manukṛtaṃ devīstavanam
nārada uvāca
bhagavan bhūtabhavyeśa nārāyaṇa sanātana |
ākhyātaṃ paramāścaryaṃ devīcāritramuttamam
||1||भगवन् भूतभव्येश नारायण सनातन ।
आख्यातं परमाश्चर्यं देवीचारित्रमुत्तमम्
prādurbhāvaḥ paro mātuḥ kāryārthamasuradruhām |
adhikārāptiruktātra devīpūrṇakṛpāvaśāt
||2||प्रादुर्भावः परो मातुः कार्यार्थमसुरद्रुहाम् ।
अधिकाराप्तिरुक्तात्र देवीपूर्णकृपावशात्
adhunā śrotumicchāmi yena prīṇāti sarvadā |
svabhaktānparipuṣṇāti tamācāraṃ vada prabho
||3||अधुना श्रोतुमिच्छामि येन प्रीणाति सर्वदा ।
स्वभक्तान्परिपुष्णाति तमाचारं वद प्रभो
śrīnārāyaṇa uvāca
śṛṇu nārada tattvajña sadācāravidhikramam |
yadanuṣṭhānamātreṇa devī prīṇāti sarvadā
||4||शृणु नारद तत्त्वज्ञ सदाचारविधिक्रमम् ।
यदनुष्ठानमात्रेण देवी प्रीणाति सर्वदा
prātarutthāya kartavyaṃ yad dvijena dine dine |
tadahaṃ sampravakṣyāmi dvijānāmupakārakam
||5||प्रातरुत्थाय कर्तव्यं यद् द्विजेन दिने दिने ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि द्विजानामुपकारकम्
udayāstamayaṃ yāvad dvijaḥ satkarmakṛdbhavet |
nityanaimittikairyuktaḥ kāmyaiścānyairagarhitaiḥ
||6||उदयास्तमयं यावद् द्विजः सत्कर्मकृद्भवेत् ।
नित्यनैमित्तिकैर्युक्तः काम्यैश्चान्यैरगर्हितैः
ātmanaśca sahāyārthaṃ pitā mātā na tiṣṭhati |
na putradārā na jñātirdharmastiṣṭhati kevalam
||7||आत्मनश्च सहायार्थं पिता माता न तिष्ठति ।
न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलम्
tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinu sādhanaiḥ |
dharmeṇaiva sahāyāttu tamastarati dustaram
||8||तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं सञ्चिनु साधनैः ।
धर्मेणैव सहायात्तु तमस्तरति दुस्तरम्
ācāraḥ prathamo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca |
tasmādasminsamāyukto nityaṃ syādātmano dvijaḥ
||9||आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च ।
तस्मादस्मिन्समायुक्तो नित्यं स्यादात्मनो द्विजः
ācārāllabhate cāyurācārāllabhate prajāḥ |
ācārādannamakṣayyamācāro hanti pātakam
||10||आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते प्रजाः ।
आचारादन्नमक्षय्यमाचारो हन्ति पातकम्
ācāraḥ paramo dharmo nṛṇāṃ kalyāṇakārakaḥ |
iha loke sukhī bhūtvā paratra labhate sukham
||11||आचारः परमो धर्मो नृणां कल्याणकारकः ।
इह लोके सुखी भूत्वा परत्र लभते सुखम्
ajñānāndhajanānāṃ tu mohitairbhrāmitātmanām |
dharmarūpo mahādīpo muktimārgapradarśakaḥ
||12||अज्ञानान्धजनानां तु मोहितैर्भ्रामितात्मनाम् ।
धर्मरूपो महादीपो मुक्तिमार्गप्रदर्शकः
ācārātprāpyate śraiṣṭhyamācārātkarma labhyate |
karmaṇo jāyate jñānamiti vākyaṃ manoḥ smṛtam
||13||आचारात्प्राप्यते श्रैष्ठ्यमाचारात्कर्म लभ्यते ।
कर्मणो जायते ज्ञानमिति वाक्यं मनोः स्मृतम्
sarvadharmavariṣṭho'yamācāraḥ paramaṃ tapaḥ |
tadeva jñānamuddiṣṭaṃ tena sarvaṃ prasādhyate
||14||सर्वधर्मवरिष्ठोऽयमाचारः परमं तपः ।
तदेव ज्ञानमुद्दिष्टं तेन सर्वं प्रसाध्यते
yastvācāravihīno'tra vartate dvijasattamaḥ |
sa śūdravad bahiṣkāryo yathā śūdrastathaiva saḥ
||15||यस्त्वाचारविहीनोऽत्र वर्तते द्विजसत्तमः ।
स शूद्रवद् बहिष्कार्यो यथा शूद्रस्तथैव सः
ācāro dvividhaḥ proktaḥ śāstrīyo laukikastathā |
ubhāvapi prakartavyau na tyājyau śubhamicchatā
||16||आचारो द्विविधः प्रोक्तः शास्त्रीयो लौकिकस्तथा ।
उभावपि प्रकर्तव्यौ न त्याज्यौ शुभमिच्छता
grāmadharmā jātidharmā deśadharmāḥ kulodbhavāḥ |
parigrāhyā nṛbhiḥ sarvairnaiva tām̐llaṅghayenmune
||17||ग्रामधर्मा जातिधर्मा देशधर्माः कुलोद्भवाः ।
परिग्राह्या नृभिः सर्वैर्नैव ताँल्लङ्घयेन्मुने
durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ |
duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhinā vyāpta eva ca
||18||दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।
दुःखभागी च सततं व्याधिना व्याप्त एव च
parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau |
dharmamapyasukhodarkaṃ lokavidviṣṭameva ca
||19||परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।
धर्ममप्यसुखोदर्कं लोकविद्विष्टमेव च
nārada uvāca
bahutvādiha śāstrāṇāṃ niścayaḥ syātkathaṃ mune |
kiyatpramāṇaṃ tad brūhi dharmamārgavinirṇaye
||20||बहुत्वादिह शास्त्राणां निश्चयः स्यात्कथं मुने ।
कियत्प्रमाणं तद् ब्रूहि धर्ममार्गविनिर्णये
śrīnārāyaṇa uvāca
śrutismṛtī ubhe netre purāṇaṃ hṛdayaṃ smṛtam |
etattrayokta eva syāddharmo nānyatra kutracit
||21||श्रुतिस्मृती उभे नेत्रे पुराणं हृदयं स्मृतम् ।
एतत्त्रयोक्त एव स्याद्धर्मो नान्यत्र कुत्रचित्
virodho yatra tu bhavettrayāṇāṃ ca parasparam |
śrutistatra pramāṇaṃ syād dvayordvaidhe smṛtirvarā
||22||विरोधो यत्र तु भवेत्त्रयाणां च परस्परम् ।
श्रुतिस्तत्र प्रमाणं स्याद् द्वयोर्द्वैधे स्मृतिर्वरा
śrutidvaidhaṃ bhavedyatra tatra dharmāvubhau smṛtau |
smṛtidvaidhaṃ tu yatra syādviṣayaḥ kalpyatāṃ pṛthak
||23||श्रुतिद्वैधं भवेद्यत्र तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।
स्मृतिद्वैधं तु यत्र स्याद्विषयः कल्प्यतां पृथक्
purāṇeṣu kvaciccaiva tantradṛṣṭaṃ yathātatham |
dharmaṃ vadanti taṃ dharmaṃ gṛhṇīyānna kathañcana
||24||पुराणेषु क्वचिच्चैव तन्त्रदृष्टं यथातथम् ।
धर्मं वदन्ति तं धर्मं गृह्णीयान्न कथञ्चन
vedāvirodhi cettantraṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ |
pratyakṣaśrutiruddhaṃ yattatpramāṇaṃ bhavenna ca
||25||वेदाविरोधि चेत्तन्त्रं तत्प्रमाणं न संशयः ।
प्रत्यक्षश्रुतिरुद्धं यत्तत्प्रमाणं भवेन्न च
sarvathā veda evāsau dharmamārgapramāṇakaḥ |
tenāviruddhaṃ yatkiñcittatpramāṇaṃ na cānyathā
||26||सर्वथा वेद एवासौ धर्ममार्गप्रमाणकः ।
तेनाविरुद्धं यत्किञ्चित्तत्प्रमाणं न चान्यथा
yo vedadharmamujjhitya vartate'nyapramāṇataḥ |
kuṇḍāni tasya śikṣārthaṃ yamaloke vasanti hi
||27||यो वेदधर्ममुज्झित्य वर्ततेऽन्यप्रमाणतः ।
कुण्डानि तस्य शिक्षार्थं यमलोके वसन्ति हि
tasmātsarvaprayatnena vedoktaṃ dharmamāśrayet |
smṛtiḥ purāṇamanyadvā tantraṃ vā śāstrameva ca
||28||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेदोक्तं धर्ममाश्रयेत् ।
स्मृतिः पुराणमन्यद्वा तन्त्रं वा शास्त्रमेव च
tanmūlatve pramāṇaṃ syānnānyathā tu kadācana |
ye kuśāstrābhiyogena vartayantīha mānavān
||29||तन्मूलत्वे प्रमाणं स्यान्नान्यथा तु कदाचन ।
ये कुशास्त्राभियोगेन वर्तयन्तीह मानवान्
adhomukhordhvapādāste yāsyanti narakārṇavam |
kāmācārāḥ pāśupatāstathā vai liṅgadhāriṇaḥ
||30||अधोमुखोर्ध्वपादास्ते यास्यन्ति नरकार्णवम् ।
कामाचाराः पाशुपतास्तथा वै लिङ्गधारिणः
taptamudrāṅkitā ye ca vaikhānasamatānugāḥ |
te sarve nirayaṃ yānti vedamārgabahiṣkṛtāḥ
||31||तप्तमुद्राङ्किता ये च वैखानसमतानुगाः ।
ते सर्वे निरयं यान्ति वेदमार्गबहिष्कृताः
vedoktameva saddharmaṃ tasmātkuryānnaraḥ sadā |
utthāyotthāya boddhavyaṃ kiṃ mayādya kṛtaṃ kṛtam
||32||वेदोक्तमेव सद्धर्मं तस्मात्कुर्यान्नरः सदा ।
उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किं मयाद्य कृतं कृतम्
dattaṃ vā dāpitaṃ vāpi vākyenāpi ca bhāṣitam |
upapāpeṣu sarveṣu pātakeṣu mahatsvapi
||33||दत्तं वा दापितं वापि वाक्येनापि च भाषितम् ।
उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्स्वपि
avāpya rajanīyāmaṃ brahmadhyānaṃ samācaret |
ūrusthottānacaraṇaḥ savye corau tathottaram
||34||अवाप्य रजनीयामं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ।
ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये चोरौ तथोत्तरम्
uttānaṃ kiñciduttānaṃ mukhamavaṣṭabhya corasā |
nimīlitākṣaḥ sattvastho dantairdantānna saṃspṛśet
||35||उत्तानं किञ्चिदुत्तानं मुखमवष्टभ्य चोरसा ।
निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्
tālusthācalajihvaśca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ |
sanniruddhendriyagrāmo nātinimnasthitāsanaḥ
||36||तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः ।
सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामो नातिनिम्नस्थितासनः
dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmamupakramet |
tato dhyeyaḥ sthito yo'sau hṛdaye dīpavatprabhuḥ
||37||द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्राणायाममुपक्रमेत् ।
ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः
dhārayettatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayedbudhaḥ |
sadhūmaśca vidhūmaśca sagarbhaścāpyagarbhakaḥ
||38||धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयेद्बुधः ।
सधूमश्च विधूमश्च सगर्भश्चाप्यगर्भकः
salakṣyaścāpyalakṣyaśca prāṇāyāmastu ṣaḍvidhaḥ |
prāṇāyāmasamo yogaḥ prāṇāyāma itīritaḥ
||39||सलक्ष्यश्चाप्यलक्ष्यश्च प्राणायामस्तु षड्विधः ।
प्राणायामसमो योगः प्राणायाम इतीरितः
prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ |
varṇatrayātmakā hyete recapūrakakumbhakāḥ
||40||प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।
वर्णत्रयात्मका ह्येते रेचपूरककुम्भकाः
sa eva praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ |
iḍayā vāyumāropya pūrayitvodare sthitam
||41||स एव प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः ।
इडया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरे स्थितम्
śanaiḥ ṣoḍaśamātrābhiranyayā taṃ virecayet |
evaṃ sadhūmaḥ prāṇānāmāyāmaḥ kathito mune
||42||शनैः षोडशमात्राभिरन्यया तं विरेचयेत् ।
एवं सधूमः प्राणानामायामः कथितो मुने
ādhāreliṅganābhiprakaṭitahṛdaye tālumūle lalāṭe dve patre ṣoḍaśāre dvidaśadaśadaladvādaśārdhe catuṣke |
vāsānte bālamadhye ḍaphakatasahite kaṇṭhadeśe svarāṇāṃ haṃkṣaṃtattvārthayuktaṃ sakaladalagataṃ varṇarūpaṃ namāmi
||43||आधारेलिङ्गनाभिप्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदलद्वादशार्धे चतुष्के ।
वासान्ते बालमध्ये डफकतसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हंक्षंतत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि
aruṇakamalasaṃsthā tadrajaḥpuñjavarṇā haraniyamitacihnā padmatantusvarūpā |
ravihutavaharākānāyakāsyastanāḍhyā sakṛdapi yadi citte saṃvasetsyātsa bhuktaḥ
||44||अरुणकमलसंस्था तद्रजःपुञ्जवर्णा हरनियमितचिह्ना पद्मतन्तुस्वरूपा ।
रविहुतवहराकानायकास्यस्तनाढ्या सकृदपि यदि चित्ते संवसेत्स्यात्स भुक्तः
sthitiḥ saiva gatiryātrā matiścintā stutirvacaḥ |
ahaṃ sarvātmako devaḥ stutiḥ sarvaṃ tvadarcanam
||45||स्थितिः सैव गतिर्यात्रा मतिश्चिन्ता स्तुतिर्वचः ।
अहं सर्वात्मको देवः स्तुतिः सर्वं त्वदर्चनम्
ahaṃ devī na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk |
saccidānandarūpo'haṃ svātmānamiti cintayet
||46||अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् ।
सच्चिदानन्दरूपोऽहं स्वात्मानमिति चिन्तयेत्
prakāśamānāṃ prathame prayāṇe pratiprayāṇe'pyamṛtāyamānām |
antaḥpadavyāmanusañcarantī- mānandarūpāmabalāṃ prapadye
||47||प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् ।
अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये
tato nijabrahmarandhre dhyāyettaṃ gurumīśvaram |
upacārairmānasaiśca pūjayettu yathāvidhi
||48||ततो निजब्रह्मरन्ध्रे ध्यायेत्तं गुरुमीश्वरम् ।
उपचारैर्मानसैश्च पूजयेत्तु यथाविधि
stuvītānena mantreṇa sādhako niyatātmavān |
gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ |
gurureva paraṃ brahma tasmai śrīgurave namaḥ
||49||स्तुवीतानेन मन्त्रेण साधको नियतात्मवान् ।
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe manukṛtaṃ devīstavanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||