etasminnaṃtare prāpto rāmo bhrātṛbhiranvitaḥ
sūta uvāca
etasminnaṃtare prāpto rāmo bhrātṛbhiranvitaḥ ||
phalāni kandamūlāni gṛhītvā''śramasammukhaḥ
||1||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः ॥
फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽऽश्रमसम्मुखः
sa dṛṣṭvā svāśramaṃ dhvastaṃ pulindairbahuśo vṛtam ||
lakuṭāśmaprahāraistu tāṃ dhenuṃ jarjarīkṛtām
||2||स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् ॥
लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्
papraccha kimidaṃ sarvaṃ vyākulatvamupāgatam ||
āśramāspadamābhīraiḥ pulindaiśca samāvṛtam
||3||पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् ॥
आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्
kenaiṣā māmikā dhenuḥ prahārairjarjarīkṛtā ||
tāpasyastāpasāḥ sarve kasmādete rudanti ca
||4||केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता ॥
तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च
kva sa me'dya pitā vṛddho mātā ca sutavatsalā ||
na māmadya yathāpūrvaṃ snehāccāyāti sammukhī
||5||क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला ॥
न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी
atha tasya samācakhyurvṛttāṃtaṃ sarvatāpasāḥ ||
yathādṛṣṭaṃ suduḥkhārtā sahasrārjunaceṣṭitam
||6||अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः ॥
यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्
tataste bhrātaraḥ sarve vajrapātopamaṃ vacaḥ ||
śrutvā dṛṣṭvā ca taṃ śastraiḥ khaṃḍitaṃ janakaṃ nijam
||7||ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः ॥
श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्
mātaraṃ kṣatasarvāṅgīṃ prāṇaśeṣāṃ vyathānvitām ||
ruruduḥ śokasantaptā muktvā rāmaṃ mahābalam
||8||मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् ॥
रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्
ruditvātha ciraṃ kālaṃ vipralapya muhurmuhuḥ ||
antyeṣṭiṃ cakrire tasya vedoktavidhinā tataḥ
||9||रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः ॥
अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः
atha dāhāvasāne te kṛtvā gartāṃ yathocitām ||
muktvā rāmaṃ dadustoyaṃ pituḥ putrāstilānvitam
||10||अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् ॥
मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्
athānyaistāpasaiḥ prokto rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ ||
na prayacchasi kasmāttvaṃ pretapitre jalāṃjalim
||11||अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः ॥
न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्
athāsau bahudhā pro ktastāpasairjamadagnijaḥ ||
prahārāngaṇayanmātuḥ śitaśastravinirmitān
||12||अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः ॥
प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्
tatastānabravīdrāmo viniḥśvasya munīśvarān ||
niṣedhastoyadānasya śrūyatāṃ yanmayā kṛtaḥ
||13||ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् ॥
निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः
aparādhaṃ vinā tātaḥ kṣatriyeṇa hatomama ||
ekaviṃśatiḥ prahārāṇāṃ māturaṃge sthitā mama
||14||अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम ॥
एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम
tasmānniḥkṣatriyāmurvīṃ yadyahaṃ na karomi vai ||
prahārasaṃkhyayā viprāstanme syātsarvapātakam
||15||तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै ॥
प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्
pitṛmātṛvadhājjātaṃ yatkṛtaṃ tena pāpmanā ||
kṣatriyāpasadenātra tathānyadapi kutsitam
||16||पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना ॥
क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्
tatastasyaiva cānyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ durātmanām ||
rudhiraiḥ pūrayitvemāṃ gartāṃ pitṛjalocitām ||
tarpayiṣyāmi raktena pitaraṃ nāhamaṃbhasā
||17||ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् ॥
रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् ॥
तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा
sūta uvāca
śrutvā te dāruṇāṃ tasya pratijñāṃ tāpasottamāḥ ||
paraṃ vismayamāpannā nocuḥ kiṃcittataḥ param
||19||श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः ॥
परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्
athāśaucāṃtamāsādya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ ||
tīkṣṇaṃ paraśumādāya māhiṣmatyunmukhaṃ yayau
||19||अथाशौचांतमासाद्य रामः क्रोधसमन्वितः ॥
तीक्ष्णं परशुमादाय माहिष्मत्युन्मुखं ययौ
sarvaistaiḥ śabaraiḥ sārdhaṃ pulindairmedakaistathā ||
baddhagodhāṃgulitrāṇairvarabāṇadhanurdharaiḥ
||20||सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा ॥
बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः
tathā'rjuno'pi taṃ śrutvā samāyātaṃ bhṛgūttamam ||
sainyena mahatā yuktaṃ pratijñādhāriṇaṃ tathā
||21||तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् ॥
सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा
tatastu sammukho dṛṣṭo yuddhārthaṃ sa viniryayau ||
sārdhaṃ nānāvidhairyodhaiḥ sarvairdevāsuropamaiḥ
||22||ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ ॥
सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः
athābhavanmahāyuddhaṃ pulindānāṃ dvijottamāḥ ||
haihayādhipateryodhaiḥ sārdhaṃ devāsuropamaiḥ
||23||अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः ॥
हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः
tataste haihayāḥ sarve śarairāśīviṣopamaiḥ ||
vadhyante śabaraiḥ saṃkhye garjamānairmuhurmuhuḥ
||24||ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः ॥
वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः
brahmahatyāsamutthena pātakena tataśca te ||
jātā nistejasaḥ sarve prapataṃti dharātale
||25||ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते ॥
जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले
na kaścitpauruṣaṃ tatra saṃpradarśayituṃ kṣamaḥ ||
palāyanaparā sarve vadhyante niśitaiḥ śaraiḥ
||26||न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः ॥
पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः
atha bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā haihayādhipatiḥ krudhā ||
svacāpaṃ vāñchayāmāsa sajyaṃ kartuṃ tvarānvitaḥ ||
śaknoti nāropayituṃ suyatnamapi cāśritaḥ
||27||अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा ॥
स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः ॥
शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः
tataścākarṣayāmāsa khaṅgaṃ kośātsunirmalam ||
ākraṣṭuṃ na ca śakroti vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ
||28||ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् ॥
आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः
gadayā nirjito raudro rāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
yayā sāpyapataddhastāttatkṣaṇātpṛthivītale
||29||गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः ॥
यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले
narmadāyāḥ pravāho yaiḥ sahasrākhyaiḥ karaiḥ śubhaiḥ ||
vidhṛtastena te sarve babhūvuḥ kampavihvalāḥ
||30||नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः ॥
विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः
na śastraṃ śekuruddhartuṃ daivayogātkathaṃcana ||
divyāstrāṇāṃ tathā sarve mantrā vismṛtimāgatāḥ
||31||न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन ॥
दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः
etasminnaṃtare rāmaḥ saṃprāptaḥ krodhamūrchitaḥ ||
tīkṣṇaṃ paraśumudyamya tatastaṃ prāha niṣṭhuram
||32||एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः ॥
तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्
haihayādhipate pāpa yaiḥ karairjanako mama ||
tvayā vinihatastānme śīghraṃ darśaya sāṃpratam
||33||हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम ॥
त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्
brahmatejohataḥ so'pi proktastena suniṣṭhuram ||
novāca cottaraṃ kiṃcidālekhye likhito yathā
||34||ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् ॥
नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा
tato bhujavanaṃ tasya rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ ||
muhurmuhurvinirbhartsya pracakarta śanaiḥśanaiḥ
||35||ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः ॥
मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः
tataśchittvā śirastasya kuṭhāreṇa bhṛgūdvahaḥ ||
jagrāha rudhiraṃ yatnātprahārebhyaḥ svayaṃ dvijāḥ
||36||ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः ॥
जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः
pūrayitvā mahākumbhāñchabarebhyo dadau tataḥ ||
mlecchebhyo lubdhakebhyaśca tataḥ provāca sādaram
||37||पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः ॥
म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्
hāṭakeśvaraje kṣetre gartā me bhrātṛbhiḥ kṛtā ||
pitṛsaṃtarpaṇārthāya salilena pariplutā
||38||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता ॥
पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता
prakṣipadhvaṃ drutaṃ gatvā tasyāṃ raktamidaṃ mahat ||
pāpasyāsya sapatnasya mamādeśādasaṃśayam
||39||प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् ॥
पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्
yena tātaṃ nijaṃ bhaktyā tarpayitvā vidhānataḥ ||
ṛṇasya muktirbhavati yena me paitṛkasyaca
||40||येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः ॥
ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśātisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye sahasrārjunavadhavarṇanaṃnāma saptaṣaṣṭitamo' dhyāyaḥ || 67 ||