devīmāhātmye vindhyopākhyānavarṇanam
sūtauvāca
evaṃ samupadiśyāyaṃ devarṣiḥ paramaḥ svarāṭ |
jagāma brahmaṇo lokaṃ svairacārī mahāmuniḥ
||1||एवं समुपदिश्यायं देवर्षिः परमः स्वराट् ।
जगाम ब्रह्मणो लोकं स्वैरचारी महामुनिः
gate munivare vindhyaścintāṃ lebhe'napāyinīm |
naiva śāntiṃ sa lebhe ca sadāntaḥkṛtaśocanaḥ
||2||गते मुनिवरे विन्ध्यश्चिन्तां लेभेऽनपायिनीम् ।
नैव शान्तिं स लेभे च सदान्तःकृतशोचनः
kathaṃ kiṃ tvatra me kāryaṃ kathaṃ meruṃ jayāmyaham |
naiva śāntiṃ labhe nāpi svāsthyaṃ me mānase bhavet
||3||कथं किं त्वत्र मे कार्यं कथं मेरुं जयाम्यहम् ।
नैव शान्तिं लभे नापि स्वास्थ्यं मे मानसे भवेत्
(dhigutsāhaṃ ca mānaṃ ca dhiṅme kīrtiṃ ca dhikkulam) dhigbalaṃ me pauruṣaṃ dhik smṛtaṃ pūrvairmahātmabhiḥ |
evaṃ cintayamānasya vindhyasya manasi sphuṭam
||4||(धिगुत्साहं च मानं च धिङ्मे कीर्तिं च धिक्कुलम्) धिग्बलं मे पौरुषं धिक् स्मृतं पूर्वैर्महात्मभिः ।
एवं चिन्तयमानस्य विन्ध्यस्य मनसि स्फुटम्
prādurbhūtā matiḥ kārye kartavye doṣakāriṇī |
merupradakṣiṇāṃ kurvannityameva divākaraḥ
||5||प्रादुर्भूता मतिः कार्ये कर्तव्ये दोषकारिणी ।
मेरुप्रदक्षिणां कुर्वन्नित्यमेव दिवाकरः
sagraharkṣagaṇopetaḥ sadā dṛpyatyayaṃ nagaḥ |
tasya mārgasya saṃrodhaṃ kariṣyāmi nijaiḥ karaiḥ
||6||सग्रहर्क्षगणोपेतः सदा दृप्यत्ययं नगः ।
तस्य मार्गस्य संरोधं करिष्यामि निजैः करैः
tadā niruddho dyumaṇiḥ parikrāmetkathaṃ nagam |
evaṃ mārge niruddhe tu mayā dinakarasya ca
||7||तदा निरुद्धो द्युमणिः परिक्रामेत्कथं नगम् ।
एवं मार्गे निरुद्धे तु मया दिनकरस्य च
bhagnadarpo divyanago bhaviṣyati viniścayam |
evaṃ niścitya vindhyādriḥ khaṃ spṛśan vavṛdhe bhujaiḥ
||8||भग्नदर्पो दिव्यनगो भविष्यति विनिश्चयम् ।
एवं निश्चित्य विन्ध्याद्रिः खं स्पृशन् ववृधे भुजैः
mahonnataiḥ śṛṅgavaraiḥ sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ |
kadodeṣyati bhāsvāṃstaṃ rodhayiṣyāmyahaṃ kadā
||9||महोन्नतैः शृङ्गवरैः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः ।
कदोदेष्यति भास्वांस्तं रोधयिष्याम्यहं कदा
evaṃ sañcintayānasya sā vyatīyāya śarvarī |
prabhātaṃ vimalaṃ jajñe diśo vitimirāḥ karaiḥ
||10||एवं सञ्चिन्तयानस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ।
प्रभातं विमलं जज्ञे दिशो वितिमिराः करैः
kurvansa nirgato bhānurudayāyodaye girau |
prakāśate sma vimalaṃ nabho bhānukaraiḥ śubhaiḥ
||11||कुर्वन्स निर्गतो भानुरुदयायोदये गिरौ ।
प्रकाशते स्म विमलं नभो भानुकरैः शुभैः
vikāsaṃ nalinī bheje mīlanaṃ ca kumudvatī |
svāni kāryāṇi sarve ca lokāḥ samupatasthire
||12||विकासं नलिनी भेजे मीलनं च कुमुद्वती ।
स्वानि कार्याणि सर्वे च लोकाः समुपतस्थिरे
havyaṃ kavyaṃ bhūtabaliṃ devānāṃ ca pravardhayan |
prāhṇāparāhṇamadhyāhnavibhāgena tviṣāṃ patiḥ
||13||हव्यं कव्यं भूतबलिं देवानां च प्रवर्धयन् ।
प्राह्णापराह्णमध्याह्नविभागेन त्विषां पतिः
evaṃ prācīṃ tathāgneyīṃ samāśvāsya viyoginīm |
jvalantīṃ cirakālīnavirahādiva kāminīm
||14||एवं प्राचीं तथाग्नेयीं समाश्वास्य वियोगिनीम् ।
ज्वलन्तीं चिरकालीनविरहादिव कामिनीम्
bhāskaro'tha kṛśānośca diśaṃ nūnaṃ vihāya ca |
yāmyāṃ gantuṃ tatastūrṇaṃ pratasthe kamalākaraḥ
||15||भास्करोऽथ कृशानोश्च दिशं नूनं विहाय च ।
याम्यां गन्तुं ततस्तूर्णं प्रतस्थे कमलाकरः
na śaśākāgrato gantuṃ tato'nūrurvyajijñapat |
anūruruvāca |
bhāno mānonnato vindhyo nirudhya gaganaṃ sthitaḥ
||16||न शशाकाग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत् ।
अनूरुरुवाच ।
भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निरुध्य गगनं स्थितः
spardhate meruṇā prepsustvaddattāṃ ca pradakṣiṇām |
sūta uvāca |
anūruvākyamākarṇya savitā hyāsa cintayan
||17||स्पर्धते मेरुणा प्रेप्सुस्त्वद्दत्तां च प्रदक्षिणाम् ।
सूत उवाच ।
अनूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता ह्यास चिन्तयन्
aho gaganamārgo'pi rudhyate cātivismayaḥ |
prāyaḥ śūro na kiṃ kuryādutpathe vartmani sthitaḥ
||18||अहो गगनमार्गोऽपि रुध्यते चातिविस्मयः ।
प्रायः शूरो न किं कुर्यादुत्पथे वर्त्मनि स्थितः
niruddho no vājimārgo daivaṃ hi balavattaram |
rāhubāhugrahavyagro yaḥ kṣaṇaṃ nāvatiṣṭhate
||19||निरुद्धो नो वाजिमार्गो दैवं हि बलवत्तरम् ।
राहुबाहुग्रहव्यग्रो यः क्षणं नावतिष्ठते
sa ciraṃ ruddhamārgo'pi kiṃ karoti vidhirbalī |
evaṃ ca mārge saṃruddhe lokāḥ sarve ca seśvarāḥ
||20||स चिरं रुद्धमार्गोऽपि किं करोति विधिर्बली ।
एवं च मार्गे संरुद्धे लोकाः सर्वे च सेश्वराः
nānvavindanta śaraṇaṃ kartavyaṃ nānvapadyata |
citraguptādayaḥ sarve kālaṃ jānanti sūryataḥ
||21||नान्वविन्दन्त शरणं कर्तव्यं नान्वपद्यत ।
चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानन्ति सूर्यतः
saṃruddho vindhyagiriṇā aho daivaviparyayaḥ |
yadā niruddhaḥ savitā giriṇā spardhayā tadā
||22||संरुद्धो विन्ध्यगिरिणा अहो दैवविपर्ययः ।
यदा निरुद्धः सविता गिरिणा स्पर्धया तदा
naṣṭaḥ svāhāsvadhākāro naṣṭaprāyamabhūjjagat |
evaṃ ca pāścimā lokā dākṣiṇātyāstathaiva ca
||23||नष्टः स्वाहास्वधाकारो नष्टप्रायमभूज्जगत् ।
एवं च पाश्चिमा लोका दाक्षिणात्यास्तथैव च
nidrāmīlitacakṣuṣkā niśāmeva prapedire |
prāñcastathottarāhāśca tīkṣṇatāpapratāpitāḥ
||24||निद्रामीलितचक्षुष्का निशामेव प्रपेदिरे ।
प्राञ्चस्तथोत्तराहाश्च तीक्ष्णतापप्रतापिताः
mṛtā naṣṭāśca bhagnāśca vināśamabhajan prajāḥ |
hāhābhūtaṃ jagatsarvaṃ svadhākavyavivarjitam |
devāḥ sendrāḥ samudvignāḥ kiṃ kurma itivādinaḥ
||25||मृता नष्टाश्च भग्नाश्च विनाशमभजन् प्रजाः ।
हाहाभूतं जगत्सर्वं स्वधाकव्यविवर्जितम् ।
देवाः सेन्द्राः समुद्विग्नाः किं कुर्म इतिवादिनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe devīmāhātmye vindhyopākhyānavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||