bhasmamāhātmye pāśupatavratavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
āgneyaṃ gauṇamajñānadhvaṃsakaṃ jñānasādhakam |
gauṇaṃ nānāvidhaṃ viddhi brahmanbrahmavidāṃvara
||1||आग्नेयं गौणमज्ञानध्वंसकं ज्ञानसाधकम् ।
गौणं नानाविधं विद्धि ब्रह्मन्ब्रह्मविदांवर
agnihotrāgnijaṃ tadvadvirajānalajaṃ mune |
aupāsanasamutpannaṃ samidagnisamudbhavam
||2||अग्निहोत्राग्निजं तद्वद्विरजानलजं मुने ।
औपासनसमुत्पन्नं समिदग्निसमुद्भवम्
pacanāgnisamutpannaṃ dāvānalasamudbhavam |
traivarṇikānāṃ sarveṣāmagnihotrasamudbhavam
||3||पचनाग्निसमुत्पन्नं दावानलसमुद्भवम् ।
त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम्
virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ bhasma mahāmune |
aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśeṣataḥ
||4||विरजानलजं चैव धार्यं भस्म महामुने ।
औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशेषतः
samidagnisamutpannaṃ dhāryaṃ vai brahmacāriṇā |
śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam
||5||समिदग्निसमुत्पन्नं धार्यं वै ब्रह्मचारिणा ।
शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम्
anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ dāvānalodbhavam |
kālaścitrā paurṇamāsī deśaḥ svīyaḥ parigrahaḥ
||6||अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं दावानलोद्भवम् ।
कालश्चित्रा पौर्णमासी देशः स्वीयः परिग्रहः
kṣetrārāmādyaraṇyaṃ vā praśastaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
tatra pūrvatrayodaśyāṃ susnātaḥ sukṛtāhnikaḥ
||7||क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तः शुभलक्षणः ।
तत्र पूर्वत्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः
anujñāpya svamācāryaṃ saṃpūjya praṇipatya ca |
pūjāṃ vaiśeṣikīṃ kṛtvā śuklāmbaradharaḥ svayam
||8||अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च ।
पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लाम्बरधरः स्वयम्
śuddhayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ |
darbhāsane samāsīno darbhamuṣṭiṃ pragṛhya ca
||9||शुद्धयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः ।
दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च
prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ |
dhyātvā devaṃ ca devīṃ ca tadvijñāpanavartmanā
||10||प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना
vratametatkaromīti bhavetsaṅkalpadīkṣitaḥ |
yāvaccharīrapātaṃ vā dvādaśābdamathāpi vā
||11||व्रतमेतत्करोमीति भवेत्सङ्कल्पदीक्षितः ।
यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा
tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā māsadvādaśakaṃ tu vā |
tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā māsamekamathāpi vā
||12||तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा ।
तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा
dinadvādaśakaṃ vāpi dinaṣaṭkamathāpi vā |
tadardhaṃ dinamekaṃ vā vratasaṅkalpanāvadhi
||13||दिनद्वादशकं वापि दिनषट्कमथापि वा ।
तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसङ्कल्पनावधि
agnimādhāya vidhivadvirajāhomakāraṇāt |
hutvā''jyena samidbhiśca caruṇā ca yathāvidhi
||14||अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् ।
हुत्वाऽऽज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाविधि
pūtāhātpurato bhūyastattvānāṃ śuddhimuddiśan |
juhuyānmūlamantreṇa taireva samidādibhiḥ
||15||पूताहात्पुरतो भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् ।
जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः
tattvānyetāni me dehe śudhyantāmityanusmaran |
paścādbhūtāditanmātrāḥ pañcakarmendriyāṇi ca
||16||तत्त्वान्येतानि मे देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् ।
पश्चाद्भूतादितन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
jñānakarmavibhedena pañca pañca vibhāgaśaḥ |
tvagādidhātavaḥ sapta pañca prāṇādivāyavaḥ
||17||ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्च पञ्च विभागशः ।
त्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादिवायवः
mano buddhirahaṅkāro guṇāḥ prakṛtipūruṣau |
rāgo vidyā kalā caiva niyatiḥ kāla eva ca
||18||मनो बुद्धिरहङ्कारो गुणाः प्रकृतिपूरुषौ ।
रागो विद्या कला चैव नियतिः काल एव च
māyā ca śuddhavidyā ca maheśvarasadāśivau |
śaktiśca śivatattvaṃ ca tattvāni kramaśo viduḥ
||19||माया च शुद्धविद्या च महेश्वरसदाशिवौ ।
शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः
mantraistu virajairhutvā hotāsau virajo bhavet |
atha gomayamādāya piṇḍīkṛtyābhimantrya ca
||20||मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजो भवेत् ।
अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमन्त्र्य च
nyasyāgnau taṃ ca saṃrakṣya dine tasmin haviṣyabhuk |
prabhāte ca caturdaśyāṃ kṛtvā sarvaṃ puroditam
||21||न्यस्याग्नौ तं च संरक्ष्य दिने तस्मिन् हविष्यभुक् ।
प्रभाते च चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्
tasmindine nirāhāraḥ kālaśeṣaṃ samāpayet |
prātaḥ parvaṇi cāpyevaṃ kṛtvā homāvasānataḥ
||22||तस्मिन्दिने निराहारः कालशेषं समापयेत् ।
प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमावसानतः
upasaṃhṛtya rudrāgniṃ gṛhītvā bhasma yatnataḥ |
tataśca jaṭilo muṇḍaḥ śikhaikajaṭa eva ca
||23||उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृहीत्वा भस्म यत्नतः ।
ततश्च जटिलो मुण्डः शिखैकजट एव च
bhūtvā snātvā punarvītalajjaścetsyāddigambaraḥ |
anyaḥ kāṣāyavasanaścarmacīrāmbaro'thavā
||24||भूत्वा स्नात्वा पुनर्वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः ।
अन्यः काषायवसनश्चर्मचीराम्बरोऽथवा
ekāmbaro valkalavānbhaveddaṇḍī ca mekhalī |
prakṣālya caraṇau paścāddvirācamyātmanastanum
||25||एकाम्बरो वल्कलवान्भवेद्दण्डी च मेखली ।
प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्
saṅkalīkṛtya tadbhasma virajānalasambhavam |
agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhirātharvaṇaiḥ kramāt
||26||सङ्कलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसम्भवम् ।
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्
vimṛjyāṅgāni mūrdhādicaraṇāntaṃ ca taiḥ spṛśet |
tatastena krameṇaiva samuddhūlya ca bhasmanā
||27||विमृज्याङ्गानि मूर्धादिचरणान्तं च तैः स्पृशेत् ।
ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धूल्य च भस्मना
sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryātpraṇavena śivena vā |
tataśca puṇḍraṃ racayettriyāyuṣasamāhvayam
||28||सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा ।
ततश्च पुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्
śivabhāvaṃ samāgamya śivabhāvamathācaret |
kuryāttrisandhyamapyevametatpāśupataṃ vratam
||29||शिवभावं समागम्य शिवभावमथाचरेत् ।
कुर्यात्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्
bhuktimuktipradaṃ caiva paśutvaṃ vinivartayet |
tatpaśutvaṃ parityajya kṛtvā pāśupataṃ vratam
||30||भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव पशुत्वं विनिवर्तयेत् ।
तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
pūjanīyo mahādevo liṅgamūrtiḥ sadāśivaḥ |
bhasmasnānaṃ mahāpuṇyaṃ sarvasaukhyakaraṃ param
||31||पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः ।
भस्मस्नानं महापुण्यं सर्वसौख्यकरं परम्
āyuṣyaṃ balamārogyaṃ śrīpuṣṭivardhanaṃ yataḥ |
rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca sarvasampatsamṛddhaye
||32||आयुष्यं बलमारोग्यं श्रीपुष्टिवर्धनं यतः ।
रक्षार्थं मङ्गलार्थं च सर्वसम्पत्समृद्धये
bhasmasnigdhamanuṣyāṇāṃ mahāmārībhayaṃ na ca |
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ bhasma kāmadaṃ ca tridhā bhavet
||33||भस्मस्निग्धमनुष्याणां महामारीभयं न च ।
शान्तिकं पौष्टिकं भस्म कामदं च त्रिधा भवेत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe bhasmamāhātmye pāśupatavratavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||