cāturmāsyamāhātmye'ṣṭādaśaprakṛtikathanam
ṛṣaya ūcuḥ
nārada uvāca
aṣṭādaśa prakṛtayaḥ kā vadasva pitāmaha ||
vṛttistāsāṃ ca ko dharmaḥ sarvaṃ vistarato mama
||1||अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह ॥
वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम
brahmovāca
majjanmābhūdbhagavato nābhipaṃkajakośataḥ ||
svakālaparimāṇena prabuddhasya jagatpateḥ
||2||मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः ॥
स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः
tato bahutithe kāle keśavena purā smṛtaḥ ||
sraṣṭukāmena vividhāḥ prajā manasi rājasīḥ
||3||ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः ॥
स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः
ahaṃ kamalajastatra jātaḥ putraścaturmukhaḥ ||
udaraṃ nābhinālena praviśyātha vyalokayam
||4||अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः ॥
उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्
tatra brahmāṃḍakoṭīnāṃ darśanaṃ me'bhavatpunaḥ ||
vismayācciṃtayānasya sṛṣṭyarthamabhidhāvatā
||5||तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः ॥
विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता
nirgamya punarevāhaṃ padmanālena yāvatā ||
bahirāgāṃ vismṛtaṃ tatsarvaṃ sṛṣṭyarthakāraṇam
||6||निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता ॥
बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्
punareva tato gatvā prajāḥ sṛṣṭvā caturvidhāḥ ||
nābhinālena nirgatya vismṛtenāṃtarātmanā
||7||पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः ॥
नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना
tadāhaṃ jaḍavajjāto vāguvācāśarīriṇī ||
tapastapa mahābuddhe jaḍatvaṃ nocitaṃ tava
||8||तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी ॥
तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव
daśavarṣasahasrāṇi tato'haṃ tapa āsthitaḥ ||
punarākāśajā vāṇī māmuvācāvinaśvarā
||9||दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः ॥
पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा
vedarūpāśritā pūrvamāvirbhūtā tapobalāt ||
tato bhagavatā''diṣṭaḥ sṛja tvaṃ bahudhā prajāḥ
||10||वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् ॥
ततो भगवताऽऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः
rājasaṃ guṇamāśritya bhūtasargamakalmaṣam ||
manasā mānasī sṛṣṭiḥ prathamaṃ ciṃtitā mayā
||11||राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् ॥
मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया
tato vai brāhmaṇā jātā marīcyādimunīśvarāḥ ||
teṣāṃ kanīyāṃstvaṃ jāto jñānavedāṃtapāragaḥ
||12||ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः ॥
तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः
karmaniṣṭhāśca te nityaṃ sṛṣṭyarthaṃ satatodyatāḥ ||
nirvyāpāro viṣṇubhakta ekāṃtabrahmasevakaḥ
||13||कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः ॥
निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः
nirmamo nirahaṃkāro mama tvaṃ mānasaḥ sutaḥ ||
kramānmayā tu teṣāṃ vai vedarakṣārthameva ca
||14||निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः ॥
क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च
prathamā mānasī sṛṣṭirdvijātyādirvinirmitā ||
tatohamāṃgikīṃ sṛṣṭiṃ sṛṣṭavāṃstatra nārada
||15||प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता ॥
ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद
mukhācca brāhmaṇā jātā bāhubhyaḥ kṣatriyā mama ||
vaiśyā ūrusamudbhūtāḥ padbhyāṃ śūdrā babhūvire
||16||मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम ॥
वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे
anulomavilomābhya āṃkramācca kramayogataḥ ||
śūdrādadho'dho jātāśca sarve pādatalodbhavāḥ
||17||अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः ॥
शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः
tāḥ sarvāstu prakṛtayo mama dehāṃśasaṃbhavāḥ ||
nārada tvaṃ vijānīhi tāsāṃ nāmāni vacmi te
||19||ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः ॥
नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastraya eva dvijātayaḥ ||
vedāstapo'dhyayanaṃ ca yajanaṃ dānameva ca
||19||ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रय एव द्विजातयः ॥
वेदास्तपोऽध्ययनं च यजनं दानमेव च
vṛttiradhyāpanāccaiva tathā svalpapratigrahāt ||
vipraḥ samarthastapasā yadyapi syātpratigrahe
||20||वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् ॥
विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे
tathāpi naiva gṛhṇīyāttaporakṣā yataḥ sadā ||
vedapāṭho viṣṇupūjā brahmadhyānamalobhatā
||21||तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा ॥
वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता
akrodhatā nirmalatvaṃ kṣamāsāratvamāryatā ||
kriyātatparatā dānakriyā satyādibhirguṇaiḥ
||22||अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता ॥
क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः
bhūṣito yo bhavennityaṃ sa vipra iti kathyate ||
kṣatriyeṇa tapaḥ kāryaṃ yajanaṃ dānameva ca
||23||भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते ॥
क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च
vedapāṭho viprabhaktireṣāṃ śastreṇa jīvanam ||
strībālagobrāhmaṇārthe bhūmyarthe svāmisaṃkaṭe
||24||वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् ॥
स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे
saṃpratiśaraṇaṃ caiva pīḍitānāṃ ca śabdite ||
ārtatrāṇaparā ye ca kṣatriyā brahmaṇā kṛtāḥ
||25||संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते ॥
आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः
dhanavṛddhikaro vaiśyaḥ paśupālaḥ kṛṣīvalaḥ ||
rasādīnāṃ ca vikretā devabrāhmaṇapūjakaḥ
||26||धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः ॥
रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः
arthavṛddhikaro vyājā yajñakarmādikārakaḥ ||
dānamadhyayanaṃ ceti vaiśyavṛttirudāhṛtā
||27||अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः ॥
दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता
etānyeva hyamaṃtrāṇi śūdraḥ kārayate sadā ||
nityaṃ ṣaḍdaivataṃ śrāddhaṃ hantakāro'gni tarpaṇam
||28||एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा ॥
नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्
devadvijātibhaktiśca namaskāreṇa siddhyati ||
śūdro'pi prātarutthāya kṛtvā pādābhivaṃdanam
||29||देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति ॥
शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्
viṣṇubhaktimayāñślokānpaṭhanviṣṇutvamāpnuyāt ||
vārṣikavratakṛnnityaṃ tithivārādhidaivataḥ
||30||विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् ॥
वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः
annadaḥ sarvajīvānāṃ gṛhasthaḥ śūdra īritaḥ ||
amaṃtrāṇyapi karmāṇi kurvanneva hi mucyate
||31||अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः ॥
अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते
cāturmāsyavratakaraḥ śūdro'pi haritāṃ vrajet ||
śilpī ca nartakaścaiva kāṣṭhakāraḥ prajāpatiḥ
||32||चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् ॥
शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः
vardhakiścitrakaścaiva sūtrako rajakastathā ||
gacchakastantukāraśca cakrikaścarmakārakaḥ
||33||वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा ॥
गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः
sūniko dhvanikaścaiva kaulhiko matsyaghātakaḥ ||
aunāmikastu caṃḍālaḥ prakṛtyāṣṭādaśaiva te
||34||सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः ॥
औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते
śilpikaḥ svarṇakārakaśca dārukaḥ kāṃsyakārakaḥ ||
kāḍukaḥ kumbhakāraśca prakṛtyā uttamāśca ṣaṭ
||35||शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः ॥
काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्
kharavāhyuṣṭravāhī hayavāhī tathaiva ca ||
gopāla iṣṭikākāro adhamādhamapañcakam
||36||खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च ॥
गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्
rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca ||
kaivarttamedabhillāśca saptaite antyajāḥ smṛtāḥ
||37||रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥
कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः
yo yasya hīno varṇena sa cāṣṭādaśamo naraḥ ||
sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ ca uttamā madhyamāḥ samāḥ
||38||यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः ॥
सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः
bhedāstrayaḥ samākhyātā vijñeyāḥ smṛtinirṇayāt ||
śilpinaḥ sapta vijñeyā uttamāḥ samudāhṛtāḥ
||39||भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् ॥
शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः
svarṇakṛtkaṃbukaścaiva tandulīpuṣpalāvakaḥ ||
tāṃbūlī nāpitaścaiva maṇikāraśca saptadhā
||40||स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः ॥
तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा
na snānaṃ devatāhomastaponiyama eva ca ||
na svādhyāyavaṣaṭkārau na ca śuddhirvivāhitā
||41||न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च ॥
न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता
etāsāṃ prakṛtīnāṃ ca gurupūjā sadoditā ||
viprāṇāṃ prākṛto nityaṃ dānameva paro vidhiḥ
||42||एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता ॥
विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः
sarveṣāmeva varṇānāmāśramāṇāṃ mahāmune ||
sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ ca viṣṇubhaktiḥ sadā śubhā
||43||सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने ॥
सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा
iti te kathitaṃ sarvaṃ yathāprakṛtisaṃbhavam ||
kathāṃ śṛṇu mahāpuṇyāṃ śūdraḥ śuddhimagādyathā
||44||इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् ॥
कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा
idaṃ purāṇaṃ paramaṃ pavitraṃ viśuddhadhīryastu śṛṇoti vā paṭhet ||
vidhūya pāpāni purārjitāni sa yāti viṣṇorbhavanaṃ kriyāparaḥ
||45||इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् ॥
विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye'ṣṭādaśaprakṛtikathanaṃnāma dvicatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 242 ||