bhrāmarīcaritravarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ śeṣamanūnāṃ citramudbhavam |
yasya smaraṇamātreṇa devībhaktiḥ prajāyate
||1||अथातः श्रूयतां शेषमनूनां चित्रमुद्भवम् ।
यस्य स्मरणमात्रेण देवीभक्तिः प्रजायते
āsanvaivasvatamanoḥ putrāḥ ṣaḍ vimalodayāḥ |
karūṣaśca pṛṣadhraśca nābhāgo diṣṭa eva ca
||2||आसन्वैवस्वतमनोः पुत्राः षड् विमलोदयाः ।
करूषश्च पृषध्रश्च नाभागो दिष्ट एव च
śaryātiśca triśaṅkuśca sarva eva mahābalāḥ |
tataḥ ṣaḍeva te gatvā kālindyāstīramuttamam
||3||शर्यातिश्च त्रिशङ्कुश्च सर्व एव महाबलाः ।
ततः षडेव ते गत्वा कालिन्द्यास्तीरमुत्तमम्
nirāhārā jitaśvāsāḥ pūjāṃ cakrustataḥ sthitāḥ |
devyā mahīmayīṃ mūrtiṃ vinirmāya pṛthakpṛthak
||4||निराहारा जितश्वासाः पूजां चक्रुस्ततः स्थिताः ।
देव्या महीमयीं मूर्तिं विनिर्माय पृथक्पृथक्
vividhairupacāraistāṃ pūjayāmāsurādṛtāḥ |
tataśca sarva evaite tapaḥsārā mahābalāḥ
||5||विविधैरुपचारैस्तां पूजयामासुरादृताः ।
ततश्च सर्व एवैते तपःसारा महाबलाः
jīrṇaparṇāśanā vāyubhakṣaṇāstoyajīvanāḥ |
dhūmrapānā raśmipānāḥ kramaśaśca bahuśramāḥ
||6||जीर्णपर्णाशना वायुभक्षणास्तोयजीवनाः ।
धूम्रपाना रश्मिपानाः क्रमशश्च बहुश्रमाः
tatasteṣāmādareṇārādhanaṃ kurvatāṃ sadā |
vimalā matirutpannā sarvamohavināśinī
||7||ततस्तेषामादरेणाराधनं कुर्वतां सदा ।
विमला मतिरुत्पन्ना सर्वमोहविनाशिनी
babhūvurmanuputrāste devīpādaikacintanāḥ |
matyā vimalayā teṣāmātmanyevākhilaṃ jagat
||8||बभूवुर्मनुपुत्रास्ते देवीपादैकचिन्तनाः ।
मत्या विमलया तेषामात्मन्येवाखिलं जगत्
darśanaṃ sañjagāmāśu tadadbhutamivābhavat |
evaṃ dvādaśavarṣānte tapasā jagadīśvarī
||9||दर्शनं सञ्जगामाशु तदद्भुतमिवाभवत् ।
एवं द्वादशवर्षान्ते तपसा जगदीश्वरी
prādurbabhūva deveśī sahasrārkasamadyutiḥ |
tāṃ dṛṣṭvā vimalātmāno rājaputrāḥ ṣaḍeva te
||10||प्रादुर्बभूव देवेशी सहस्रार्कसमद्युतिः ।
तां दृष्ट्वा विमलात्मानो राजपुत्राः षडेव ते
tuṣṭuvurbhaktinamrāntaḥkaraṇā bhāvasaṃyutāḥ |
rājaputrā ūcuḥ |
maheśvari jayeśāni parame karuṇālaye
||11||तुष्टुवुर्भक्तिनम्रान्तःकरणा भावसंयुताः ।
राजपुत्रा ऊचुः ।
महेश्वरि जयेशानि परमे करुणालये
vāgbhavārādhanaprīte vāgbhavapratipādite |
klīṃkāravigrahe devi klīṃkāraprītidāyini
||12||वाग्भवाराधनप्रीते वाग्भवप्रतिपादिते ।
क्लींकारविग्रहे देवि क्लींकारप्रीतिदायिनि
kāmarājamanomodadāyinīśvaratoṣiṇi |
mahāmāye modapare mahāsāmrājyadāyini
||13||कामराजमनोमोददायिनीश्वरतोषिणि ।
महामाये मोदपरे महासाम्राज्यदायिनि
viṣṇvarkaharaśakrādisvarūpe bhogavardhini |
evaṃ stutā bhagavatī rājaputrairmahātmabhiḥ
||14||विष्ण्वर्कहरशक्रादिस्वरूपे भोगवर्धिनि ।
एवं स्तुता भगवती राजपुत्रैर्महात्मभिः
prasādasumukhī devī provāca vacanaṃ śubham |
devyuvāca |
rājaputrā mahātmāno bhavantastapasā yutāḥ
||15||प्रसादसुमुखी देवी प्रोवाच वचनं शुभम् ।
देव्युवाच ।
राजपुत्रा महात्मानो भवन्तस्तपसा युताः
niṣkalmaṣāḥ śuddhadhiyo jātā vai madupāsanāt |
varaṃ manogataṃ sarvaṃ yācadhvamavilambitam
||16||निष्कल्मषाः शुद्धधियो जाता वै मदुपासनात् ।
वरं मनोगतं सर्वं याचध्वमविलम्बितम्
prasannāhaṃ pradāsyāmi yuṣmākaṃ manasi sthitam |
rājaputrā ūcuḥ |
devi niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ santatiścirajīvinī
||17||प्रसन्नाहं प्रदास्यामि युष्माकं मनसि स्थितम् ।
राजपुत्रा ऊचुः ।
देवि निष्कण्टकं राज्यं सन्ततिश्चिरजीविनी
bhogā avyāhatā kāmaṃ yaśastejo matiśca ha |
akuṇṭhitatvaṃ sarveṣāmeṣa eva varo hitaḥ
||18||भोगा अव्याहता कामं यशस्तेजो मतिश्च ह ।
अकुण्ठितत्वं सर्वेषामेष एव वरो हितः
devyuvāca
evamastu ca sarveṣāṃ bhavatāṃ yanmanogatam |
athānyadapi me vākyaṃ bhūyatāmādarādidam
||19||एवमस्तु च सर्वेषां भवतां यन्मनोगतम् ।
अथान्यदपि मे वाक्यं भूयतामादरादिदम्
bhavantaḥ sarva evaite manvantarapatīśvarāḥ |
santatyā dīrghayā bhogairanekairapi saṅgamaḥ
||20||भवन्तः सर्व एवैते मन्वन्तरपतीश्वराः ।
सन्तत्या दीर्घया भोगैरनेकैरपि सङ्गमः
akhaṇḍitabalaiśvaryaṃ yaśastejovibhūtayaḥ |
bhavitāro matprasādādrājaputrāḥ krameṇa tu
||21||अखण्डितबलैश्वर्यं यशस्तेजोविभूतयः ।
भवितारो मत्प्रसादाद्राजपुत्राः क्रमेण तु
śrīnārāyaṇa uvāca
evaṃ tebhyo varāndattvā bhrāmarī jagadambikā |
antardhānaṃ jagāmāśu bhaktyā taiḥ saṃstutā satī
||22||एवं तेभ्यो वरान्दत्त्वा भ्रामरी जगदम्बिका ।
अन्तर्धानं जगामाशु भक्त्या तैः संस्तुता सती
te rājaputrāḥ sarve'pi tasmiñjanmanyanuttamam |
rājyaṃ mahīgatānbhogānbubhujuśca mahaujasaḥ
||23||ते राजपुत्राः सर्वेऽपि तस्मिञ्जन्मन्यनुत्तमम् ।
राज्यं महीगतान्भोगान्बुभुजुश्च महौजसः
santatiṃ cākhaṇḍitāṃ te samutpādya mahītale |
vaṃśaṃ saṃsthāpya sarve'pi manūnāṃ patayo'bhavan
||24||सन्ततिं चाखण्डितां ते समुत्पाद्य महीतले ।
वंशं संस्थाप्य सर्वेऽपि मनूनां पतयोऽभवन्
bhavāntare krameṇaiva sāvarṇipadabhāginaḥ |
prathamo dakṣasāvarṇirnavamo manurīritaḥ
||25||भवान्तरे क्रमेणैव सावर्णिपदभागिनः ।
प्रथमो दक्षसावर्णिर्नवमो मनुरीरितः
avyāhatabalo devyāḥ prasādādabhavadvibhuḥ |
dvitīyo merusāvarṇirdaśamo manureva ca
||26||अव्याहतबलो देव्याः प्रसादादभवद्विभुः ।
द्वितीयो मेरुसावर्णिर्दशमो मनुरेव च
babhūva manvantarapo mahādevīprasādataḥ |
tṛtīyo manurākhyātaḥ sūryasāvarṇināmakaḥ
||27||बभूव मन्वन्तरपो महादेवीप्रसादतः ।
तृतीयो मनुराख्यातः सूर्यसावर्णिनामकः
ekādaśo mahotsāhastapasā svena bhāvitaḥ |
caturthaścandrasāvarṇirdvādaśo manurāḍ vibhuḥ
||28||एकादशो महोत्साहस्तपसा स्वेन भावितः ।
चतुर्थश्चन्द्रसावर्णिर्द्वादशो मनुराड् विभुः
devīsamārādhanena jāto manvantareśvaraḥ |
pañcamo rudrasāvarṇistrayodaśamanuḥ smṛtaḥ
||29||देवीसमाराधनेन जातो मन्वन्तरेश्वरः ।
पञ्चमो रुद्रसावर्णिस्त्रयोदशमनुः स्मृतः
mahābalo mahāsattvo babhūva jagadīśvaraḥ |
ṣaṣṭhaśca viṣṇusāvarṇiścaturdaśamanuḥ kṛtī
||30||महाबलो महासत्त्वो बभूव जगदीश्वरः ।
षष्ठश्च विष्णुसावर्णिश्चतुर्दशमनुः कृती
babhūva devīvarato jagatāṃ prathitaḥ prabhuḥ |
caturdaśaite manavo mahātejobalairyutāḥ
||31||बभूव देवीवरतो जगतां प्रथितः प्रभुः ।
चतुर्दशैते मनवो महातेजोबलैर्युताः
devyārādhanataḥ pūjyā vandyā lokeṣu nityaśaḥ |
mahāpratāpinaḥ sarve bhrāmaryāstu prasādataḥ
||32||देव्याराधनतः पूज्या वन्द्या लोकेषु नित्यशः ।
महाप्रतापिनः सर्वे भ्रामर्यास्तु प्रसादतः
nārada uvāca
keyaṃ sā bhrāmarī devī kathaṃ jātā kimātmikā |
tadākhyānaṃ vada prājña vicitraṃ śokanāśakam
||33||केयं सा भ्रामरी देवी कथं जाता किमात्मिका ।
तदाख्यानं वद प्राज्ञ विचित्रं शोकनाशकम्
na tṛptimadhigacchāmi pibandevīkathāmṛtam |
amṛtaṃ pibatāṃ mṛtyurnāsya śravaṇato yataḥ
||34||न तृप्तिमधिगच्छामि पिबन्देवीकथामृतम् ।
अमृतं पिबतां मृत्युर्नास्य श्रवणतो यतः
śrīnārāyaṇa uvāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi jaganmāturviceṣṭitam |
acintyāvyaktarūpāyā vicitraṃ mokṣadāyakam
||35||शृणु नारद वक्ष्यामि जगन्मातुर्विचेष्टितम् ।
अचिन्त्याव्यक्तरूपाया विचित्रं मोक्षदायकम्
yadyaccaritraṃ śrīdevyāstatsarvaṃ lokahetave |
nirvyājayā karuṇayā putre māturyathā tathā
||36||यद्यच्चरित्रं श्रीदेव्यास्तत्सर्वं लोकहेतवे ।
निर्व्याजया करुणया पुत्रे मातुर्यथा तथा
pūrvaṃ daityo mahānāsīdaruṇākhyo mahābalaḥ |
pātāle daityasaṃsthāne devadveṣī mahākhalaḥ
||37||पूर्वं दैत्यो महानासीदरुणाख्यो महाबलः ।
पाताले दैत्यसंस्थाने देवद्वेषी महाखलः
sa devāñjetukāmaśca cakāra paramaṃ tapaḥ |
padmasambhavamuddiśya sa nastrātā bhaviṣyati
||38||स देवाञ्जेतुकामश्च चकार परमं तपः ।
पद्मसम्भवमुद्दिश्य स नस्त्राता भविष्यति
gatvā himavataḥ pārśve gaṅgājalasuśītale |
pakvaparṇāśano yogī sannirudhya marudgaṇam
||39||गत्वा हिमवतः पार्श्वे गङ्गाजलसुशीतले ।
पक्वपर्णाशनो योगी सन्निरुध्य मरुद्गणम्
gāyatrījapasaṃsaktaḥ sakāmastamasā yutaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tato vārikaṇāśanaḥ
||40||गायत्रीजपसंसक्तः सकामस्तमसा युतः ।
दशवर्षसहस्राणि ततो वारिकणाशनः
daśavarṣasahasrāṇi tataḥ pavanabhojanaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi nirāhāro'bhavattataḥ
||41||दशवर्षसहस्राणि ततः पवनभोजनः ।
दशवर्षसहस्राणि निराहारोऽभवत्ततः
evaṃ tapasyatastasya śarīrādutthito'nalaḥ |
dadāha jagatīṃ sarvāṃ tadadbhutamivābhavat
||42||एवं तपस्यतस्तस्य शरीरादुत्थितोऽनलः ।
ददाह जगतीं सर्वां तदद्भुतमिवाभवत्
kimidaṃ kimidaṃ ceti devāḥ sarve cakampire |
santrastāḥ sakalā lokā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||43||किमिदं किमिदं चेति देवाः सर्वे चकम्पिरे ।
सन्त्रस्ताः सकला लोका ब्रह्माणं शरणं ययुः
vijñāpitaṃ devavaraiḥ śrutvā tatra caturmukhaḥ |
gāyatrīsahito haṃsasamārūḍho yayau mudā
||44||विज्ञापितं देववरैः श्रुत्वा तत्र चतुर्मुखः ।
गायत्रीसहितो हंससमारूढो ययौ मुदा
prāṇamātrāvaśiṣṭaṃ taṃ dhamanīśatasaṅkulam |
śuṣkodaraṃ kṣāmagātraṃ dhyānamīlitalocanam
||45||प्राणमात्रावशिष्टं तं धमनीशतसङ्कुलम् ।
शुष्कोदरं क्षामगात्रं ध्यानमीलितलोचनम्
dadarśa tejasā dīptaṃ dvitīyamiva pāvakam |
varaṃ varaya bhadraṃ te vatsa yanmanasi sthitam
||46||ददर्श तेजसा दीप्तं द्वितीयमिव पावकम् ।
वरं वरय भद्रं ते वत्स यन्मनसि स्थितम्
śrutimātreṇa santoṣakārakaṃ vākyamūcivān |
śrutvā brahmamukhādvāṇīṃ sudhādhārāmivāruṇaḥ
||47||श्रुतिमात्रेण सन्तोषकारकं वाक्यमूचिवान् ।
श्रुत्वा ब्रह्ममुखाद्वाणीं सुधाधारामिवारुणः
unmīlitākṣaḥ purato dadarśa jalajodbhavam |
gāyatrīsahitaṃ devaṃ caturvedasamanvitam
||48||उन्मीलिताक्षः पुरतो ददर्श जलजोद्भवम् ।
गायत्रीसहितं देवं चतुर्वेदसमन्वितम्
akṣasrakkuṇḍikāhastaṃ japantaṃ brahma śāśvatam |
dṛṣṭvotthāya nanāmātha stutvā ca vividhaiḥ stavaiḥ
||49||अक्षस्रक्कुण्डिकाहस्तं जपन्तं ब्रह्म शाश्वतम् ।
दृष्ट्वोत्थाय ननामाथ स्तुत्वा च विविधैः स्तवैः
varaṃ vavre svabuddhisthaṃ mā bhavenmṛtyurityapi |
śrutvāruṇavaco brahmā bodhayāmāsa sādaram
||50||वरं वव्रे स्वबुद्धिस्थं मा भवेन्मृत्युरित्यपि ।
श्रुत्वारुणवचो ब्रह्मा बोधयामास सादरम्
brahmaviṣṇumaheśādyā mṛtyunā kavalīkṛtāḥ |
tadānyeṣāṃ tu kā vārtā maraṇe dānavottama
||51||ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या मृत्युना कवलीकृताः ।
तदान्येषां तु का वार्ता मरणे दानवोत्तम
varaṃ yogyaṃ tato brūhi dātuṃ yaḥ śakyate mayā |
nātrāgrahaṃ prakurvanti buddhimanto janāḥ kvacit
||52||वरं योग्यं ततो ब्रूहि दातुं यः शक्यते मया ।
नात्राग्रहं प्रकुर्वन्ति बुद्धिमन्तो जनाः क्वचित्
iti brahmavacaḥ śrutvā punaḥ provāca sādaram |
na yuddhe na ca śastrāstrānna puṃbhyo nāpi yoṣitaḥ
||53||इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा पुनः प्रोवाच सादरम् ।
न युद्धे न च शस्त्रास्त्रान्न पुंभ्यो नापि योषितः
dvipādbhyo vā catuṣpādbhyo nobhayākāratastathā |
bhavenme mṛtyurityevaṃ deva dehi varaṃ prabho
||54||द्विपाद्भ्यो वा चतुष्पाद्भ्यो नोभयाकारतस्तथा ।
भवेन्मे मृत्युरित्येवं देव देहि वरं प्रभो
balaṃ ca vipulaṃ dehi yena devajayo bhavet |
iti tasya vacaḥ śrutvā tathāstviti vaco'bravīt
||55||बलं च विपुलं देहि येन देवजयो भवेत् ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत्
dattvā varaṃ jagāmāśu padmajaḥ svaṃ niketanam |
tato'ruṇākhyo daityastu pātālātsvāśrayasthitān
||56||दत्त्वा वरं जगामाशु पद्मजः स्वं निकेतनम् ।
ततोऽरुणाख्यो दैत्यस्तु पातालात्स्वाश्रयस्थितान्
daityānākārayāmāsa brahmaṇo varadarpitaḥ |
āgatya te'surāḥ sarve daityeśaṃ taṃ pracakrire
||57||दैत्यानाकारयामास ब्रह्मणो वरदर्पितः ।
आगत्य तेऽसुराः सर्वे दैत्येशं तं प्रचक्रिरे
dūtaṃ ca preṣayāmāsuryuddhārthamamarāvatīm |
dūtavākyaṃ tadā śrutvā devarāḍ bhayakampitaḥ
||58||दूतं च प्रेषयामासुर्युद्धार्थममरावतीम् ।
दूतवाक्यं तदा श्रुत्वा देवराड् भयकम्पितः
devaiḥ sārdhaṃ jagāmāśu brahmaṇaḥ sadanaṃ prati |
brahmaviṣṇū puraskṛtya jagmuste śaṅkarālayam
||59||देवैः सार्धं जगामाशु ब्रह्मणः सदनं प्रति ।
ब्रह्मविष्णू पुरस्कृत्य जग्मुस्ते शङ्करालयम्
vicāraṃ cakrire tatra vadhārthaṃ te suradruhām |
etasminsamaye tatra daityasenāsamāvṛtaḥ
||60||विचारं चक्रिरे तत्र वधार्थं ते सुरद्रुहाम् ।
एतस्मिन्समये तत्र दैत्यसेनासमावृतः
aruṇākhyo daityarājo jagāmāśu triviṣṭapam |
sūryenduyamavahnīnāmadhikārānpṛthakpṛthak
||61||अरुणाख्यो दैत्यराजो जगामाशु त्रिविष्टपम् ।
सूर्येन्दुयमवह्नीनामधिकारान्पृथक्पृथक्
svayaṃ cakāra tapasā nānārūpadharo mune |
svasvasthānacyutāḥ sarve jagmuḥ kailāsamaṇḍalam
||62||स्वयं चकार तपसा नानारूपधरो मुने ।
स्वस्वस्थानच्युताः सर्वे जग्मुः कैलासमण्डलम्
śaśaṃsuḥ śaṅkaraṃ devāḥ svasvaduḥkhaṃ pṛthakpṛthak |
mahān vicārastatrāsītkiṃ kartavyamataḥ param
||63||शशंसुः शङ्करं देवाः स्वस्वदुःखं पृथक्पृथक् ।
महान् विचारस्तत्रासीत्किं कर्तव्यमतः परम्
na yuddhena ca śastrāstrairna puṃbhyo nāpi yoṣitaḥ |
dvipādbhyo vā catuṣpādbhyo nobhayākārato'pi vā
||64||न युद्धेन च शस्त्रास्त्रैर्न पुंभ्यो नापि योषितः ।
द्विपाद्भ्यो वा चतुष्पाद्भ्यो नोभयाकारतोऽपि वा
mṛtyurbhavediti brahmā provāca vacanaṃ yataḥ |
iti cintāturāḥ sarve kartuṃ kiñcinna ca kṣamāḥ
||65||मृत्युर्भवेदिति ब्रह्मा प्रोवाच वचनं यतः ।
इति चिन्तातुराः सर्वे कर्तुं किञ्चिन्न च क्षमाः
etasminsamaye tatra vāgabhūdaśarīriṇī |
bhajadhvaṃ bhuvaneśānīṃ sā vaḥ kāryaṃ vidhāsyati
||66||एतस्मिन्समये तत्र वागभूदशरीरिणी ।
भजध्वं भुवनेशानीं सा वः कार्यं विधास्यति
gāyatrījapasaṃsakto daityarāḍ yadi tāṃ tyajet |
mṛtyuyogyastadā bhūyādityuccaistoṣakāriṇī
||67||गायत्रीजपसंसक्तो दैत्यराड् यदि तां त्यजेत् ।
मृत्युयोग्यस्तदा भूयादित्युच्चैस्तोषकारिणी
śrutvā daivīṃ tathā vāṇīṃ mantrayāmāsurādṛtāḥ |
bṛhaspatiṃ samāhūya vacanaṃ prāha devarāṭ
||68||श्रुत्वा दैवीं तथा वाणीं मन्त्रयामासुरादृताः ।
बृहस्पतिं समाहूय वचनं प्राह देवराट्
guro gaccha surāṇāṃ tu kāryārthamasuraṃ prati |
yathā bhavecca gāyatrītyāgastasya tathā kuru
||69||गुरो गच्छ सुराणां तु कार्यार्थमसुरं प्रति ।
यथा भवेच्च गायत्रीत्यागस्तस्य तथा कुरु
asmābhiḥ parameśānī sevyate dhyānayogataḥ |
prasannā sā bhagavatī sāhāyyaṃ te kariṣyati
||70||अस्माभिः परमेशानी सेव्यते ध्यानयोगतः ।
प्रसन्ना सा भगवती साहाय्यं ते करिष्यति
ityādiśya guruṃ sarve jagmurjāmbūnadeśvarīm |
sāsmāndaityabhayatrastān pālayiṣyati śobhanā
||71||इत्यादिश्य गुरुं सर्वे जग्मुर्जाम्बूनदेश्वरीम् ।
सास्मान्दैत्यभयत्रस्तान् पालयिष्यति शोभना
tatra gatvā tapaścaryāṃ cakruḥ sarve suniṣṭhitāḥ |
māyābījajapāsaktā devīmakhaparāyaṇāḥ
||72||तत्र गत्वा तपश्चर्यां चक्रुः सर्वे सुनिष्ठिताः ।
मायाबीजजपासक्ता देवीमखपरायणाः
bṛhaspatistadā śīghraṃ jagāmāsurasannidhau |
āgataṃ munivaryaṃ taṃ papracchātha sa daityarāṭ
||73||बृहस्पतिस्तदा शीघ्रं जगामासुरसन्निधौ ।
आगतं मुनिवर्यं तं पप्रच्छाथ स दैत्यराट्
mune kutrāgamaḥ kasmātkimarthamiti me vada |
nāhaṃ yuṣmatpakṣapātī pratyutārātireva ca
||74||मुने कुत्रागमः कस्मात्किमर्थमिति मे वद ।
नाहं युष्मत्पक्षपाती प्रत्युतारातिरेव च
iti tasya vacaḥ śrutvā provāca munināyakaḥ |
asmatsevyā ca yā devī sā tvayā pūjyate'niśam
||75||इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच मुनिनायकः ।
अस्मत्सेव्या च या देवी सा त्वया पूज्यतेऽनिशम्
tasmādasmatpakṣapātī na bhavestvaṃ kathaṃ vada |
iti tasya vacaḥ śrutvā mohito devamāyayā
||76||तस्मादस्मत्पक्षपाती न भवेस्त्वं कथं वद ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा मोहितो देवमायया
tatyāja paramaṃ mantramabhimānena sattama |
gāyatrītyāgato daityo nistejasko babhūva ha
||77||तत्याज परमं मन्त्रमभिमानेन सत्तम ।
गायत्रीत्यागतो दैत्यो निस्तेजस्को बभूव ह
kṛtakāryo gurustasmātsthānānnirgatavānpunaḥ |
tato vṛttāntamakhilaṃ kathayāmāsa vajriṇe
||78||कृतकार्यो गुरुस्तस्मात्स्थानान्निर्गतवान्पुनः ।
ततो वृत्तान्तमखिलं कथयामास वज्रिणे
saṃtuṣṭāste surāḥ sarve bhejire parameśvarīm |
evaṃ bahugate kāle kasmiṃścitsamaye mune
||79||संतुष्टास्ते सुराः सर्वे भेजिरे परमेश्वरीम् ।
एवं बहुगते काले कस्मिंश्चित्समये मुने
prādurāsījjaganmātā jaganmaṅgalakāriṇī |
koṭisūryapratīkāśā koṭikandarpasundarī
||80||प्रादुरासीज्जगन्माता जगन्मङ्गलकारिणी ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशा कोटिकन्दर्पसुन्दरी
citrānulepanā devī citravāsoyugānvitā |
vicitramālyābharaṇā citrabhramaramuṣṭikā
||81||चित्रानुलेपना देवी चित्रवासोयुगान्विता ।
विचित्रमाल्याभरणा चित्रभ्रमरमुष्टिका
varābhayakarā śāntā karuṇāmṛtasāgarā |
nānābhramarasaṃyuktapuṣpamālāvirājitā
||82||वराभयकरा शान्ता करुणामृतसागरा ।
नानाभ्रमरसंयुक्तपुष्पमालाविराजिता
bhrāmarībhirvicitrābhirasaṃkhyābhiḥ samāvṛtā |
bhramarairgāyamānaiśca hrīṃkāramanumanvaham
||83||भ्रामरीभिर्विचित्राभिरसंख्याभिः समावृता ।
भ्रमरैर्गायमानैश्च ह्रींकारमनुमन्वहम्
samantataḥ parivṛtā koṭikoṭibhirambikā |
sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvavedapraśaṃsitā
||84||समन्ततः परिवृता कोटिकोटिभिरम्बिका ।
सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्ववेदप्रशंसिता
sarvātmikā sarvamayī sarvamaṅgalarūpiṇī |
sarvajñā sarvajananī sarvā sarveśvarī śivā
||85||सर्वात्मिका सर्वमयी सर्वमङ्गलरूपिणी ।
सर्वज्ञा सर्वजननी सर्वा सर्वेश्वरी शिवा
dṛṣṭvā tāṃ taralātmāno devā brahmapurogamāḥ |
tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso viṣṭaraśravasāṃ śivām
||86||दृष्ट्वा तां तरलात्मानो देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
तुष्टुवुर्हृष्टमनसो विष्टरश्रवसां शिवाम्
devā ūcuḥ
namo devi mahāvidye sṛṣṭisthityantakāriṇi |
namaḥ kamalapatrākṣi sarvādhāre namo'stu te
||87||नमो देवि महाविद्ये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ।
नमः कमलपत्राक्षि सर्वाधारे नमोऽस्तु ते
saviśvataijasaprājñavirāṭsūtrātmike namaḥ |
namo vyākṛtarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ
||88||सविश्वतैजसप्राज्ञविराट्सूत्रात्मिके नमः ।
नमो व्याकृतरूपायै कूटस्थायै नमो नमः
durge sargādirahite duṣṭasaṃrodhanārgale |
nirargalapremagamye bharge devi namo'stu te
||89||दुर्गे सर्गादिरहिते दुष्टसंरोधनार्गले ।
निरर्गलप्रेमगम्ये भर्गे देवि नमोऽस्तु ते
namaḥ śrīkālike mātarnamo nīlasarasvati |
ugratāre mahogre te nityameva namo namaḥ
||90||नमः श्रीकालिके मातर्नमो नीलसरस्वति ।
उग्रतारे महोग्रे ते नित्यमेव नमो नमः
namaḥ pītāmbare devi namastripurasundari |
namo bhairavi mātaṅgi dhūmāvati namo namaḥ
||91||नमः पीताम्बरे देवि नमस्त्रिपुरसुन्दरि ।
नमो भैरवि मातङ्गि धूमावति नमो नमः
chinnamaste namaste'stu kṣīrasāgarakanyake |
namaḥ śākambhari śive namaste raktadantike
||92||छिन्नमस्ते नमस्तेऽस्तु क्षीरसागरकन्यके ।
नमः शाकम्भरि शिवे नमस्ते रक्तदन्तिके
niśumbhaśumbhadalani raktabījavināśini |
dhūmralocananirṇāśe vṛtrāsuranibarhiṇi
||93||निशुम्भशुम्भदलनि रक्तबीजविनाशिनि ।
धूम्रलोचननिर्णाशे वृत्रासुरनिबर्हिणि
caṇḍamuṇḍapramathini dānavāntakare śive |
namaste vijaye gaṅge śārade vikacānane
||94||चण्डमुण्डप्रमथिनि दानवान्तकरे शिवे ।
नमस्ते विजये गङ्गे शारदे विकचानने
pṛthvīrūpe dayārūpe tejorūpe namo namaḥ |
prāṇarūpe mahārūpe bhūtarūpe namo'stu te
||95||पृथ्वीरूपे दयारूपे तेजोरूपे नमो नमः ।
प्राणरूपे महारूपे भूतरूपे नमोऽस्तु ते
viśvamūrte dayāmūrte dharmamūrte namo namaḥ |
devamūrte jyotimūrte jñānamūrte namo'stu te
||96||विश्वमूर्ते दयामूर्ते धर्ममूर्ते नमो नमः ।
देवमूर्ते ज्योतिमूर्ते ज्ञानमूर्ते नमोऽस्तु ते
gāyatri varade devi sāvitri ca sarasvati |
namaḥ svāhe svadhe mātardakṣiṇe te namo namaḥ
||97||गायत्रि वरदे देवि सावित्रि च सरस्वति ।
नमः स्वाहे स्वधे मातर्दक्षिणे ते नमो नमः
neti netīti vākyairyā bodhyate sakalāgamaiḥ |
sarvapratyaksvarūpāṃ tāṃ bhajāmaḥ paradevatām
||98||नेति नेतीति वाक्यैर्या बोध्यते सकलागमैः ।
सर्वप्रत्यक्स्वरूपां तां भजामः परदेवताम्
bhramarairveṣṭitā yasmād bhrāmarī yā tataḥ smṛtā |
tasyai devyai namo nityaṃ nityameva namo namaḥ
||99||भ्रमरैर्वेष्टिता यस्माद् भ्रामरी या ततः स्मृता ।
तस्यै देव्यै नमो नित्यं नित्यमेव नमो नमः
namaste pārśvayoḥ pṛṣṭhe namaste purato'mbike |
nama ūrdhvaṃ namaścādhaḥ sarvatraiva namo namaḥ
||100||नमस्ते पार्श्वयोः पृष्ठे नमस्ते पुरतोऽम्बिके ।
नम ऊर्ध्वं नमश्चाधः सर्वत्रैव नमो नमः
kṛpāṃ kuru mahādevi maṇidvīpādhivāsini |
anantakoṭibrahmāṇḍanāyike jagadambike
||101||कृपां कुरु महादेवि मणिद्वीपाधिवासिनि ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिके जगदम्बिके
jaya devi jaganmātarjaya devi parātpare |
jaya śrībhuvaneśāni jaya sarvottamottame
||102||जय देवि जगन्मातर्जय देवि परात्परे ।
जय श्रीभुवनेशानि जय सर्वोत्तमोत्तमे
kalyāṇaguṇaratnānāmākare bhuvaneśvari |
prasīda parameśāni prasīda jagatoraṇe
||103||कल्याणगुणरत्नानामाकरे भुवनेश्वरि ।
प्रसीद परमेशानि प्रसीद जगतोरणे
śrīnārāyaṇa uvāca
iti devavacaḥ śrutvā pragalbhaṃ madhuraṃ vacaḥ |
uvāca jagadambā sā mattakokilabhāṣiṇī
||104||इति देववचः श्रुत्वा प्रगल्भं मधुरं वचः ।
उवाच जगदम्बा सा मत्तकोकिलभाषिणी
devyuvāca
prasannāhaṃ sadā devā varadeśaśikhāmaṇiḥ |
bruvantu vibudhāḥ sarve yadeva syāccikīrṣitam
||105||प्रसन्नाहं सदा देवा वरदेशशिखामणिः ।
ब्रुवन्तु विबुधाः सर्वे यदेव स्याच्चिकीर्षितम्
devīvākyaṃ surāḥ śrutvā procurduḥkhasya kāraṇam |
duṣṭadaityasya caritaṃ jagadbādhākaraṃ param
||106||देवीवाक्यं सुराः श्रुत्वा प्रोचुर्दुःखस्य कारणम् ।
दुष्टदैत्यस्य चरितं जगद्बाधाकरं परम्
devabrāhmaṇavedānāṃ helanaṃ nāśanaṃ tathā |
sthānabhraṃśaṃ surāṇāṃ ca kathayāmāsurādṛtāḥ
||107||देवब्राह्मणवेदानां हेलनं नाशनं तथा ।
स्थानभ्रंशं सुराणां च कथयामासुरादृताः
brahmaṇo varadānaṃ ca yathāvatte samūcire |
śrutvā devamukhādvāṇīṃ mahābhagavatī tadā
||108||ब्रह्मणो वरदानं च यथावत्ते समूचिरे ।
श्रुत्वा देवमुखाद्वाणीं महाभगवती तदा
prerayāmāsa hastasthānbhramarānbhrāmarī tadā |
pārśvasthānagnabhāgasthānnānārūpadharāṃstathā
||109||प्रेरयामास हस्तस्थान्भ्रमरान्भ्रामरी तदा ।
पार्श्वस्थानग्नभागस्थान्नानारूपधरांस्तथा
janayāmāsa bahuśo yairvyāptaṃ bhuvanatrayam |
maṭacīyūthavatteṣāṃ samudāyastu nirgataḥ
||110||जनयामास बहुशो यैर्व्याप्तं भुवनत्रयम् ।
मटचीयूथवत्तेषां समुदायस्तु निर्गतः
tadāntarikṣaṃ tairvyāptamandhakāraḥ kṣitāvabhūt |
divi parvataśṛṅgeṣu drumeṣu vipineṣvapi
||111||तदान्तरिक्षं तैर्व्याप्तमन्धकारः क्षितावभूत् ।
दिवि पर्वतशृङ्गेषु द्रुमेषु विपिनेष्वपि
bhramarā eva sañjātāstadadbhutamivābhavat |
te sarve daityavakṣāṃsi dārayāmāsurudgatāḥ
||112||भ्रमरा एव सञ्जातास्तदद्भुतमिवाभवत् ।
ते सर्वे दैत्यवक्षांसि दारयामासुरुद्गताः
naraṃ madhuharaṃ yadvanmakṣikāḥ kopasaṃyutāḥ |
upāyo na ca śastrāṇāṃ tathāstrāṇāṃ tadābhavat
||113||नरं मधुहरं यद्वन्मक्षिकाः कोपसंयुताः ।
उपायो न च शस्त्राणां तथास्त्राणां तदाभवत्
na yuddhaṃ na ca sambhāṣā kevalaṃ maraṇaṃ khalu |
yasminyasminsthale ye ye sthitā daityā yathā yathā
||114||न युद्धं न च सम्भाषा केवलं मरणं खलु ।
यस्मिन्यस्मिन्स्थले ये ये स्थिता दैत्या यथा यथा
tatraiva ca tathā sarve maraṇaṃ prāpurutsmayāḥ |
parasparaṃ samācāro na kasyāpyabhavattadā
||115||तत्रैव च तथा सर्वे मरणं प्रापुरुत्स्मयाः ।
परस्परं समाचारो न कस्याप्यभवत्तदा
kṣaṇamātreṇa te sarve vinaṣṭā daityapuṅgavāḥ |
kṛtvetthaṃ bhramarāḥ kāryaṃ devīnikaṭamāyayuḥ
||116||क्षणमात्रेण ते सर्वे विनष्टा दैत्यपुङ्गवाः ।
कृत्वेत्थं भ्रमराः कार्यं देवीनिकटमाययुः
āścaryametadāścaryamiti lokāḥ samūcire
kiṃ citraṃ jagadambāyā yasyā māyeyamīdṛśī
||117||किं चित्रं जगदम्बाया यस्या मायेयमीदृशी
tato devagaṇāḥ sarve brahmaviṣṇupurogamāḥ |
nimagnā harṣajaladhau pūjayāmāsurambikām
||118||ततो देवगणाः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।
निमग्ना हर्षजलधौ पूजयामासुरम्बिकाम्
nānopacārairvividhairnānopāyanapāṇayaḥ |
jayaśabdaṃ prakurvāṇā mumucuḥ sumanāṃsi ca
||119||नानोपचारैर्विविधैर्नानोपायनपाणयः ।
जयशब्दं प्रकुर्वाणा मुमुचुः सुमनांसि च
divi dundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
peṭhurvedānmuniśreṣṭhā gandharvādyā jagustathā
||120||दिवि दुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पेठुर्वेदान्मुनिश्रेष्ठा गन्धर्वाद्या जगुस्तथा
mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkāḍamaruniḥsvanaiḥ |
ghaṇṭāśaṅkhaninādaiśca vyāptamāsījjagattrayam
||121||मृदङ्गमुरजावीणाढक्काडमरुनिःस्वनैः ।
घण्टाशङ्खनिनादैश्च व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्
nānāstotraistadā stutvā mūrdhnyādhāyājjalīṃstathā |
jaya mātarjayeśānītyevaṃ sarve samūcire
||122||नानास्तोत्रैस्तदा स्तुत्वा मूर्ध्न्याधायाज्जलींस्तथा ।
जय मातर्जयेशानीत्येवं सर्वे समूचिरे
tatastuṣṭā mahādevī varāndattvā pṛthakpṛthak |
svasmiṃśca vipulāṃ bhaktiṃ prārthitā tairdadau ca tām
||123||ततस्तुष्टा महादेवी वरान्दत्त्वा पृथक्पृथक् ।
स्वस्मिंश्च विपुलां भक्तिं प्रार्थिता तैर्ददौ च ताम्
paśyatāmeva devānāmantardhānaṃ gatā tataḥ |
iti te sarvamākhyātaṃ bhrāmaryāścaritaṃ mahat
||124||पश्यतामेव देवानामन्तर्धानं गता ततः ।
इति ते सर्वमाख्यातं भ्रामर्याश्चरितं महत्
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam |
śrutamāścaryajanakaṃ saṃsārārṇavatārakam
||125||पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ।
श्रुतमाश्चर्यजनकं संसारार्णवतारकम्
evaṃ manūnāṃ sarveṣāṃ caritaṃ pāpanāśanam |
devīmāhātmyasaṃyuktaṃ paṭhañśṛṇvañśubhapradam
||126||एवं मनूनां सर्वेषां चरितं पापनाशनम् ।
देवीमाहात्म्यसंयुक्तं पठञ्शृण्वञ्शुभप्रदम्
yaścaitatpaṭhate nityaṃ śṛṇuyādyo'niśaṃ naraḥ |
sarvapāpavinirmukto devīsāyujyamāpnuyāt
||127||यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्योऽनिशं नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो देवीसायुज्यमाप्नुयात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe bhrāmarīcaritravarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||