etatsāmānyataḥ proktaṃ mayā śrāddhaṃ yathā naraiḥ
bhartṛyajña uvāca
etatsāmānyataḥ proktaṃ mayā śrāddhaṃ yathā naraiḥ ||
karttavyaṃ viprapūrvairyadvarṇaiḥ pārthivasattama
||1||एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः ॥
कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi svaśākhāyāḥ smṛtaṃ nṛpa ||
svadeśavarṇajātīyaṃ yathā syādatra nirvṛtiḥ
||2||अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप ॥
स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः
śrāddhe śraddhā yato mūlaṃ tena śrāddhaṃ prakīrtitam ||
tattasminkriyamāṇe tu na kiṃcidvyarthatāṃ vrajet
||3||श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥
तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्
aniṣṭamapi rājendra tasmācchrāddhaṃ samā caret ||
viprapādodakaṃ yattu bhūmau patati pārthiva
||4||अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् ॥
विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव
jātā ye gotrajāḥ kecidaputrā maraṇaṃ gatāḥ ||
te yāṃti paramāṃ tṛptimamṛtena yathā surāḥ ||
viprapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī ||
tāvatpuṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam
||6||जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः ॥
ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः ॥
विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥
तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्
śrāddhe'tha kriyamāṇe tu yatkiṃcitpatati kṣitau ||
puṣpagandhodakaṃ cānnamapi toyaṃ nareśvara
||7||श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ ॥
पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर
tena tṛptiṃ parāṃ yāṃti ye kṛmitvamupāgatāḥ ||
kīṭatvaṃ vāpi tiryaktvaṃ vyālatvaṃ ca narādhipa
||8||तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः ॥
कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप
yaducchiṣṭaṃ kṣitau yāti pātraprakṣālanodbhavam ||
tena tṛptiṃ parāṃ yāṃti ye pretatvamupāgatāḥ
||9||यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् ॥
तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः
ye cāpamṛtyunā kecinmṛtyuṃ prāptāḥ svavaṃśajāḥ ||
asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām
||10||ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः ॥
असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्
ucchiṣṭabhāgadheyaṃ syāddarbheṣu vikiraśca yaḥ ||
vikireṇa pradattena te tṛptiṃ yāṃti cākhilāḥ
||11||उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः ॥
विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः
yatkiṃcinmaṃtrahīnaṃ vā kālahīnamathāpi vā ||
vidhihīnaṃ ca saṃpūrṇaṃ dakṣiṇāyāṃ tu tadbhavet
||12||यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा ॥
विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्
tasmānna dakṣiṇāhīnaṃ śrāddhaṃ kāryaṃ vipaścitā ||
ya icchecchāśvatīṃ tṛptiṃ pitṝṇāmātmanaśca yaḥ
||13||तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता ॥
य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः
dakṣiṇārahitaṃ śrāddhaṃ yathaivoṣaravarṣitam ||
yathā tamasi nṛtyaṃ ca gītaṃ vā badhirasya ca
||14||दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् ॥
यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च
śrāddhaṃ dattvā ca yuktvā ca śrāddhe niṣkāmatāṃ vrajet ||
na svādhyāyaḥ prakartavyo na grāmāṃtarakaṃ vrajet
||15||श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् ॥
न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्
śrāddhabhugramaṇītalpaṃ tadaharyo'dhigacchati ||
taṃ māsaṃ pitarastasya jāyaṃte vīryabhojinaḥ
||16||श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति ॥
तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः
śrāddhabhukchrāddhadātā ca yaḥ sevayati maithunam ||
tasya saṃvatsaraṃ yāvatpitaraḥ śukrabhojinaḥ ||
prabhavaṃti na saṃdeha ityeṣā vaidikī śrutiḥ
||17||श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् ॥
तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः ॥
प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
śrāddhe bhuktvātha dattvā vā yaḥ śrāddhaṃ kurutelpadhīḥ ||
svādhyāyaṃ pitarastasya yāvatsaṃvatsaraṃ nṛpa ||
vyarthaśrāddhaphalāḥ saṃtaḥ pīḍyaṃte kṣutpipāsayā
||18||श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः ॥
स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप ॥
व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया
śrāddhe bhuktvā'tha dattvā vā yaḥ śrāddhaṃ mānavādhamaḥ ||
grāmātaraṃ prayātyatra tacchrāddhaṃ vyarthatāṃ vrajet
||19||श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः ॥
ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्
brāhmaṇena na bhoktavyaṃ samāyāte nimaṃtraṇe ||
atha bhuṃkte ca yo mohātsa prayāti hyadhogatim
||20||ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे ॥
अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्
yajamānena ca tathā na kāryaṃ bhojanaṃ param ||
kurvaṃti ye narāḥ sarve te yāṃti narakaṃ dhruvam
||21||यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् ॥
कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्
śrāddhe bhuktvā'tha dattvā vā śrāddhaṃ yo yuddhamācaret ||
asaṃdigdhaṃ hi tacchrāddhaṃ sa mando vyarthataṃ nayet
||22||श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् ॥
असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्
tasmātsarvaprayatnena doṣānetānparityajet ||
śrāddhabhugyajamānaśca viśeṣeṇa mahīpate
||23||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् ॥
श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhaniyamavarṇanaṃnāmāṣṭādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 218 ||