vindhyopākhyānavarṇanam
śrīdevyuvāca
bhūmipāla mahābāho sarvametadbhaviṣyati |
yattvayā prārthitaṃ tatte dadāmi manujādhipa
||1||भूमिपाल महाबाहो सर्वमेतद्भविष्यति ।
यत्त्वया प्रार्थितं तत्ते ददामि मनुजाधिप
ahaṃ prasannā daityendranāśanāmoghavikramā |
vāgbhavasya japenaiva tapasā te suniścitam
||2||अहं प्रसन्ना दैत्येन्द्रनाशनामोघविक्रमा ।
वाग्भवस्य जपेनैव तपसा ते सुनिश्चितम्
rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ te'stu putrā vaṃśakarā api |
mayi bhaktirdṛḍhā vatsa mokṣānte satpade bhavet
||3||राज्यं निष्कण्टकं तेऽस्तु पुत्रा वंशकरा अपि ।
मयि भक्तिर्दृढा वत्स मोक्षान्ते सत्पदे भवेत्
evaṃ varānmahādevī tasmai dattvā mahātmane |
paśyatastu manoreva jagāma vindhyaparvatam
||4||एवं वरान्महादेवी तस्मै दत्त्वा महात्मने ।
पश्यतस्तु मनोरेव जगाम विन्ध्यपर्वतम्
yo'sau vindhyācalo ruddhaḥ kumbhodbhavamaharṣiṇā |
bhānumārgāvarodhārthaṃ pravṛtto gaganaṃ spṛśan
||5||योऽसौ विन्ध्याचलो रुद्धः कुम्भोद्भवमहर्षिणा ।
भानुमार्गावरोधार्थं प्रवृत्तो गगनं स्पृशन्
sā vindhyavāsinī viṣṇoranujā varadeśvarī |
babhūva pūjyā lokānāṃ sarveṣāṃ munisattama
||6||सा विन्ध्यवासिनी विष्णोरनुजा वरदेश्वरी ।
बभूव पूज्या लोकानां सर्वेषां मुनिसत्तम
ṛṣaya ūcuḥ
ko'sau vindhyācalaḥ sūta kimarthaṃ gaganaṃ spṛśan |
bhānumārgāvarodhaṃ ca kimarthaṃ kṛtavānasau
||7||कोऽसौ विन्ध्याचलः सूत किमर्थं गगनं स्पृशन् ।
भानुमार्गावरोधं च किमर्थं कृतवानसौ
kathaṃ ca maitrāvaruṇiḥ parvataṃ taṃ mahonnatam |
prakṛtisthaṃ cakāreti sarvaṃ vistarato vada
||8||कथं च मैत्रावरुणिः पर्वतं तं महोन्नतम् ।
प्रकृतिस्थं चकारेति सर्वं विस्तरतो वद
na hi tṛpyāmahe sādho tvadāsyagalitāmṛtam |
devyāścaritrarūpākhyaṃ pītvā tṛṣṇā pravardhate
||9||न हि तृप्यामहे साधो त्वदास्यगलितामृतम् ।
देव्याश्चरित्ररूपाख्यं पीत्वा तृष्णा प्रवर्धते
sūta uvāca
āsīdvindhyācalo nāma mānyaḥ sarvadharābhṛtām |
mahāvanasamūhāḍhyo mahāpādapasaṃvṛtaḥ
||10||आसीद्विन्ध्याचलो नाम मान्यः सर्वधराभृताम् ।
महावनसमूहाढ्यो महापादपसंवृतः
supuṣpitairanekaiśca latāgulmaistu saṃvṛtaḥ |
mṛgā varāhā mahiṣā vyāghrāḥ śārdūlakā api
||11||सुपुष्पितैरनेकैश्च लतागुल्मैस्तु संवृतः ।
मृगा वराहा महिषा व्याघ्राः शार्दूलका अपि
vānarāḥ śaśakā ṛkṣāḥ śṛgālāśca samantataḥ |
vicaranti sadā hṛṣṭā puṣṭā eva mahodyamāḥ
||12||वानराः शशका ऋक्षाः शृगालाश्च समन्ततः ।
विचरन्ति सदा हृष्टा पुष्टा एव महोद्यमाः
nadīnadajalākrānto devagandharvakinnaraiḥ |
apsarobhiḥ kimpuruṣaiḥ sarvakāmaphaladrumaiḥ
||13||नदीनदजलाक्रान्तो देवगन्धर्वकिन्नरैः ।
अप्सरोभिः किम्पुरुषैः सर्वकामफलद्रुमैः
etādṛśe vindhyanage kadācitparyaṭan mahīm |
devarṣiḥ paramaprīto jagāma svecchayā muniḥ
||14||एतादृशे विन्ध्यनगे कदाचित्पर्यटन् महीम् ।
देवर्षिः परमप्रीतो जगाम स्वेच्छया मुनिः
taṃ dṛṣṭvā sa nago maṅkṣu tūrṇamutthāya sambhramāt |
pādyamarghyaṃ tathā dattvā varāsanamathārpayat
||15||तं दृष्ट्वा स नगो मङ्क्षु तूर्णमुत्थाय सम्भ्रमात् ।
पाद्यमर्घ्यं तथा दत्त्वा वरासनमथार्पयत्
sukhopaviṣṭaṃ devarṣiṃ prasannaṃ naga ūcivān |
vindhya uvāca |
devarṣe kathyatāṃ jāta āgamaḥ kuta uttamaḥ
||16||सुखोपविष्टं देवर्षिं प्रसन्नं नग ऊचिवान् ।
विन्ध्य उवाच ।
देवर्षे कथ्यतां जात आगमः कुत उत्तमः
tavāgamanato jātamanarghyaṃ mama mandiram |
tava caṅkramaṇaṃ devābhayārthaṃ hi yathā raveḥ
||17||तवागमनतो जातमनर्घ्यं मम मन्दिरम् ।
तव चङ्क्रमणं देवाभयार्थं हि यथा रवेः
apūrvaṃ yanmanovṛttaṃ tad brūhi mama nārada |
nārada uvāca |
mamāgamanamindrāre jātaṃ svarṇagireratha
||18||अपूर्वं यन्मनोवृत्तं तद् ब्रूहि मम नारद ।
नारद उवाच ।
ममागमनमिन्द्रारे जातं स्वर्णगिरेरथ
tatra dṛṣṭā mayā lokāḥ śakrāgniyamapāśinām |
sarveṣāṃ lokapālānāṃ bhavanāni samantataḥ
||19||तत्र दृष्टा मया लोकाः शक्राग्नियमपाशिनाम् ।
सर्वेषां लोकपालानां भवनानि समन्ततः
mayā dṛṣṭāni vindhyāga nānābhogapradāni ca |
iti coktvā brahmayoniḥ punarucchvāsamāviśat
||20||मया दृष्टानि विन्ध्याग नानाभोगप्रदानि च ।
इति चोक्त्वा ब्रह्मयोनिः पुनरुच्छ्वासमाविशत्
ucchvasantaṃ muniṃ dṛṣṭvā punaḥ papraccha śailarāṭ |
ucchvāsakāraṇaṃ kiṃ tad brūhi devaṛṣe mama
||21||उच्छ्वसन्तं मुनिं दृष्ट्वा पुनः पप्रच्छ शैलराट् ।
उच्छ्वासकारणं किं तद् ब्रूहि देवऋषे मम
ityākarṇya nagasyoktaṃ devarṣiramitadyutiḥ |
abravīcchrūyatāṃ vatsa mamocchvāsasya kāraṇam
||22||इत्याकर्ण्य नगस्योक्तं देवर्षिरमितद्युतिः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां वत्स ममोच्छ्वासस्य कारणम्
gaurīgurustu himavāñchivasya śvaśuraḥ kila |
sambandhitvātpaśupateḥ pūjya āsītkṣamābhṛtām
||23||गौरीगुरुस्तु हिमवाञ्छिवस्य श्वशुरः किल ।
सम्बन्धित्वात्पशुपतेः पूज्य आसीत्क्षमाभृताम्
evameva ca kailāsaḥ śivasyāvasathaḥ prabhuḥ |
pūjyaḥ pṛthvībhṛtāṃ jāto loke pāpaughadāraṇaḥ
||24||एवमेव च कैलासः शिवस्यावसथः प्रभुः ।
पूज्यः पृथ्वीभृतां जातो लोके पापौघदारणः
niṣadhaḥ parvato nīlo gandhamādana eva ca |
pūjyāḥ svasthānamāsādya sarva eva kṣamābhṛtaḥ
||25||निषधः पर्वतो नीलो गन्धमादन एव च ।
पूज्याः स्वस्थानमासाद्य सर्व एव क्षमाभृतः
yaṃ paryeti ca viśvātmā sahasrakiraṇaḥ svarāṭ |
sagraharkṣagaṇopetaḥ so'yaṃ kanakaparvataḥ
||26||यं पर्येति च विश्वात्मा सहस्रकिरणः स्वराट् ।
सग्रहर्क्षगणोपेतः सोऽयं कनकपर्वतः
ātmānaṃ manute śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca dharābhṛtām |
sarveṣāmahamevāgryo nāsti lokeṣu matsamaḥ
||27||आत्मानं मनुते श्रेष्ठं वरिष्ठं च धराभृताम् ।
सर्वेषामहमेवाग्र्यो नास्ति लोकेषु मत्समः
evaṃmānābhimānaṃ taṃ smṛtvocchvāso mayojjhitaḥ |
astu naitāvatā kṛtyaṃ tapobalavatāṃ naga |
prasaṅgato mayoktaṃ te gamiṣyāmi nijaṃ gṛham
||28||एवंमानाभिमानं तं स्मृत्वोच्छ्वासो मयोज्झितः ।
अस्तु नैतावता कृत्यं तपोबलवतां नग ।
प्रसङ्गतो मयोक्तं ते गमिष्यामि निजं गृहम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe vindhyopākhyānavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||