surathanṛpativṛmattavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
saptamo manurākhyāto manurvaivasvataḥ prabhuḥ |
śrāddhadevaḥ parānandabhoktā mānyastu bhūbhujām
||1||सप्तमो मनुराख्यातो मनुर्वैवस्वतः प्रभुः ।
श्राद्धदेवः परानन्दभोक्ता मान्यस्तु भूभुजाम्
sa ca vaivasvatamanuḥ paradevyāḥ prasādataḥ |
tathā tattapasā caiva jāto manvantarādhipaḥ
||2||स च वैवस्वतमनुः परदेव्याः प्रसादतः ।
तथा तत्तपसा चैव जातो मन्वन्तराधिपः
aṣṭamo manurākhyātaḥ sāvarṇiḥ prathitaḥ kṣitau |
sa janmāntara ārādhya devīṃ tadvaralābhataḥ
||3||अष्टमो मनुराख्यातः सावर्णिः प्रथितः क्षितौ ।
स जन्मान्तर आराध्य देवीं तद्वरलाभतः
jāto manvantarapatiḥ sarvarājanyapūjitaḥ |
mahāparākramī dhīro devībhaktiparāyaṇaḥ
||4||जातो मन्वन्तरपतिः सर्वराजन्यपूजितः ।
महापराक्रमी धीरो देवीभक्तिपरायणः
nārada uvāva kathaṃ janmāntare tena manunārādhanaṃ kṛtam |
devyāḥ pṛthivyudbhavāyāstanmamākhyātumarhasi
||5||नारद उवाव कथं जन्मान्तरे तेन मनुनाराधनं कृतम् ।
देव्याः पृथिव्युद्भवायास्तन्ममाख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
caitravaṃśasamudbhūto rājā svārociṣe'ntare |
suratho nāma vikhyāto mahābalaparākramaḥ
||6||चैत्रवंशसमुद्भूतो राजा स्वारोचिषेऽन्तरे ।
सुरथो नाम विख्यातो महाबलपराक्रमः
guṇagrāhī dhanurdhārī mānyaḥ śreṣṭhaḥ kaviḥ kṛtī |
dhanasaṃgrahakartā ca dātā yācakamaṇḍale
||7||गुणग्राही धनुर्धारी मान्यः श्रेष्ठः कविः कृती ।
धनसंग्रहकर्ता च दाता याचकमण्डले
arīṇāṃ mardano mānī sarvāstrakuśalo balī |
tasyaikadā babhūvuste kolāvidhvaṃsino nṛpāḥ
||8||अरीणां मर्दनो मानी सर्वास्त्रकुशलो बली ।
तस्यैकदा बभूवुस्ते कोलाविध्वंसिनो नृपाः
śatravaḥ sainyasahitāḥ parivāryenamūrjitāḥ |
rurudhurnagarīṃ tasya rājño mānadhanasya hi
||9||शत्रवः सैन्यसहिताः परिवार्येनमूर्जिताः ।
रुरुधुर्नगरीं तस्य राज्ञो मानधनस्य हि
tadā sa suratho nāma rājā sainyasamāvṛtaḥ |
niryayau nagarātsvīyātsarvaśatrunibarhaṇaḥ
||10||तदा स सुरथो नाम राजा सैन्यसमावृतः ।
निर्ययौ नगरात्स्वीयात्सर्वशत्रुनिबर्हणः
tadā sa samare rājā surathaḥ śatrubhirjitaḥ |
amātyairmantribhiścaiva tasya kośagataṃ dhanam
||11||तदा स समरे राजा सुरथः शत्रुभिर्जितः ।
अमात्यैर्मन्त्रिभिश्चैव तस्य कोशगतं धनम्
hṛtaṃ sarvamaśeṣeṇa tadātapyata bhūmipaḥ |
niṣkāsitaśca nagarātsa rājā paramadyutiḥ
||12||हृतं सर्वमशेषेण तदातप्यत भूमिपः ।
निष्कासितश्च नगरात्स राजा परमद्युतिः
jagāmāśvamathāruhya mṛgayāmiṣato vanam |
ekākī vijane'raṇye babhrāmodbhrāntamānasaḥ
||13||जगामाश्वमथारुह्य मृगयामिषतो वनम् ।
एकाकी विजनेऽरण्ये बभ्रामोद्भ्रान्तमानसः
muneḥ kasyacidāgatya svāśramaṃ śāntamānasaḥ |
praśāntajantusaṃyuktaṃ muniśiṣyagaṇairyutam
||14||मुनेः कस्यचिदागत्य स्वाश्रमं शान्तमानसः ।
प्रशान्तजन्तुसंयुक्तं मुनिशिष्यगणैर्युतम्
uvāsa kañcitkālaṃ sa rājā paramaśobhane |
āśrame munivaryasya dīrghadṛṣṭeḥ sumedhasaḥ
||15||उवास कञ्चित्कालं स राजा परमशोभने ।
आश्रमे मुनिवर्यस्य दीर्घदृष्टेः सुमेधसः
ekadā sa mahīpālo muniṃ pūjāvasānake |
kāle gatvā praṇamyāśu papraccha vinayānvitaḥ
||16||एकदा स महीपालो मुनिं पूजावसानके ।
काले गत्वा प्रणम्याशु पप्रच्छ विनयान्वितः
mune mama manoduḥkhaṃ bādhate cādhisambhavam |
jñātatattvasya bhūdeva niṣprajñasya ca santatam
||17||मुने मम मनोदुःखं बाधते चाधिसम्भवम् ।
ज्ञाततत्त्वस्य भूदेव निष्प्रज्ञस्य च सन्ततम्
śatrubhirnirjitasyāpi hṛtarājyasya sarvaśaḥ |
tathāpi teṣu manasi mamatvaṃ jāyate sphuṭam
||18||शत्रुभिर्निर्जितस्यापि हृतराज्यस्य सर्वशः ।
तथापि तेषु मनसि ममत्वं जायते स्फुटम्
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ śarma labhe mune |
tvadanugrahamāśāse vada vedavidāṃ vara
||19||किं करोमि क्व गच्छामि कथं शर्म लभे मुने ।
त्वदनुग्रहमाशासे वद वेदविदां वर
muniruvāca
ākarṇaya mahīpāla mahāścaryakaraṃ param |
devīmāhātmyamatulaṃ sarvakāmapradaṃ param
||20||आकर्णय महीपाल महाश्चर्यकरं परम् ।
देवीमाहात्म्यमतुलं सर्वकामप्रदं परम्
jaganmayī mahāmāyā viṣṇubrahmaharodbhavā |
sā balādapahṛtyaiva jantūnāṃ mānasāni hi
||21||जगन्मयी महामाया विष्णुब्रह्महरोद्भवा ।
सा बलादपहृत्यैव जन्तूनां मानसानि हि
mohāya pratisaṃyacchediti jānīhi bhūmipa |
sā sṛjatyakhilaṃ viśvaṃ sā pālayati sarvadā
||22||मोहाय प्रतिसंयच्छेदिति जानीहि भूमिप ।
सा सृजत्यखिलं विश्वं सा पालयति सर्वदा
saṃhāre hararūpeṇa saṃharatyeva bhūmipa |
kāmadātrī mahāmāyā kālarātrirduratyayā
||23||संहारे हररूपेण संहरत्येव भूमिप ।
कामदात्री महामाया कालरात्रिर्दुरत्यया
viśvasaṃhāriṇī kālī kamalā kamalālayā |
tasyāṃ sarvaṃ jagajjātaṃ tasyāṃ viśvaṃ pratiṣṭhitam
||24||विश्वसंहारिणी काली कमला कमलालया ।
तस्यां सर्वं जगज्जातं तस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्
layameṣyati tasyāṃ ca tasmātsaiva parātparā |
tasyā devyāḥ prasādaśca yasyopari bhavennṛpa |
sa eva mohamatyeti nānyathā dharaṇīpate
||25||लयमेष्यति तस्यां च तस्मात्सैव परात्परा ।
तस्या देव्याः प्रसादश्च यस्योपरि भवेन्नृप ।
स एव मोहमत्येति नान्यथा धरणीपते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe surathanṛpativṛmattavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||