śaucavidhivarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
ācārahīnaṃ na punanti vedā yadapyadhītāḥ saha ṣaḍbhiraṅgaiḥ |
chandāṃsyenaṃ mṛtyukāle tyajanti nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāḥ
||1||आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यदप्यधीताः सह षड्भिरङ्गैः ।
छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः
brāhme muhūrtte cotthāya tatsarvaṃ samyagācaret |
rātrerantimayāme tu vedābhyāsaṃ cared budhaḥ
||2||ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय तत्सर्वं सम्यगाचरेत् ।
रात्रेरन्तिमयामे तु वेदाभ्यासं चरेद् बुधः
kiñcitkālaṃ tataḥ kuryādiṣṭadevānucintanam |
yogī tu pūrvamārgeṇa brahmadhyānaṃ samācaret
||3||किञ्चित्कालं ततः कुर्यादिष्टदेवानुचिन्तनम् ।
योगी तु पूर्वमार्गेण ब्रह्मध्यानं समाचरेत्
jīvabrahmaikyatā yena jāyate tu nirantaram |
jīvanmuktaśca bhavati tatkṣaṇādeva nārada
||4||जीवब्रह्मैक्यता येन जायते तु निरन्तरम् ।
जीवन्मुक्तश्च भवति तत्क्षणादेव नारद
pañcapañca uṣaḥkālaḥ saptapañcāruṇodayaḥ |
aṣṭapañcabhavetprātaḥ śeṣaḥ sūryodayaḥ smṛtaḥ
||5||पञ्चपञ्च उषःकालः सप्तपञ्चारुणोदयः ।
अष्टपञ्चभवेत्प्रातः शेषः सूर्योदयः स्मृतः
prātarutthāya yaḥ kuryādviṇmūtraṃ dvijasattamaḥ |
nairṛtyāmiṣuvikṣepamatītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ
||6||प्रातरुत्थाय यः कुर्याद्विण्मूत्रं द्विजसत्तमः ।
नैर्ऋत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः
viṇmūtre'pi ca karṇastha āśrame prathame dvijaḥ |
nivītaṃ pṛṣṭhataḥ kuryādvānaprasthagṛhasthayoḥ
||7||विण्मूत्रेऽपि च कर्णस्थ आश्रमे प्रथमे द्विजः ।
निवीतं पृष्ठतः कुर्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः
kṛtvā yajñopavītaṃ tu pṛṣṭhataḥ kaṇṭhalambitam |
viṇmūtraṃ tu gṛhī kuryātkarṇasthaṃ prathamāśramī
||8||कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् ।
विण्मूत्रं तु गृही कुर्यात्कर्णस्थं प्रथमाश्रमी
antardhāya tṛṇairbhūmiṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā |
vācaṃ niyamya yatnena ṣṭhīvanaśvāsavarjitaḥ
||9||अन्तर्धाय तृणैर्भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा ।
वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनश्वासवर्जितः
na phālakṛṣṭe na jale na citāyāṃ na parvate |
jīrṇadevālaye kuryānna valmīke na śādvale
||10||न फालकृष्टे न जले न चितायां न पर्वते ।
जीर्णदेवालये कुर्यान्न वल्मीके न शाद्वले
na sasattveṣu garteṣu na gacchanna pathi sthitaḥ |
sandhyayorubhayorjapye bhojane dantadhāvane
||11||न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न पथि स्थितः ।
सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने
pitṛkārye ca daive ca tathā mūtrapurīṣayoḥ |
utsāhe maithune vāpi tathā vai gurusannidhau
||12||पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः ।
उत्साहे मैथुने वापि तथा वै गुरुसन्निधौ
yāge dāne brahmayajñe dvijo maunaṃ samācaret |
devatā ṛṣayaḥ sarve piśācoragarākṣasāḥ
||13||यागे दाने ब्रह्मयज्ञे द्विजो मौनं समाचरेत् ।
देवता ऋषयः सर्वे पिशाचोरगराक्षसाः
ito gacchantu bhūtāni bahirbhūmiṃ karomyaham |
iti samprārthya paścāttu kuryācchaucaṃ yathāvidhi
||14||इतो गच्छन्तु भूतानि बहिर्भूमिं करोम्यहम् ।
इति सम्प्रार्थ्य पश्चात्तु कुर्याच्छौचं यथाविधि
vāyvagnī vipramādityamāpaḥ paśyaṃstathaiva gāḥ |
na kadācana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam
||15||वाय्वग्नी विप्रमादित्यमापः पश्यंस्तथैव गाः ।
न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
udaṅmukho divā kuryādrātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ |
tata ācchādya viṇmūtraṃ loṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ
||16||उदङ्मुखो दिवा कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ।
तत आच्छाद्य विण्मूत्रं लोष्ठपर्णतृणादिभिः
gṛhītaliṅga utthāya sa gacchedvārisannidhau |
pātre jalaṃ gahītvā tu gacchedanyatra caiva hi
||17||गृहीतलिङ्ग उत्थाय स गच्छेद्वारिसन्निधौ ।
पात्रे जलं गहीत्वा तु गच्छेदन्यत्र चैव हि
gṛhītvā mṛttikāṃ kūlācchvetāṃ brāhmaṇasattamaḥ |
raktāṃ pītāṃ tathā kṛṣṇāṃ gṛhṇīyuścānyavarṇakāḥ
||18||गृहीत्वा मृत्तिकां कूलाच्छ्वेतां ब्राह्मणसत्तमः ।
रक्तां पीतां तथा कृष्णां गृह्णीयुश्चान्यवर्णकाः
athavā yā yatra deśe saiva grāhyā dvijottamaiḥ |
antarjalāddevagṛhādvalmīkānmūṣakotkarāt
||19||अथवा या यत्र देशे सैव ग्राह्या द्विजोत्तमैः ।
अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूषकोत्करात्
kṛtaśaucāvaśiṣṭācca na grāhyāḥ pañcamṛttikāḥ |
mūtrāttu dviguṇaṃ śauce maithune triguṇaṃ smṛtam
||20||कृतशौचावशिष्टाच्च न ग्राह्याः पञ्चमृत्तिकाः ।
मूत्रात्तु द्विगुणं शौचे मैथुने त्रिगुणं स्मृतम्
ekā liṅge kare tisra ubhayormṛddvayaṃ smṛtam |
mūtraśaucaṃ samākhyātaṃ śauce tad dviguṇaṃ smṛtam
||21||एका लिङ्गे करे तिस्र उभयोर्मृद्द्वयं स्मृतम् ।
मूत्रशौचं समाख्यातं शौचे तद् द्विगुणं स्मृतम्
viṭśauce liṅgadeśe tu pradadyānmṛttikādvayam |
pañcāpāne daśaikasminnubhayoḥ sapta mṛttikāḥ
||22||विट्शौचे लिङ्गदेशे तु प्रदद्यान्मृत्तिकाद्वयम् ।
पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
vāmapādaṃ puraskṛtya paścāddakṣiṇameva ca |
pratyekaṃ ca caturvāraṃ mṛttikāṃ lepayetsudhīḥ
||23||वामपादं पुरस्कृत्य पश्चाद्दक्षिणमेव च ।
प्रत्येकं च चतुर्वारं मृत्तिकां लेपयेत्सुधीः
evaṃ śaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ |
triguṇaṃ vānaprasthasya yatīnāṃ ca caturguṇam
||24||एवं शौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः ।
त्रिगुणं वानप्रस्थस्य यतीनां च चतुर्गुणम्
ārdrāmalakamānā tu mṛttikā śaucakarmaṇi |
pratyekaṃ tu sadā grāhyā nāto nyūnā kadācana
||25||आर्द्रामलकमाना तु मृत्तिका शौचकर्मणि ।
प्रत्येकं तु सदा ग्राह्या नातो न्यूना कदाचन
etaddivā syādviṭśaucaṃ tadardhaṃ niśi kīrtitam |
āturasya tadardhaṃ tu mārgasthasya tadardhakam
||26||एतद्दिवा स्याद्विट्शौचं तदर्धं निशि कीर्तितम् ।
आतुरस्य तदर्धं तु मार्गस्थस्य तदर्धकम्
strīśūdrāṇāmaśaktānāṃ bālānāṃ śaucakarmaṇi |
yathā gandhakṣayaḥ syāttu tathā kuryādasaṃkhyakam
||27||स्त्रीशूद्राणामशक्तानां बालानां शौचकर्मणि ।
यथा गन्धक्षयः स्यात्तु तथा कुर्यादसंख्यकम्
gandhalepakṣayo yāvattāvacchaucaṃ vidhīyate |
sarveṣāmeva varṇānāmityāha bhagavānmanuḥ
||28||गन्धलेपक्षयो यावत्तावच्छौचं विधीयते ।
सर्वेषामेव वर्णानामित्याह भगवान्मनुः
vāmahastena śaucaṃ tu kuryādvai dakṣiṇena na |
nābheradho vāmahasto nābherūrdhvaṃ tu dakṣiṇaḥ
||29||वामहस्तेन शौचं तु कुर्याद्वै दक्षिणेन न ।
नाभेरधो वामहस्तो नाभेरूर्ध्वं तु दक्षिणः
śaucakarmaṇi vijñeyo nānyathā dvijapuṅgavaiḥ |
jalapātraṃ na gṛhṇīyādviṇmūtrotsarjane budhaḥ
||30||शौचकर्मणि विज्ञेयो नान्यथा द्विजपुङ्गवैः ।
जलपात्रं न गृह्णीयाद्विण्मूत्रोत्सर्जने बुधः
gṛhṇīyādyadi mohena prāyaścittaṃ carettataḥ |
mohādvāpyathavā''lasyānna kuryācchaucamātmanaḥ
||31||गृह्णीयाद्यदि मोहेन प्रायश्चित्तं चरेत्ततः ।
मोहाद्वाप्यथवाऽऽलस्यान्न कुर्याच्छौचमात्मनः
jalāhārastrirātraḥ syāttato jāpācca śudhyati |
deśakāladravyaśaktisvopapattīśca sarvaśaḥ
||32||जलाहारस्त्रिरात्रः स्यात्ततो जापाच्च शुध्यति ।
देशकालद्रव्यशक्तिस्वोपपत्तीश्च सर्वशः
jñātvā śaucaṃ prakartavyamālasyaṃ nātra dhārayet |
purīṣotsarjane kuryād gaṇḍūṣāndvādaśaiva tu
||33||ज्ञात्वा शौचं प्रकर्तव्यमालस्यं नात्र धारयेत् ।
पुरीषोत्सर्जने कुर्याद् गण्डूषान्द्वादशैव तु
caturo mūtravikṣepe nāto nyūnānkadācana |
adhomukhaṃ naraḥ kṛtvā tyajettaṃ vāmataḥ śanaiḥ
||34||चतुरो मूत्रविक्षेपे नातो न्यूनान्कदाचन ।
अधोमुखं नरः कृत्वा त्यजेत्तं वामतः शनैः
ācamya ca tataḥ kuryāddantadhāvanamādarāt |
kaṇṭakikṣīravṛkṣotthaṃ dvādaśāṅgulamavraṇam
||35||आचम्य च ततः कुर्याद्दन्तधावनमादरात् ।
कण्टकिक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुलमव्रणम्
kaniṣṭhikāgravatsthūlaṃ pūrvārdhe kṛtakūrcakam |
karañjodumbarau cūtaḥ kadambo lodhracampakau |
badarīti drumāśceti proktā dantapradhāvane
||36||कनिष्ठिकाग्रवत्स्थूलं पूर्वार्धे कृतकूर्चकम् ।
करञ्जोदुम्बरौ चूतः कदम्बो लोध्रचम्पकौ ।
बदरीति द्रुमाश्चेति प्रोक्ता दन्तप्रधावने
annādyāya vyūhadhvaṃse somo rājāyamāgamat |
sa me mukhaṃ prakṣālya tejasā ca bhagena ca
||37||अन्नाद्याय व्यूहध्वंसे सोमो राजायमागमत् ।
स मे मुखं प्रक्षाल्य तेजसा च भगेन च
āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca |
brahmaprajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dehi vanaspate
||38||आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ।
ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते
abhāve dantakāṣṭhasya pratiṣiddhadineṣu ca |
apāṃ dvādaśagaṇḍūṣairvidadhyāddantadhāvanam
||39||अभावे दन्तकाष्ठस्य प्रतिषिद्धदिनेषु च ।
अपां द्वादशगण्डूषैर्विदध्याद्दन्तधावनम्
raverdine yaḥ kurute prāṇī dantasya dhāvanam |
savitā bhakṣitastena svakulaṃ tena ghātitam
||40||रवेर्दिने यः कुरुते प्राणी दन्तस्य धावनम् ।
सविता भक्षितस्तेन स्वकुलं तेन घातितम्
pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyekādaśīravau |
dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogāddahatyāsaptamaṃ kulam
||41||प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्येकादशीरवौ ।
दन्तानां काष्ठसंयोगाद्दहत्यासप्तमं कुलम्
kṛtvālaṃ pādaśaucaṃ hyamalamatha jalaṃ triḥpibed dvirvimṛjya tarjanyāṅguṣṭhavatyā sajalamabhimṛśe- nnāsikārandhrayugmam |
aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ nayanayugayutaṃ karṇayugmaṃ kaniṣṭhā- ṅguṣṭhābhyāṃ nābhideśe hṛdayamatha tale- nāṅgulībhiḥ śirāṃsi
||42||कृत्वालं पादशौचं ह्यमलमथ जलं त्रिःपिबेद् द्विर्विमृज्य तर्जन्याङ्गुष्ठवत्या सजलमभिमृशे- न्नासिकारन्ध्रयुग्मम् ।
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नयनयुगयुतं कर्णयुग्मं कनिष्ठा- ङ्गुष्ठाभ्यां नाभिदेशे हृदयमथ तले- नाङ्गुलीभिः शिरांसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe śaucavidhivarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||