gāyatrīpuraścaraṇavidhikathanam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ brahman gāyatryā pāpanāśanam |
puraścaraṇakaṃ puṇyaṃ yathaiṣṭaphaladāyakam
||1||अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् गायत्र्या पापनाशनम् ।
पुरश्चरणकं पुण्यं यथैष्टफलदायकम्
parvatāgre nadītīre bilvamūle jalāśaye |
goṣṭhe devālaye'śvatthe udyāne tulasīvane
||2||पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये ।
गोष्ठे देवालयेऽश्वत्थे उद्याने तुलसीवने
puṇyakṣetre guroḥ pārśve cittaikāgryasthale'pi ca |
puraścaraṇakṛnmantrī sidhyatyeva na saṃśayaḥ
||3||पुण्यक्षेत्रे गुरोः पार्श्वे चित्तैकाग्र्यस्थलेऽपि च ।
पुरश्चरणकृन्मन्त्री सिध्यत्येव न संशयः
yasya kasyāpi mantrasya puraścaraṇamārabhet |
vyāhṛtitrayasaṃyuktāṃ gāyatrīṃ cāyutaṃ japet
||4||यस्य कस्यापि मन्त्रस्य पुरश्चरणमारभेत् ।
व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्रीं चायुतं जपेत्
nṛsiṃhārkavarāhāṇāṃ tāntrikaṃ vaidikaṃ tathā |
vinā japtvā tu gāyatrīṃ tatsarvaṃ niṣkalaṃ bhavet
||5||नृसिंहार्कवराहाणां तान्त्रिकं वैदिकं तथा ।
विना जप्त्वा तु गायत्रीं तत्सर्वं निष्कलं भवेत्
sarve śāktā dvijāḥ proktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ |
ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram
||6||सर्वे शाक्ता द्विजाः प्रोक्ता न शैवा न च वैष्णवाः ।
आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्
mantraṃ saṃśodhya yatnena puraścaraṇatatparaḥ |
mantraśodhanapūrvāṅgamātmaśodhanamuttamam
||7||मन्त्रं संशोध्य यत्नेन पुरश्चरणतत्परः ।
मन्त्रशोधनपूर्वाङ्गमात्मशोधनमुत्तमम्
ātmatattvaśodhanāya trilakṣaṃ prajapedbudhaḥ |
athavā caikalakṣaṃ tu śrutiproktena vartmanā
||8||आत्मतत्त्वशोधनाय त्रिलक्षं प्रजपेद्बुधः ।
अथवा चैकलक्षं तु श्रुतिप्रोक्तेन वर्त्मना
ātmaśuddhiṃ vinā karturjapahomādikāḥ kriyāḥ |
niṣphalāstāstu vijñeyāḥ kāraṇaṃ śruticoditam
||9||आत्मशुद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः ।
निष्फलास्तास्तु विज्ञेयाः कारणं श्रुतिचोदितम्
tapasā tāpayeddehaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet |
tapasā svargamāpnoti tapasā vindate mahat
||10||तपसा तापयेद्देहं पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।
तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्
kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpada ātmanaḥ |
dhanena vaiśyaḥ śūdrastu japahomairdvijottamaḥ |
11 ataeva tu viprendra tapaḥ kuryātprayatnataḥ |
śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam |
12 śodhayedvidhimārgeṇa kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ |
athānnaśuddhikaraṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada |
13 ayācitoñchaśuklākhyabhikṣāvṛtticatuṣṭayam |
tāntrikairvaidikaiścaivaṃ proktānnasya viśuddhatā |
14 bhikṣānnaṃ śuddhamānīya kṛtvā bhāgacatuṣṭayam |
ekaṃ bhāgaṃ dvijebhyastu gogrāsastu dvitīyakaḥ |
15 atithibhyastṛtīyastu tadūrdhvaṃ tu svabhāryayoḥ |
āśramasya yathā yasya kṛtvā grāsavidhiṃ kramāt |
16 ādau kṣiptvā tu gomūtraṃ yathāśakti yathākramam |
tadūrdhvaṃ grāsasaṃkhyā syādvānaprasthagṛhasthayoḥ |
17 kukkuṭāṇḍapramāṇaṃ tu grāsamānaṃ vidhīyate |
aṣṭau grāsā gṛhasthasya vanasthasya tadardhakam |
18 brahmacārī yatheṣṭaṃ ca gomūtraṃ vidhipūrvakam |
prokṣaṇaṃ navavāraṃ ca ṣaḍvāraṃ ca trivārakam |
19 niśchidraṃ ca karaṃ kṛtvā sāvitrīṃ ca tadityṛcam |
mantramuccārya manasā prokṣaṇe vidhirucyate |
20 cauro vā yadi cāṇḍālo vaiśyaḥ kṣatrastathaiva ca |
annaṃ dadyāttu yaḥ kaścidadhamo vidhirucyate |
21 śūdrānnaṃ śūdrasamparkaṃ śūdreṇa ca sahāśanam |
te yānti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandradivākarau |
22 gāyatrīcchando mantrasya yathāsaṃkhyākṣarāṇi ca |
tāvallakṣāṇi kartavyaṃ puraścaraṇakaṃ tathā |
23 dvātriṃśallakṣamānaṃ tu viśvāmitramataṃ tathā |
jīvahīno yathā dehaḥ sarvakarmasu na kṣamaḥ |
24 puraścaraṇahīnastu tathā mantraḥ prakīrtitaḥ |
jyeṣṭhāṣāḍhau bhādrapadaṃ pauṣaṃ tu malamāsakam |
25 aṅgāraṃ śanivāraṃ ca vyatīpātaṃ ca vaidhṛtim |
aṣṭamīṃ navamīṃ ṣaṣṭhīṃ caturthīṃ ca trayodaśīm |
26 caturdaśīmamāvāsyāṃ pradoṣaṃ ca tathā niśām |
yamāgnirudrasarpendravasuśravaṇajanmabham |
27 meṣakarkatulākumbhānmakaraṃ caiva varjayet |
sarvāṇyetāni varjyāni puraścaraṇakarmaṇi |
28 candratārānukūle ca śuklapakṣe viśeṣataḥ |
puraścaraṇakaṃ kuryānmantrasiddhiḥ prajāyate |
29 svastivācanakaṃ kuryānnāndīśrāddhaṃ yathāvidhi |
viprānsantarpya yatnena bhojanācchādanādibhiḥ |
30 ārabhettu tataḥ paścādanujñānapuraḥsaram |
pratyaṅmukhaḥ śivasthāne dvijaścānyatame japet |
31 kāśīpurī ca kedāro mahākālo'tha nāsikam |
tryambakaṃ ca mahākṣetraṃ pañca dīpā ime bhuvi |
32 sarvatraiva hi dīpastu kūrmāsanamiti smṛtam |
prārambhadinamārabhya samāptidivasāvadhi |
33 na nyūnaṃ nātiriktaṃ ca japaṃ kuryāddine dine |
nairantaryeṇa kurvanti puraścaryāṃ munīśvarāḥ |
34 prātarārabhya vidhivajjapenmadhyadināvadhi |
manaḥsaṃharaṇaṃ śaucaṃ dhyānaṃ mantrārthacintanam |
35 gāyatrīcchando mantrasya yathāsaṃkhyākṣarāṇi ca |
tāvallakṣāṇi kartavyaṃ puraścaraṇakaṃ tathā |
36 juhuyāttaddaśāṃśena saghṛtena payo'ndhasā |
tilaiḥ patraiḥ prasūnaiśca yavaiśca madhurānvitaiḥ |
37 kuryāddaśāṃśato homaṃ tataḥ siddho bhavenmanuḥ |
gāyatrī caiva saṃsevyā dharmakāmārthamokṣadā |
38 nitye naimittike kāmye tritaye tu parāyaṇaḥ |
gāyatryāstu paraṃ nāsti iha loke paratra ca |
39 madhyāhnamitabhuṅ maunī triḥsnānārcanatatparaḥ |
jale lakṣatrayaṃ dhīmānananyamānasakriyaḥ |
40 karmaṇā yo japetpaścātkarmabhiḥ svecchayāpi vā |
yāvatkāryaṃ na sidhyettu tāvatkuryājjapādikam |
41 sāmānyakāmyakarmādau yathāvadvidhirucyate |
ādityasyodaye snātvā sahasraṃ pratyahaṃ japet |
42 āyurārogyamaiśvaryaṃ dhanaṃ ca labhate dhruvam |
ṣaṇmāsaṃ vā trimāsaṃ vā varṣānte siddhimāpnuyāt |
43 padmānāṃ lakṣahomena ghṛtāktānāṃ hutāśane |
prāpnoti nikhilaṃ mokṣaṃ sidhyatyeva na saṃśayaḥ |
44 mantrasiddhiṃ vinā karturjapahomādikāḥ kriyāḥ |
kāmyaṃ vā yadi vā mokṣaḥ sarvaṃ taniṣphalaṃ bhavet |
45 pañcaviṃśatilakṣeṇa dadhnā kṣīreṇa vā hutāt |
svadehe sidhyate janturmaharṣīṇāṃ mataṃ tathā |
46 aṣṭāṅgayogasiddhyā ca naraḥ prāpnoti yatphalam |
tatphalaṃ siddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā |
47 śakto vāpi tvaśakto vā āhāraṃ niyataṃ caret |
ṣaṇmāsāttasya siddhiḥ syādgurubhaktirataḥ sadā |
48 ekāhaṃ pañcagavyāśī caikāhaṃ mārutāśanaḥ |
ekāhaṃ brāhmaṇānnāśī gāyatrījapakṛdbhavet |
49 snātvā gaṅgāditīrtheṣu śatamantarjale japet |
śatenāpastataḥ pītvā sarvapāpaiḥ pramucyate |
50 cāndrāyaṇādikṛcchrasya phalaṃ prāpnoti niścitam |
rājā vā yadi vā viprastapaḥ kuryātsvake gṛhe |
51 gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'thavāpi ca |
adhikāraparatvena phalaṃ yajñādipūrvakam |
52 śrautasmārtādikaṃ karma kriyate mokṣakāṅkṣibhiḥ |
sāgnikaśca sadācāro vidvadbhiśca suśikṣitaḥ |
53 tataḥ kuryātprayatnena phalamūlodakādibhiḥ |
bhikṣānnaṃ śuddhamaśnīyādaṣṭau grāsānsvayaṃ bhujet |
54 evaṃ puraścaraṇakaṃ kṛtvā mantrasiddhimavāpnuyāt |
devarṣe yadanuṣṭhānāddāridryaṃ vilayaṃ vrajet |
yacchrutvāpi ca puṇyānāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt
||11||क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापद आत्मनः ।
धनेन वैश्यः शूद्रस्तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ।
११ अतएव तु विप्रेन्द्र तपः कुर्यात्प्रयत्नतः ।
शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम् ।
१२ शोधयेद्विधिमार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।
अथान्नशुद्धिकरणं वक्ष्यामि शृणु नारद ।
१३ अयाचितोञ्छशुक्लाख्यभिक्षावृत्तिचतुष्टयम् ।
तान्त्रिकैर्वैदिकैश्चैवं प्रोक्तान्नस्य विशुद्धता ।
१४ भिक्षान्नं शुद्धमानीय कृत्वा भागचतुष्टयम् ।
एकं भागं द्विजेभ्यस्तु गोग्रासस्तु द्वितीयकः ।
१५ अतिथिभ्यस्तृतीयस्तु तदूर्ध्वं तु स्वभार्ययोः ।
आश्रमस्य यथा यस्य कृत्वा ग्रासविधिं क्रमात् ।
१६ आदौ क्षिप्त्वा तु गोमूत्रं यथाशक्ति यथाक्रमम् ।
तदूर्ध्वं ग्राससंख्या स्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः ।
१७ कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रासमानं विधीयते ।
अष्टौ ग्रासा गृहस्थस्य वनस्थस्य तदर्धकम् ।
१८ ब्रह्मचारी यथेष्टं च गोमूत्रं विधिपूर्वकम् ।
प्रोक्षणं नववारं च षड्वारं च त्रिवारकम् ।
१९ निश्छिद्रं च करं कृत्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् ।
मन्त्रमुच्चार्य मनसा प्रोक्षणे विधिरुच्यते ।
२० चौरो वा यदि चाण्डालो वैश्यः क्षत्रस्तथैव च ।
अन्नं दद्यात्तु यः कश्चिदधमो विधिरुच्यते ।
२१ शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कं शूद्रेण च सहाशनम् ।
ते यान्ति नरकं घोरं यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।
२२ गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च ।
तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा ।
२३ द्वात्रिंशल्लक्षमानं तु विश्वामित्रमतं तथा ।
जीवहीनो यथा देहः सर्वकर्मसु न क्षमः ।
२४ पुरश्चरणहीनस्तु तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः ।
ज्येष्ठाषाढौ भाद्रपदं पौषं तु मलमासकम् ।
२५ अङ्गारं शनिवारं च व्यतीपातं च वैधृतिम् ।
अष्टमीं नवमीं षष्ठीं चतुर्थीं च त्रयोदशीम् ।
२६ चतुर्दशीममावास्यां प्रदोषं च तथा निशाम् ।
यमाग्निरुद्रसर्पेन्द्रवसुश्रवणजन्मभम् ।
२७ मेषकर्कतुलाकुम्भान्मकरं चैव वर्जयेत् ।
सर्वाण्येतानि वर्ज्यानि पुरश्चरणकर्मणि ।
२८ चन्द्रतारानुकूले च शुक्लपक्षे विशेषतः ।
पुरश्चरणकं कुर्यान्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ।
२९ स्वस्तिवाचनकं कुर्यान्नान्दीश्राद्धं यथाविधि ।
विप्रान्सन्तर्प्य यत्नेन भोजनाच्छादनादिभिः ।
३० आरभेत्तु ततः पश्चादनुज्ञानपुरःसरम् ।
प्रत्यङ्मुखः शिवस्थाने द्विजश्चान्यतमे जपेत् ।
३१ काशीपुरी च केदारो महाकालोऽथ नासिकम् ।
त्र्यम्बकं च महाक्षेत्रं पञ्च दीपा इमे भुवि ।
३२ सर्वत्रैव हि दीपस्तु कूर्मासनमिति स्मृतम् ।
प्रारम्भदिनमारभ्य समाप्तिदिवसावधि ।
३३ न न्यूनं नातिरिक्तं च जपं कुर्याद्दिने दिने ।
नैरन्तर्येण कुर्वन्ति पुरश्चर्यां मुनीश्वराः ।
३४ प्रातरारभ्य विधिवज्जपेन्मध्यदिनावधि ।
मनःसंहरणं शौचं ध्यानं मन्त्रार्थचिन्तनम् ।
३५ गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च ।
तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा ।
३६ जुहुयात्तद्दशांशेन सघृतेन पयोऽन्धसा ।
तिलैः पत्रैः प्रसूनैश्च यवैश्च मधुरान्वितैः ।
३७ कुर्याद्दशांशतो होमं ततः सिद्धो भवेन्मनुः ।
गायत्री चैव संसेव्या धर्मकामार्थमोक्षदा ।
३८ नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्रितये तु परायणः ।
गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च ।
३९ मध्याह्नमितभुङ् मौनी त्रिःस्नानार्चनतत्परः ।
जले लक्षत्रयं धीमाननन्यमानसक्रियः ।
४० कर्मणा यो जपेत्पश्चात्कर्मभिः स्वेच्छयापि वा ।
यावत्कार्यं न सिध्येत्तु तावत्कुर्याज्जपादिकम् ।
४१ सामान्यकाम्यकर्मादौ यथावद्विधिरुच्यते ।
आदित्यस्योदये स्नात्वा सहस्रं प्रत्यहं जपेत् ।
४२ आयुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च लभते ध्रुवम् ।
षण्मासं वा त्रिमासं वा वर्षान्ते सिद्धिमाप्नुयात् ।
४३ पद्मानां लक्षहोमेन घृताक्तानां हुताशने ।
प्राप्नोति निखिलं मोक्षं सिध्यत्येव न संशयः ।
४४ मन्त्रसिद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः ।
काम्यं वा यदि वा मोक्षः सर्वं तनिष्फलं भवेत् ।
४५ पञ्चविंशतिलक्षेण दध्ना क्षीरेण वा हुतात् ।
स्वदेहे सिध्यते जन्तुर्महर्षीणां मतं तथा ।
४६ अष्टाङ्गयोगसिद्ध्या च नरः प्राप्नोति यत्फलम् ।
तत्फलं सिद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
४७ शक्तो वापि त्वशक्तो वा आहारं नियतं चरेत् ।
षण्मासात्तस्य सिद्धिः स्याद्गुरुभक्तिरतः सदा ।
४८ एकाहं पञ्चगव्याशी चैकाहं मारुताशनः ।
एकाहं ब्राह्मणान्नाशी गायत्रीजपकृद्भवेत् ।
४९ स्नात्वा गङ्गादितीर्थेषु शतमन्तर्जले जपेत् ।
शतेनापस्ततः पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
५० चान्द्रायणादिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ।
राजा वा यदि वा विप्रस्तपः कुर्यात्स्वके गृहे ।
५१ गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथवापि च ।
अधिकारपरत्वेन फलं यज्ञादिपूर्वकम् ।
५२ श्रौतस्मार्तादिकं कर्म क्रियते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
साग्निकश्च सदाचारो विद्वद्भिश्च सुशिक्षितः ।
५३ ततः कुर्यात्प्रयत्नेन फलमूलोदकादिभिः ।
भिक्षान्नं शुद्धमश्नीयादष्टौ ग्रासान्स्वयं भुजेत् ।
५४ एवं पुरश्चरणकं कृत्वा मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् ।
देवर्षे यदनुष्ठानाद्दारिद्र्यं विलयं व्रजेत् ।
यच्छ्रुत्वापि च पुण्यानां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe gāyatrīpuraścaraṇavidhikathanaṃ nāmaiekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||