brahmayajñādikīrtanam
śrīnārāyaṇa uvāca
trirācamya dvijaḥ pūrvaṃ dvirmārjanamathācaret |
upaspṛśetsavyapāṇiṃ pādau ca prokṣayettataḥ
||1||त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् ।
उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः
śirasi cakṣuṣi tathā nāsāyāṃ śrotradeśake |
hṛdaye ca tathā maulau prokṣaṇaṃ samyagācaret
||2||शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके ।
हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत्
deśakālau samuccārya brahmayajñamathācaret |
dvau darbhau dakṣiṇe haste vāme trīnāsane sakṛt
||3||देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् ।
द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत्
upavīte śikhāyāṃ ca pādamūle sakṛtsakṛt |
vimuktaye sarvapāpakṣayārthaṃ caivameva hi
||4||उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् ।
विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि
sūtroktadevatāprītyai brahmayajñaṃ karomyaham |
gāyatrīṃ trirjapetpūrvaṃ cāgnimīl̤e tataḥ param
||5||सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् ।
गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम्
yadaṅgeti tataḥ procya agnirvai iti kīrtayet |
atha mahāvrataṃ caiva panthā etacca kīrtayet
||6||यदङ्गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् ।
अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत्
athātaḥ saṃhitāyāśca vidā maghavadityapi |
mahāvratasyeti tathā iṣe tvorje itīva hi
||7||अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि ।
महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि
agna āyāhi cetyevaṃ śanto devīritīti ca |
atha tasya samāmnāyo vṛddhirādaijitīva hi
||8||अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च ।
अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि
atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pañcasaṃvatsareti ca |
mayarasatajabhanetyeva gaurgmā ityeva kīrtayet
||9||अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च ।
मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत्
athāto dharmajijñāsā athāto brahma ityapi |
tacchaṃyoriti ca procya brahmaṇe nama ityapi
||10||अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि ।
तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि
tarpaṇaṃ caiva devānāṃ tataḥ kuryātpradakṣiṇam |
prajāpatiśca brahmā ca vedā devāstatharṣayaḥ
||11||तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।
प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः
sarvāṇi caiva chandāṃsi tathoṅkārastathaiva ca |
vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī ca tataḥ param
||12||सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्कारस्तथैव च ।
वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम्
gāyatrī caiva yajñāśca dyāvāpṛthivī ityapi |
antarikṣaṃ tvahorātrāṇi ca sāṃkhyā ataḥ param
||13||गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि ।
अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च सांख्या अतः परम्
siddhāḥ samudrā nadyaśca girayaśca tataḥ param |
kṣetrauṣadhivanaspatyo gandharvāpsarasastathā
||14||सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् ।
क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा
nāgā vayāṃsi gāvaśca sādhyā viprāstathaiva ca |
yakṣā rakṣāṃsi bhūtānītyevamantāni kīrtayet
||15||नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च ।
यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत्
atho nivītī bhūtvā ca ṛṣīnsantarpayedapi |
śatarcino mādhyamāśca gṛtsamadastathaiva ca
||16||अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि ।
शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च
viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvāja eva ca |
vasiṣṭhaśca pragāthaśca pāvamānyastataḥ param
||17||विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च ।
वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम्
kṣudrasūktā mahāsūktāḥ sanakaśca sanandanaḥ |
sanātanastathaivātra sanatkumāra eva ca
||18||क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः ।
सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च
kapilāsurināmānau vohaliḥ pañcaśīrṣakaḥ |
prācīnāvītinā tacca kartavyamatha tarpaṇam
||19||कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः ।
प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम्
sumanturjaiminirvaiśampāyanaḥ pailasūtrayuk |
bhāṣyabhāratapūrvaṃ ca mahābhārata ityapi
||20||सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् ।
भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि
dharmācāryā ime sarve tṛpyantviti ca kīrtayet |
jānanti bāhavigārgyagautamāścaiva śākalaḥ
||21||धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् ।
जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः
bābhravyamāṇḍavyayutomāṇḍūkeyastataḥ param |
gārgī vācaknavī caiva vaḍavā prātitheyikā
||22||बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् ।
गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका
sulabhāyuktamaitreyī kaholaśca tataḥ param |
kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ vai tarpayettataḥ
||23||सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् ।
कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः
bhāradvājaṃ ca paiṅgyaṃ ca mahāpaiṅgyaṃ suyajñakam |
sāṃkhyāyanamaitareyaṃ mahaitareyameva ca
||24||भारद्वाजं च पैङ्ग्यं च महापैङ्ग्यं सुयज्ञकम् ।
सांख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च
bāṣkalaṃ śākalaṃ caiva sujātavaktrameva ca |
audavāhiṃ ca saujāmiṃ śaunakaṃ cāśvalāyanam
||25||बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च ।
औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम्
ye cānye sarva ācāryāste sarve tṛptimāpnuyuḥ |
ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ
||26||ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः ।
ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः
te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam |
evaṃ te brahmayajñasya vidhirukto mahāmune
||27||ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ।
एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने
yaścāyaṃ kurute brahmayajñasya vidhimuttamam |
sarvavedāṅgapāṭhasya phalamāpnoti sādhakaḥ
||28||यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
सर्ववेदाङ्गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryānnityaśrāddhaṃ tathaiva ca |
atithibhyo'nnadānaṃ ca nityameva samācaret
||29||वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च ।
अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत्
gogrāsaṃ ca tato dattvā bhuñjīta brāhmaṇaiḥ saha |
ahnastu pañcame bhāge prakuryādetaduttamam
||30||गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह ।
अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम्
itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet |
aṣṭame lokayātrā tu bahiḥ sandhyāṃ tataḥ punaḥ
||31||इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् ।
अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः
atha sāyantanīṃ sandhyāṃ pravakṣyāmi mahāmune |
yadanuṣṭhānamātreṇa mahāmāyā prasīdati
||32||अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने ।
यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति
ācamya prāṇānāyamya sādhakaḥ sthiramānasaḥ |
baddhapadmāsano yogī sāyaṃkāle sthiro bhavet
||33||आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः ।
बद्धपद्मासनो योगी सायंकाले स्थिरो भवेत्
śrutismṛtyādikarmādau sagarbhaḥ prāṇasaṃyamaḥ |
agarbho dhyānamātraṃ tu sa cāmantraḥ prakīrtitaḥ
||34||श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः ।
अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः
bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā nānyathā karma kīrtitam |
salakṣo devatāṃ dhyātvā pūrakumbhakarecakaiḥ
||35||भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् ।
सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः
dhyānaṃ prakuryātsandhyāyāṃ sāyaṃkāle vicakṣaṇaḥ |
vṛddhāṃ sarasvatīṃ devīṃ kṛṣṇāṅgīṃ kṛṣṇavāsasam
||36||ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायंकाले विचक्षणः ।
वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम्
śaṅkhacakragadāpadmahastāṃ garuḍavāhanām |
nānāratnalasadbhūṣāṃ kvaṇanmañjīramekhalām
||37||शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् ।
नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम्
anarghyaratnamukuṭāṃ tārahārāvalīyutām |
tāṭaṅkabaddhamāṇikyakāntiśobhikapolakām
||38||अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् ।
ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम्
pītāmbaradharāṃ devīṃ saccidānandarūpiṇīm |
sāmavedena sahitāṃ saṃyutāṃ sattvavartmanā
||39||पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।
सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना
vyavasthitāṃ ca svarloke ādityapayhagāminīm |
āvāhayāmyahaṃ devīmāyāntīṃ sūryamaṇḍalāt
||40||व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् ।
आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात्
evaṃ dhyātvā ca tāṃ devīṃ sandhyāsaṅkalpamācaret |
āpo hi ṣṭheti mantreṇa agniśceti tathaiva ca
||41||एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् ।
आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च
vidadhyādācamanakaṃ śeṣaṃ pūrvavadīritam |
gāyatrīmantramukccārya śrīnārāyaṇaprītaye
||42||विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् ।
गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये
arghyaṃ dadyācca sūryāya sādhakaḥ śuddhamānasaḥ |
ubhau pādau samau kṛtvā haste dhūtvā jalāñjalim
||43||अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः ।
उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम्
devaṃ dhyātvā maṇḍalasthaṃ kṣipedarghyaṃ tataḥ kramāt |
arghyaṃ dadyāttu yo nīre mūḍhātmā jñānavarjitaḥ
||44||देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् ।
अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः
ullaṅghya smṛtimantrāṃśca prāyaścittī bhaveddvijaḥ |
tataḥ sūryamupasthāyāpyasāvādityamantrataḥ
||45||उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ।
ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः
gāyatryāśca japaṃ kuryādupaviśya tato bṛsīm |
sahasraṃ vā tadardhaṃ vā śrīdevīdhyānapūrvakam
||46||गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् ।
सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम्
yathā prātaḥ punastadvadupasthānādikaṃ caret |
sāyaṃ sandhyātarpaṇe ca krameṇa parikīrtayet
||47||यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् ।
सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत्
vasiṣṭho ṛṣirevātra sarasvatyāḥ prakīrtitaḥ |
devatā viṣṇurūpā sā chandaścaiva sarasvatī
||48||वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः ।
देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती
sāyaṃkālīnasandhyāyāstarpaṇe viniyogakaḥ |
svarityuktvā ca puruṣaṃ sāmavedaṃ tathaiva ca
||49||सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः ।
स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च
maṇḍalaṃ ceti samprocya hiraṇyagarbhakaṃ tathā |
tathaiva paramātmānaṃ tato'pi ca sarasvatīm
||50||मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा ।
तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम्
vedamātaramevātra saṅkṛtiṃ tadvadeva ca |
sandhyāṃ vṛddhāṃ tathā viṣṇurūpiṇīmuṣasīṃ tathā
||51||वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च ।
सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा
nirmṛjīṃ ca tathā sarvasiddhīnāṃ kāriṇīṃ tathā |
sarvamantrādhipatikāṃ bhūrbhuvaḥ svaśca pūruṣam
||52||निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा ।
सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम्
ityevaṃ tarpaṇaṃ kāryaṃ sandhyāyāḥ śrutisammatam |
sāyaṃ sandhyāvidhānaṃ ca kathitaṃ pāpanāśanam
||53||इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् ।
सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम्
sarvaduḥkhaharaṃ vyādhināśakaṃ mokṣadaṃ tathā |
sadācāreṣu sandhyāyāḥ prādhānyaṃ munipuṅgava |
sandhyācaraṇato devī bhaktābhīṣṭaṃ prayacchati
||54||सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा ।
सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव ।
सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe brahmayajñādikīrtanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||