं दृष्टः श्रुतो वापि संजातोऽत्र धरातले।
स्वर्गं गतः शरीरेण सहितस्तत्प्रकीर्तय
triśaṃkuruvāca
nāsādhyaṃ vidyate brahmaṃstavāhaṃ vedmi tattvataḥ|
tasmātkuru prasādaṃ me yathā syānmanasepsitam
||18||नासाध्यं विद्यते ब्रह्मंस्तवाहं वेद्मि तत्त्वतः।
तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मनसेप्सितम्
vasiṣṭha uvāca
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi hi jihvayā|
tasmānnāsti makhaḥ kaścitsatyaṃ tvaṃ yaṣṭumicchasi
||19||अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया।
तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि
triśaṃkuruvāca
yadi māṃ vipraśārdūla na tvaṃ yājayituṃ kṣamaḥ|
svargapradena yajñena vapuṣānena vai vibho
||20||यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः।
स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो
tatkiṃ te tapasaḥ śaktyā brāhmaṇasya vicakṣaṇa|
aparaṃ śṛṇu me vākyaṃ yadbravīmi parisphuṭam|
śṛṇvatāṃ munivṛndānāṃ tathānyeṣāṃ dvijottama
||21||तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण।
अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम्।
शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम
yadi me na karoṣi tvaṃ vacanaṃ vadato'sakṛt|
tena yajñena yakṣye'haṃ tatkṛtvānyaṃ dvijaṃ gurum
||22||यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत्।
तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭho bhagavāṃstataḥ|
tamuvāca vihasyoccaiḥ kuruṣvaivaṃ mahīpate
||23||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः।
तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetra māhātmye triśaṃkūpākhyāne triśaṃkuvasiṣṭhasaṃvādavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||